فایل پاورپوینت کامل اثر مهاجرت بر برون داده های علمی: مطالعه موردی پژوهشگران ایرانی در پایگاه ISI

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اثر مهاجرت بر برون داده های علمی: مطالعه موردی پژوهشگران ایرانی در پایگاه ISI :

۱- مقدمه

مهارت، دانش و تخصص ازجمله سرمایه های نامحسوسی هستند که سرنوشت تعیین کننده ای برای هر کشور دارند. بنابر این باور ارزش یک دولت نسبت به شمار نخبگان و تولیدات علمی آن سنجیده می شود و هر پدیده ای که به نوعی تهدید برای قشر متخصص جامعه محسوب شود می تواند صدمات جبران ناپذیری را به جامعه علمی وارد کند. یکی از وقایعی که به نظر می رسد می تواند تولیدات علمی را تحت تأثیر قرار دهد، پدیده مهاجرت یا فرار مغزها است.

اصطلاح فرار مغزها[۱]، مفهوم مبهمی است که به از دست رفتن نیروی کاری ماهر دلالت دارد. از این رو مهاجرت نخبگان به عنوان بخشی از مشکل کلی فرار مغزها تلقی می شود [۱]. این اصطلاح در اواخر سال ۱۹۶۰ به صورت گسترده ای مورد استفاده قرار گرفت، به طوری که در آن زمان مهاجرت افراد متخصص از کشورهای در حال توسعه به کشورهای توسعه یافته به سرعت رشد یافت [۲]. در واقع، پدیده فرار مغزها به دوره پس از جنگ جهانی دوم مربوط می شود. دوره ای که نوع تازه ای از شکاف و بهره برداری از امکانات و منابع میان کشورهای پیشرفته و عقب مانده پدیدار شد [۳]. از سویی دیگر، فرار مغزها زمانی اتفاق می افتد که افرادی با تحصیلات بالا، سرزمین مادری خود را در جست وجوی فرصت های اقتصادی بهتر در کشورهای موفق، ترک گویند [۴]. به عبارتی دیگر، زمانی که فرد در جامعه امکان پاسخ گویی به نیازهای خود را نمی بیند و می تواند هم زمان پاسخ گوی بخشی از نیازهای موجود جامعه مهاجرپذیر باشد، مهاجرت رخ می دهد [۵].

برخی از افراد مهاجرت را تنها حرکت از یک مکان به مکان دیگر می دانند. در حالی که مهاجرت انواع گوناگونی دارد [۶]. عده ای از پژوهشگران به چهار دسته از انواع مهاجرت های علمی اشاره کرده اند[۷]:

۱- مهاجرت در سطح کشور: پژوهشگرانی که از یک کشور به کشور دیگر مهاجرت کنند.

۲- مهاجرت در سطح بخش های اقتصادی: پژوهشگرانی که از دانشگاه ها به سمت صنایع در حرکت باشند.

۳- مهاجرت در سطح حوزه موضوعی: نویسندگانی که از یک حوزه موضوعی به موضوعی دیگر متمایل شوند.

۴- مهاجرت در سطح گروه و مؤسسه: دانشمندانی که از یک مؤسسه علمی به مؤسسه دیگر مهاجرت کنند.

تقسیم بندی دیگری که ارائه شده است، مهاجران را بر اساس میزان دریافت استناد به سه گروه طبقه بندی کرده است [۱]:

۱- مهاجرانی که پیش از مهاجرت استناد بسیار کمی دریافت کرده اند.

۲- مهاجرانی که استناد و رؤیت پذیری آن ها در حال افزایش بودند.

۳- مهاجرانی که پس از مهاجرت استناد بیشتری دریافت کرده اند.

به هر حال مهاجرت از هر قسمی که باشد دلایلی را برای آن برشمرده اند. مشکلات ساختاری، سیاسی و اقتصادی در کشورهای در حال توسعه [۸]، ضعف احترام علم، مشکلات اقتصادی، عدم حمایت مالی از پژوهشگران، کمبود امکانات فنی و آزمایشگاهی، عدم اولویت مقوله پژوهش و غیره می تواند از عوامل فرار مغزها محسوب شود [۹]. همچنین ناپایداری و وقوع تحولات گسترده و عظیم اجتماعی، سیاسی و اقتصادی از وجوه مشترک تمام جوامعی است که با نرخ بالای مهاجرت شهروندان از جمله تحصیل کردگان روبه رو هستند [۵].

از آنجا که اقتصاد جهانی امروز به عنوان اقتصاد دانش فراصنعتی و مزیت دانشی ملت یک کشور به عنوان اساسی ترین سرمایه رفاه اقتصادی در توسعه و پرورش شناخته شده است [۱۰]، بنابراین در این زمینه پژوهشگران نقش مهمی را ایفا می کنند و این دانشمندان نخبه هستند که اداره تولیدات علمی را برعهده دارند. در حقیقت آن ها با دریافت جوایز و امکانات، ممتاز محسوب می شوند و می توانند کنترل منابع کمیاب را در اختیار داشته باشند. همچنین بیشتر نیز مورد استناد قرار می گیرند و به طور مستقیم فعالیت دیگران را کنترل می کنند [۱]. از سویی دیگر، نخبگان به جریان مؤثرتر [۲] و سریع اطلاعات و ارتباطات منجر می شوند [۱۱]. با این اوصاف، اگرچه از دست دادن دانشمندان برتر پدیده ای نامطلوب است [۱۲]، اما نباید همیشه به پدیده مهاجرت علمی به دیدی منفی نگریست؛ به طور مثال، بازگشت دانشمندان به کشور مبدأ علاوه بر اینکه فرایند مبادله دانش را تسهیل می کند، به برجسته شدن این پژوهشگران در شبکه های دانش نیز کمک به سزایی می کند. همچنین آن ها پلی بین کشور مبدأ و کشور مقصد خود هستند. بر این مبنا، مهاجرت دانشمندان می تواند نظام علمی ملی را در کشور مبدأ توسعه دهد [۱۳]. پژوهشگران دیگر نیز معتقدند که مهم ترین مهاجرت، مهاجرت درون سازمانی است که برای جریان دانش در سازمان حیاتی است [۱]. همچنین افرادی که به داخل کشور خود برمی گردند نقش مهمی را در تمام جنبه های زندگی از قبیل مؤسسات آموزشی، مراکز پژوهشی، سازمان های بیمه، بنگاه های دولتی یا خصوصی و غیره ایفا می کنند [۱۴]. البته این تصور نیز وجود دارد که دانشمندان مهاجر دانش خود را به دیگر مکان ها می برند، ولی نباید فراموش کرد که آن ها دانش جدیدی در مکان جدید کسب می کنند [۱۲]. در این زمینه ایالت ها می توانند با سرمایه گذاری در زیرساخت های پژوهش و نوآوری در بازگشت افراد مهاجرت کرده اقدام کنند [۱۵].

بر این مبنا، پراکندگی و جابه جایی پژوهشگران از مؤلفه های جدایی ناپذیر پژوهش محسوب می شود. در حالی که فناوری های جدید از جمله اینترنت فرصت های جدیدی را برای پویایی مجازی فراهم آورده است، جابه جایی فیزیکی در بارور کردن کشفیات و تحقیقات علمی نقش اساسی و قاطع دارد. از سویی دیگر، آمارها در رابطه با فعالیت پژوهشگران نشان داده که تعداد پژوهشگران دنیا با انفجار انتشارات علمی پس از سال ۲۰۰۷ و با افزایش ۲۱ درصدی به ۸/۷ میلیون نفر رسیده است که ۷۲ درصد از آن ها در اتحادیه اروپا، چین، روسیه، آمریکا و ژاپن فعالیت های علمی- پژوهشی دارند [۱۶]. در رابطه با آمار فرار مغزها در ایران، گزارش دقیقی وجود ندارد، ولی گاهی آمارهای تقریبی بیان می شود [۱۷]. گزارش ها نشان داده که آمار مهاجران ایرانی، از دو تا هفت میلیون نفر ذکر شده است که این افراد در ۲۰ کشور مهم جهان پراکنده شده اند. آمار ارائه شده از طرف صندوق بین المللی پول نیز نشان می دهد که رتبه اول فرار مغزها در میان ۶۱ کشور در حال توسعه به ایران اختصاص دارد [۹]. بر این مبنا، کشور ایران نیز با پدیده مهاجرت نخبگان روبه رو بوده و در هر دوره ای بنا بر شرایط حاکم بر جامعه، مهاجرت شکل تازه ای به خود گرفته است. به نظر می رسد که ایران با جمعیتی جوان که تمایل به مهاجرت در آن وجود دارد باید نگران فراگیر شدن این پدیده باشد. جریان مهاجرت که با نبود نیروی انسانی همراه است می تواند موجب عقب ماندگی یک کشور شود [۱۸]. بنابراین بررسی پدیده مهاجرت از ابعاد گوناگون دارای اهمیت است.

در ایران مطالعات بسیاری در رابطه با مهاجرت دانشمندان صورت گرفته است. غالب این پژوهش ها، بعد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی این پدیده را مورد بررسی قرار داده اند، در حالی که ابعاد دیگر مهاجرت از دید پژوهشگران مغفول مانده است. بنابراین پژوهش حاضر قصد دارد وضعیت مهاجران ایرانی دارای مقاله در پایگاه ISI را از نظر تأثیر بر برون دادهای علمی مورد بررسی قرار دهد.

۲- اهداف و پرسش های پژوهش

هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی تأثیر مهاجرت بر برون دادهای علمی در میان پژوهشگران ایرانی در بازه زمانی ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳ است. در این راستا، اهداف جزیی تعیین میزان مهاجران ایرانی زن و مرد در خارج، نوع مهاجرت، کشور میزبان، میزان بازگشت آن ها به داخل ایران، تغییرات استناد، اچ ایندکس و تولیدات علمی پژوهشگران مطرح می شود. بر این اساس اهداف زیر قابل ارائه است:

۱- چه تعداد از نویسندگان ایرانی در بین سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳ مهاجرت کرده اند؟ توزیع مهاجرت در بین پژوهشگران مرد و زن به چه صورت بوده است؟

۲- پدیده مهاجرت بیشتر در چه مراکزی رخ داده است؟

۳- بیشتر مهاجران ایرانی در کدام کشورها فعالیت دارند؟ همچنین چند درصد از مهاجران، ایران را برای فعالیت علمی مناسب تر یافته اند؟

۴- مهاجرت پژوهشگران بیشتر از چه نوعی بوده است؟

۵- آیا تفاوت معناداری بین مهاجرت پژوهشگران ایرانی با میزان استناد آن ها وجود دارد؟

۶- آیا تفاوت معناداری بین مهاجرت پژوهشگران ایرانی با میزان تولیدات علمی آن ها وجود دارد؟

۷- آیا تفاوت معناداری بین مهاجرت پژوهشگران ایرانی با میزان اچ ایندکس آن ها وجود دارد؟

۳- پیشینه پژوهش

در رابطه با مهاجرت نخبگان پژوهش های بسیاری انجام شده است. غالب این پژوهش ها به بررسی مهاجرت از بعد فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی پرداخته اند و پژوهشگران اندکی مهاجرت را از نظر تأثیر بر برون دادهای علمی مورد بررسی قرار داده اند.

در این راستا، پژوهشگران ایرانی مانند صحبتی ها و همکاران در مطالعه ای به بررسی علم سنجی مهاجرت نخبگان کشور به دانشگاه های برتر آمریکا پرداختند. نتایج نشان داد که ۱۴۱ نفر از اعضای هیأت علمی ایرانی در حوزه های علوم پزشکی، علوم فنی، هنر، علوم انسانی و علوم پایه در دانشگاه های آمریکا، مشغول فعالیت هستند. در میان دانشگاه های مبدأ پیش از مهاجرت، دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه تهران در دو رتبه نخست قرار دارند. در حوزه های بررسی شده میزان تولیدات علمی پیش از مهاجرت در مقایسه با پس از مهاجرت بسیار اندک است. همچنین بررسی رفتار استنادی از حیث استناد به آثار ایرانی و آثار غیرایرانی نشان داد که تقریباً ۹۹درصد به آثار غیرایرانی استناد می کنند [۱۷]. پژوهشگران دیگری از جمله عربیان [۱۹]، عوامل فرهنگی و اجتماعی مهاجرت نخبگان و رمضانی و همکاران [۲۰] عوامل مؤثر بر ماندگاری نخبگان و کاهش فرار مغزها از کشور را بررسی کرده اند. صالحی عمران [۲۱] نیز طی پژوهشی به بررسی نگرش اعضای هیأت علمی دانشگاه مازندران درباره دلایل مهاجرت نخبگان پرداخت. او دلایل مهاجرت را به دو دسته از عوامل رانشی (دافعه های داخلی) و کششی (جاذبه های خارجی) تقسیم بندی کرد. در این راستا صادقی و افقی [۲۲] به نقش دانشگاه در کاهش مهاجرت نخبگان پرداختند. اخوان کاظمی [۹] پدیده مهاجرت را از دو جنبه کشور مبدأ و جذابیت های کشور مقصد و نوکاریزی [۲۳] تأثیر مهاجرت متخصصان یا فرار مغزها بر روند فعالیت های علمی، فناوری، اقتصادی و بر جریان اطلاعات را مورد سنجش قرار دادند.

همچنین پژوهش های خارجی پراکنده ای در رابطه با مهاجرت نخبگان از بعد تأثیر بر اثربخشی برون دادهای علمی صورت گرفته است؛ به طور مثال، برخی از پژوهشگران تأثیر مهاجرت بر شاخص های نوآوری، اختراعات و داده های کتاب سنجی را در ۲۰ کشور اروپایی بین سال های ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۸ مورد ارزیابی قرار دادند. آن ها به این نتیجه دست یافتند که مهاجرت متخصصان با سطح بالای تولید دانش مرتبط است. همچنین مهاجران با تجربه در تولید دانش شخصی که با شمار تقاضانامه های ثبت اختراع سنجیده می شود، مشارکت دارند. از طرفی دیگر، این مهاجران بیشتر در تولید دانش عمومی که به وسیله شمار استناد به مقالات سنجیده می شود نیز نقش ایفا می کنند [۲۴]. پژوهشگرانی از جمله موئد، ایزاتی و پلیم[۲] به بررسی پدیده مهاجرت علمی بین المللی در پنج کشور آلمان، ایتالیا، هلند، بریتانیا و آمریکا پرداختند. در این راستا داده ها نیز از پایگاه اسکوپوس گردآوری شدند. نتایج نشان داد که پس از بریتانیا، هلند بالاترین درجه مهاجرت در سطح بین المللی را به خود اختصاص داده است. همچنین مهاجرت از آمریکا کمتر از سایر کشورها اتفاق افتاده است. از طرفی دیگر، زبان مشترک بین کشورها نسبت به هم نویسندگی بین المللی مهم ترین عامل در مهاجرت بین المللی است. دیگر یافته ها نیز نشان داد که اگرچه همبستگی مثبت نسبتاً قوی بین مهاجرت بین المللی و هم نویسندگی وجود دارد، ولی فرایندهای مجزایی هستند [۷] شی و وادرسپون[۳] نیز به بررسی پدیده مهاجرت دانشجویان بین الملل و متخصصان در سه کشور کانادا، آمریکا و بریتانیا پرداختند. آن ها اذعان دارند که در سال ۲۰۰۸، کانادا، آمریکا و بریتانیا با ۲/۳۴ درصد سهم در زمره رتبه های برتر در جذب دانشجویان مهاجر قرار داشته اند. ایالات متحده در بالاترین رتبه و کانادا در جایگاه سوم از این نظر قرار دارد. همچنین میزان ورود دانشجویان به این سه کشور در دهه اخیر بسیار بیشتر شده که بخش زیادی از آن ها از سوی کشورهای آسیایی است [۱۰].

دیگر پژوهشگران خارجی به بررسی مهاجرت علمی در ۱۷ کشور پرداختند. برون دادهای علمی پژوهشگران با استفاده از پایگاه اسکوپوس در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۲ گردآوری شد. یافته ها نشان داد که قوی ترین سطح مهاجرت به سمت آمریکا به کشورهای چین، کانادا، هند، بریتانیا و استرالیا مربوط است. همچنین در سطوح بعدی مهاجرت به آمریکا، کشورهایی از جمله ایران، مکزیک، سنگاپور، ترکیه، ایرلند و لهستان قرار می گیرند. سایر یافته ها نیز نشان داد که زبان مشترک و مجاورت جغرافیایی بیشتر از هم نویسندگی بر مهاجرت های بین المللی اثر می گذارد. از سویی دیگر، تنش های سیاسی نیز مانع همکاری و مهاجرت نیست [۲۵]. در پژوهشی دیگر، مهاجرت ۲۲۰۰ پژوهشگر حوزه روباتیک، کامپیوتر و الکترون مورد بررسی قرار گرفتند که این پژوهشگران، نویسندگان مجلات برتر این حوزه ها بوده اند. همچنین کشورها بر اساس جریان مهاجرت به داخل و خارج دسته بندی شدند. نتایج نشان داد که مهاجرت وسیعی از پژوهشگران چینی و هندی به سمت آمریکا رخ داده است. همچنین در مورد مؤسسات نیز بیان می دارند که دانشگاه های سنگاپور، پژوهشگران را در سطح ایالات متحده آمریکا جذب می کنند [۲۶]. ادلر، فایر و گریمپ[۴] نیز تعدادی از دانشمندان آلمانی که نماینده آموزش و پژوهش وزارت فدرالی آلمان بودند را مورد بررسی قرار دادند. داده ها نیز طی یک نظرسنجی الکترونیکی در سال ۲۰۰۶ گردآوری شدند. یافته ها نشان داد که دانشمندان سیار آلمانی پرتولیدتر از دیگران هستند. همچنین شدت مهاجرت (ماندن در خارج به مدت طولانی) تأثیر مثبتی بر انتقال دانش در کشور میزبان دارد در حالی که دانشمندان آلمانی که به کرّات مسافرت می کنند نسبت به سایر افراد فناوری بیشتری را به وطن خود یعنی آلمان انتقال می دهند [۲۷].

همچنین لادل[۵] به بررسی پدیده مهاجرت در بین دانشمندان نخبه پرداخت. نتایج نشان داد که فرار مغزها در بین نخبگان به نفع کشور آمریکا رقم می خورد. همچنین با بررسی ۲۲ مهاجر که به آمریکا مهاجرت کرده بودند این نتیجه به دست آمد که این دانشمندان پس از پایان دوره دکترای خود به آمریکا مهاجرت کرده اند و در آمریکا نیز به نخبه تبدیل شده اند. از سویی دیگر، دانشمندانی که از آمریکا به دیگر کشورها سفر کرده بودند پس از مهاجرت استناد بیشتری را دریافت کردند. در این راستا، تحلیل رزومه آن ها نشان داد که این افراد تحقیقات تخصصی خود را از آمریکا شروع کرده بودند. بنابراین آن ها در آمریکا به نخبه تبدیل شدند که به کشور مادری خود بازگشتند [۱]. از سویی دیگر، اونیدیس[۶] تحلیلی بر دانشمندان پراستناد ۲۱ حوزه علمی از نظر مهاجرت انجام داد و بخشی از دانشمندان متولد خارج از کشور را در بازه زمانی ۱۹۸۱ تا ۱۹۹۹مورد بررسی قرار داد. از بین دانشمندان مهاجر در حدود سه چهارم از آن ها به آمریکا مهاجرت کردند. دیگر یافته ها نیز نشان داد که مهاجرت نخبگان هم به حوزه تحقیقاتی و هم به کشور محل تولد بستگی دارد [۲۸].

مرور پیشینه ها این نکته را به ذهن متبادر می سازد که غالب پژوهش های مهاجرت نخبگان، به بررسی عوامل مهاجرت، تأثیر مهاجرت بر روند اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور مبدأ، بازگشت مهاجران به کشور مادری پرداخته اند. از سویی دیگر، پژوهشگران اندکی، بعد علم سنجی مهاجرت نخبگان را مورد مطالعه قرار داده اند و به این نتایج دست یافته اند که نخبگان مهاجر پرتولیدتر از سایرین هستند و پس از مهاجرت استناد بیشتری را به خود اختصاص می دهند. به عبارتی دیگر، مهاجرت متخصصان با سطح بالای تولید دانش مرتبط است. همچنین زبان مشترک بین کشورها نسبت به هم نویسندگی بین المللی مهم ترین عامل در مهاجرت بین المللی محسوب می شود و کشور آمریکا هر ساله مهاجران زیادی را به سوی خود جذب می کند. این در حالی است که آغاز بیشتر این مهاجرت ها از کشورهای آسیایی به کشورهای دیگر است. نکته دیگر این است که مهاجرت نخبگان هم به حوزه پژوهشی و هم به کشور محل تولد بستگی دارد.

۴- روش پژوهش

پژوهش حاضر از نوع پیمایشی با رویکرد تحلیل استنادی و وب سنجی است و جامعه مورد مطالعه، ۷۰۰۰ نفر از نویسندگان ایرانی دارای مقاله در پایگاه ISI در بازه زمانی ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳ است. نویسندگان ایرانی بر مبنای فرمول ad=(Iran) شناسایی شدند که طبق جدول مورگان حدود ۴۰۰ نفر از این نویسندگان به عنوان نمونه، مورد بررسی قرار گرفتند. بر این مبنا، با زدن دکمه جست وجو فهرستی در حدود ۵۰۰ نویسنده نشان داده می شود که با تشخیص ایرانی بودن هر نام و مشاهده رکورد هر نویسنده می توان به تعداد مقالات و سایر اطلاعات نویسندگان پی برد.

به این ترتیب، اطلاعات حدود ۱۳ مقاله در بازه زمانی ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳ مربوط به یک نویسنده مورد بررسی قرار گرفت و در سیاهه وارسی ثبت شد. همچنین در صورت مغایرت اطلاعات با سایر مشخصات نویسنده، با بررسی بیشتر مقالات آن نویسنده از درستی اطلاعات درج شده اطمینان حاصل شد. ازجمله مشکلاتی که نویسنده در حین گردآوری داده ها با آن روبه رو شد این بود که نام کوچک پژوهشگران تنها از سال ۲۰۰۸ به بعد به طور کامل نوشته شده و در بقیه موارد اسم کوچک نویسندگان به صورت مخفف بوده است. در این مرحله برای اطمینان از درستی آدرس های نوشته شده برای یک نویسنده واحد، تعداد ۲۰۰ تا ۳۰۰ مقاله مربوط به آن نویسنده بررسی شد تا هویتش مشخص شود. علاوه بر این، در صورت عدم اطمینان، فرایند بررسی برمبنای حوزه موضوعی مقاله و تشابه آدرس با آدرس های سال هایی که نام کوچک نوشته شده بود، انجام گرفت.

پس از اطمینان از درستی هویت نویسندگان ایرانی، متغیرهایی از قبیل نام، جنس، نام و نوع مؤسسه، شهر، تعداد مقاله، تعداد استناد، اچ ایندکس، نوع مهاجرت و سایر اطلاعات نویسندگان از سیاهه وارسی به نرم افزار آماری SPSS/16- 0 منتقل شدند. همچنین جهت تجزیه و تحلیل داده ها از آمار توصیفی و استنباطی استفاده شد.

در ضمن، برای پدیده مهاجرت در بین پژوهشگران ایرانی، پنج قسم تعریف شده است: ۱- کسانی که از ایران به سمت خارج رفته باشند. ۲- کسانی که از خارج به ایران آمده باشند. ۳- افرادی که از ایران به سمت خارج رفته اند، اما پس از مدتی دوباره به ایران بازگشتند. ۴- افرادی که از خارج به ایران برگشته باشند، ولی دوباره به خارج رفته باشند. ۵- افرادی نیز هستند که به طور هم زمان در ایران و خارج فعالیت دارند. بنابراین نباید مهاجران ایرانی را تنها یک قسم از مهاجرت در نظر گرفت، بلکه منظور پژوهش حاضر از کاربرد اصطلاح مهاجر، کلیه اقسام مهاجرت را در بر می گیرد.

۵- یافته های پژوهش

داده های مربوط به ۳۷۷ نفر از پژوهشگران ایرانی که در پایگاه ISI مقاله داشتند، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که در بین ۹۴ درصد از پژوهشگران هیچ نوع مهاجرتی صورت نگرفته و تنها در بین شش درصد از افراد، مهاجرت رخ داده است. قابل توجه است که حدود ۸۲ درصد از این مهاجران را مردان تشکیل داده اند و زنان نقشی در مهاجرت ندارند. بر این مبنا، بیشتر پژوهشگران ایرانی در بین سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳ تمایلی به مهاجرت از خود نشان ندادند (جدول ۱ و ۲).

جدول ۱- آماره های توصیفی مهاجران ایرانی در بین سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳

جدول ۲- توزیع مهاجرت در بین پژوهشگران مرد و زن در بین سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳

دیگر یافته ها نیز به بررسی مؤسسه مبدأ مهاجرانی پرداخته اند که مهاجرت خود را از یک سازمان به سازمان دیگر آغاز کرده اند. نتایج حاکی از آن است که ۶۸ درصد از مهاجران ایرانی مهاجرت خود را از مراکز دانشگاهی شروع کرده اند. درحالی که پژوهشگاه ها نقش اندکی در آغاز مهاجرت داشته اند. در این صورت است که می توان به نقش مهم مراکز دانشگاهی اثرگذار در میزان مهاجرت اشاره داشت و تصمیم های کلان را بر این اساس پایه ریزی کرد (جدول ۳).

جدول ۳- نوع سازمان مبدأ مهاجران ایرانی در بین سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳

پرسش دیگری که توجه پژوهشگر را به خود جلب کرده این است که کدام یک از کشورها از شرایط مساعدتری برای فعالیت های علمی برخوردارند؟ در پاسخ به این پرسش یافته های پژوهش نشان داده که در حدود ۳۲ درصد از مهاجران ایرانی، کشور آمریکا را برای فعالیت خود مناسب تر یافته اند و سایر کشورها با استقبال چندانی روبه رو نشده اند (جدول ۴).

جدول۴- کشور مقصد مهاجران ایرانی در بین سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳

از سوی دیگر، یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که نیمی از مهاجران ایرانی هم زمان بین ایران و خارج از کشور فعالیت دارند. همچنین حدود ۱۸ درصد مهاجران از ایران به سمت خارج رفتند و در آنجا اقامت گزیدند. از بین مهاجران ایرانی تنها ۶/۱۳ درصد به وطن مادری خود برگشتند (جدول ۵).

جدول ۵- اقسام مهاجرت پژوهشگران ایرانی در بین سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۳

سایر یافته ها نیز تفاوت معناداری بین مهاجرت پژوهشگران ایرانی با میزان استناد، شمار مقالات و اچ ایندکس با استفاده از آزمون تی مستقل را نشان می دهند. در این راستا، آزمون لون برای شاخص اچ معنادار نبود، بنابراین میزان تی و سطح معناداری ردیف اول گزارش شد. در حالی که در مورد شمار استناد و شمار مقالات با فرض معناداری آزمون لون، از میزان تی و سطح معناداری ردیف دوم استفاده شد. نتایج نشان داد که بین میزان استناد و اچ ایندکس دریافتی پژوهشگران ایرانی تفاوت معناداری وجود دارد و مهاجران ایرانی نسبت به سایر افراد استناد و اچ ایندکس بیشتری را دریافت می کنند، در حالی که بین میزان تولیدات علمی (شمار مقالات ) نویسندگان ایرانی با مهاجرت آن ها تفاوتی مشاهده نشده است (جدول ۶).

جدول ۶- آزمون تی مستقل مربوط به تفاوت معناداری بین مهاجرت پژوهشگران ایران