فایل پاورپوینت کامل مؤلفه های راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینه ساز

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مؤلفه های راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینه ساز :

مقدمه

اخلاق از جمله مهم ترین مباحثی است که هم در حوزه علوم انسانی و هم در علوم دیگر و حتی در سطح زندگی عادی نیز متداول است. به همین دلیل از دیرباز درباره تعاریف اخلاق، حوزه های متأثر یا مؤثر بر آن و همچنین جایگاه آن بین علمای بزرگ اختلاف نظر وجود داشته است. اما نکت مشترک بین هم افراد، اهمیت اخلاق در زندگی دنیوی و آخروی است. حتی توجه به این اهمیت نه تنها در ادیان الهی، بلکه در هم نگرش ها و تفکرات بشری _ مگر معدودی از آن ها که اصولاً رویکردی قابل اعتنا ندارند _ مورد تأکید است. کتب مختلف و همچنین شواهد تاریخی همگی از قدمت بحث اخلاق حکایت دارند؛ از اندیشمندانی چون ارسطو و سقراط گرفته تا فارابی و ابن سینا و از سید مرتضی و شیخ طوسی گرفته تا آیت الله بروجردی و امام خمینی تا به امروز. اما در این نوشتار، ضمن ارائه نگاهی گذرا بر موضوع اخلاق و سبک زندگی، بیشتر بر زمینه سازی و نقش آن در جهت دهی به مباحث اخلاقی تأکید خواهد شد. گفتنی است اگر مباحث مهدوی با رویکردی راهبردی و در حد امکان، کاربردی ارائه شوند، مفیدتر خواهند بود. از این رو در پایان مقاله، مدل اولیه ای نیز درباره اخلاق و سبک زندگی ارائه می شود.

اخلاق و اخلاق زمینه ساز

درباره مواردی چون، اخلاق، علم اخلاق، اخلاق نظری، اخلاق عملی، ارتباط بین اخلاق با فقه، صفات انسانی و نظایر این واژگان همواره بین اندیشمندان مختلف در حوزه علوم انسانی و همچنین عرفا، فقها و مفسران گران قدر، بحث شده است. عده ای اخلاق را یک فضیلت می دانند و برخی آن را دانش و علم به شمار می آورند. برای آن که مفهوم اخلاق تبیین شود، باید به کتب معتبر اخلاقی و تفسیری مراجعه کرد که در ادامه به برخی از این منابع اشاره می کنیم:

۱- حضرت امام خمینی(ره) در کتاب شرح حدیث جنود عقل و جهل در بحث اخلاق، به این مطلب قائل هستند که در علم اخلاق مهم آن است که با ابشار و تنذیر و موعظه و نصیحت، دیگران را به سمت حقانیت الهی هدایت کند. به عقیده ایشان، کتاب اخلاق موعظه کتبیه است و خود معالج و نه صرفاً نشان دهنده راه است .

۲- آیت الله مهدوی کنی، اخلاق را جمع خُلق و به معنای غرایز، ملکات و صفات روحی و باطنی که در انسان است، تعریف می کند (مهدوی کنی، ۱۹۰ ۲۹).

۳. از دیدگاه علامه طباطبایی، علم اخلاق فنی است که درباره ملکات انسانی بحث می کند؛ ملکاتی که مربوط به قوی نباتی و حیوانی و انسانی اوست (شمس، ۱۸۴ ۱۵۲).

اما اخلاق زمینه ساز چیست؟ برای تعریف اخلاق زمینه ساز، می توان به جهت گیری خاص آن توجه کرد. در حقیقت اخلاق دارای اهداف و غایت مشخص _ که همان قرب الهی است _ بوده، اما می تواند در مقام اجرا دارای جهت گیری یا مشخصه هایی خاص باشد. به عنوان نمونه، راست گویی، تقوا، امانت داری و وفای به عهد، از مهم ترین مکارم و صفات اخلاقی به شمار می روند. اما گاهی این صفات به صورت مجرد و بدون توجه به نگاه و مسیری خاص تعریف می شوند که می توان آن را اخلاق به معنای عام نامید و گاه در مسیر هدایت افکار و توجه به مسیر مهدویت گام برمی دارند که در این صورت همان اخلاق زمینه ساز خواهند بود. از این رو در این نوشتار، اخلاق زمینه ساز را چنین تعریف می کنیم «مجموعه ملکات و صفاتی که در انسان، برای ورود به شرایط ظهور و تشکیل جامعه ای منتظر، آمادگی روحی و باطنی را فراهم می کند. »

با این تعریف مشخص می شود که از دیدگاه نگارنده، اخلاق زمینه ساز همان اخلاق دینی مبتنی بر آموزه های ادیان الهی است با این تفاوت که ۱- جهت گیری آن برای شرایط خاص دوران ظهور است؛ یعنی به دنبال تربیت افرادی است که برای شرایط خاص آن دوره آمادگی داشته باشند. ۲- فعالانه است، لذا این نوع اخلاق منفعل و ساکن نیست. ۳- ضمن توجه به اخلاق فردی، بر جنبه های اجتماعی در راستای تحقق جامعه، حکومت و تمدن زمینه ساز نیز متمرکز است. ۴- در همه مباحث، رویکردها، آموزه ها و کاربردها تداعی کننده یاد و نام موعود ادیان حضرت مهدی(عج) است. ۵- انسان متخلق به آن در عمل و نه صرفاً در کلام مروج آموزه های مهدوی است. بنابراین صداقت او در واقع هم در گفتار و هم در عمل، انسان ها را نسبت به مهدویت ترغیب می کند.

با توجه به ضرورت نگاه جهانی و فطری، این نوع از اخلاق بر گسترش و ایجاد وحدت بین ادیان حول جامعه منتظران الهی استوار است. به بیان دیگر، در این نوع نگاه، ارتباط بین اخلاق عام و اخلاق زمینه ساز، در شکل و محتوای مباحث (مانند صداقت) و تفاوت آن ها در رویکرد اجرایی و صحنه عمل است. صداقت برای همه انسان ها در تمامی جوامع خوب و لازم است؛ اما صداقت در اخلاق زمینه ساز افزون بر این حد، پیش شرط ساختن جامعه منتظران و یکی از مشخصه های راهبردی زمینه سازان ظهور خواهد شد. از این رو کسی نمی تواند مدعی انتظار ظهور شود، اما در کلام و عملش صداقت نداشته باشد. دلیل این امر نیز آن است که منتظران واقعی حضرت باید به معنای حقیقی، شیعه و پیرو امام باشند و این پیروی در قول و عمل بازتاب داشته باشد تا بتوانند جلوه ای از جلوه های اولیای الهی را تصویر کنند. در حدیثی منصوب به امام صادق(ع) _ که در معجم احادیث الامام المهدی به نقل از کتب متعددی چون تفسیر صافی و اثبات الهداه به نقل از کمال الدین و با تفاوتی از حلیه الابرار آمده است _ امام(ع)، شیعیان امام عصر(عج) را از اولیاء الهی می داندیا أَبَا بَصِیرٍ! طُوبَی لِشِیعَهِ قَائِمِنَا. . . أُولَئِک أَوْلِیاءُ اللهِ الَّذِینَ لا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ. (هیئت علمی، ۱۸ ج، ۱۱) طبیعی است پیش شرط نیل به مقام اولیای الهی، تبلور صفات و ملکات اخلاقی در فرد، و در حقیقت همان اخلاق عام است. حال اگر این حالت، با جهت گیری زمینه سازی و در راستای تقویت نظری و عملی انتظار واقعی در جامعه همراه باشد، به طوری که هر فرد با تعامل و برخورد با این ولیّ الهی یا انسان معطر به عطر اولیای الهی، رنگ انتظار را درک کند و یاد امام(عج) را در دل و ذکر استشمام نماید، آن اخلاق عام به اخلاق زمینه ساز نزدیک می شود.

سبک زندگی و سبک زندگی زمینه ساز

سبک زندگی از جمله واژگان مهمی است که سابقه ای دیرینه دارد، اما در چند سال اخیر بیشتر مد نظر قرار گرفته است. سبک زندگی در اصطلاح شیوه زیستن درطیفی از سطوح مادی و غیرمادی معرفت بشری است. از این رو مجموعه ای از مسائل انتزاعی، انضمامی و عملیاتی را دربر می گیرد. امروزه سبک زندگی به عنوان حوزه ای مهم در مطالعات فرهنگی با دو رویکرد خرد (زندگی روزمره) و کلان (جهانی) مطالعه می شود (چنکیز، ۱۸۵ ۲). به همین دلیل، سبک زندگی دربر گیرنده طیفی از مفاهیم و نظریات روان شناختی تا جامعه شناختی است (مهدوی کنی، ۱۹۱). برای تعریف سبک زندگی به چند مورد اشاره می شود

۱- مجموعه ای از رفتارها که افراد آن ها را به کار می گیرند تا نه تنها نیازهای جاری شان را برآورند، بلکه روایت خاصی را که برای هویت اجتماعی برگزیده اند، در برابر دیگران مجسم سازند.

۲- رفتارهای عادی روزمره ای که در قالب عادات لباس پوشیدن، خوردن، محیط های مورد پسند برای تعامل با دیگران، خود را نشان می دهد (گیدنز، ۱۸۴).

نخستین نشانه های مسئله شدن سبک زندگی در ایران را می توان همزاد مسئله هویت در تاریخ معاصر دانست؛ چراکه سبک زندگی در واقع بازتابی از اتخاذ یک هویت یا ترکیبی از هویتی های چندگانه است که در الگوهای رفتاری فرد ظاهر می شود. بنا بر نظر برخی پژوهش گران ایرانی، مسئله شدن هویت برای ایرانیانِ زمان ما به نخستین رویارویی های دنیای سنت و پیروانش با جهان متجدد و پدیده های آن در آستانه مشروطه بازمی گردد. به این ترتیب که بسیاری از تجددگرایان به حکومت خودکامه رضاخانی تن دادند و به کارگزاران آن تبدیل شدند تا عرصه نزاع هویتی میان دولت و ملت را به نفع پیشبرد اهداف خویش سامان دهی کنند (کچوییان، ۱۸۵ ۴(ع)). با این تعاریف مشخص می شود که سبک زندگی را باید مؤلفه ای راهبردی در انقلاب اسلامی و رویارویی با فرهنگ و سبک زندگی غربی و به مثابه بخش نرم افزاری تمدن سازی اسلامی دانست. مقام معظم رهبری در تبیین اهمیت سبک زندگی می فرماید:اگرپیشرفت همه جانبه را به معنای تمدن سازی نوین اسلامی بگیریم، این تمدن دارای دو بخش ابزاری و حقیقی و اساسی خواهد بود که سبک زندگی بخش حقیقی آن را تشکیل می دهد. . . . بخش ابزاری، یا سخت افزاری این تمدن، موضوعاتی است که در فضای امروز، به عنوان نمودهای پیشرفت مطرح می شود؛ از قبیل علم، اختراع، اقتصاد، سیاست، اعتبار بین المللی و نظایر آن. در این زمینه البته پیشرفت های خوبی داشته ایم، اما باید توجه کرد که این پیشرفت ها، وسایل و ابزاری است برای دستیابی به بخش حقیقی و نرم افزاری تمدن اسلامی، یعنی سبک و شیوه زندگی. . . بدون پیشرفت در بخش حقیقی تمدن سازی نوین اسلامی، یعنی سبک و فرهنگ زندگی، اهداف این تمدن بزرگ محقق نخواهد شد. متاسفانه ما در این بخش، پیشرفت چشم گیری نداشته و مثل بخش اول _ یعنی علم و صنعت و نظایر آن _ پیشرفت نکرده ایم. (سخنرانی در خراسان شمالی، آذرماه ۱۹۱) سبک زندگی زمینه ساز چیست؟ در این نوشتار، مقصود از سبک زندگی زمینه ساز، مجموعه رفتارهای اجتماعی است که ضمن برآورده کردن نیازهای جاری جامعه منتظران، روایتی عمل گرا و فعالانه مبتنی بر تفکر موعودگرایی و مهدوی را برای هویت اجتماعی برمی گزیند.

شبیه آن چه در بحث اخلاق و اخلاق زمینه ساز مطرح شد، سبک زندگی زمینه ساز در رویکرد نگارنده، همان سبک زندگی دینی مبتنی بر آموزه های ادیان الهی است با این تفاوت که

۱- هویت تعریف شده در آن مبتنی بر تفکر ناب مهدوی است؛

۲- در عرصه های گوناگون منتظران را به سمت حضور فعال سوق می دهد؛

۳- تداعی کننده یاد و نام موعود ادیان است؛

۴- همه حوزه های زندگی فردی و اجتماعی را بر مبنای آموزه های مهدوی سامان می دهد؛

۵- قابل ترویج و به کارگیری در تمام جوامع است؛

۶- افق دید آن در طراحی و اجرا مبتنی بر افق جهانی و نه جهانی سازی است.

به بیان دیگر، ارتباط بین سبک زندگی عام و سبک زندگی زمینه ساز را در شکل و محتوای مباحث (مانند روش سخن گفتن) و تفاوت آن ها را در رویکرد اجرایی و صحنه عمل است. نوع گویش و سخن گویی برای همه انسان ها در تمامی جوامع مفید است، اما در سبک زندگی زمینه ساز، نوع سخن گفتن و الفاظ فرد باید معرف هویت مهدوی باشد. این همان معنایی بود که در باب اخلاق زمینه ساز نیز یادآور شدیم.

نشانه های ظهور از نگاه راهبردی

برای تبیین سبک زندگی زمینه ساز نشان دادن و ارتباط آن در صحنه واقعیت و عمل، باید به بحث نشانه های ظهور نگاهی بیندازیم؛ زیرا با توجه به ارزش و جایگاه بحث نشانه های ظهور و تأثیرات راهبردی آن در تدوین راهبردها و ملاحظات آینده نگرانه، می توان مباحث مهدویت را در حوزه اخلاق و سبک زندگی کاربردی کرد. البته درباره نشانه های ظهور چند نکته را باید یادآوری کرد

۱- نشانه های ظهور همان قدر که می توانند در تحلیل مسائل کمک کنند، در صورت غفلت و کم توجهی می توانند در به انحراف کشاندن جامعه مؤثر باشند؛ زیرا درباره نشانه ها، اقوال مختلف و بعضاً انحرافات و روایت سازی قابل رصد است.

۲- درباره نشانه های ظهور، نگاه جزئی و موردی می تواند خطاساز باشد. مثلاً اگر در ترسیم فضای آخرالزمان از منظر روایات نشانه ظهور، کم توجهی شده و روایات به صورت مجزا از هم در نظر گرفته شوند، در مقام تبیین و توضیح نشانه هایی چون سفیانی، دجال یا صیحه آسمانی دچار خطا می شویم؛ زیرا روایات زیاد و بعضاً گوناگون و به ظاهر متضادند.

۳- برای تشخیص روایات درست از نادرست درباره نشانه ها، مراجعه به کارشناسان و خبرگان ضروری است.

۴- در بحث نشانه ها باید از تطبیق و توقیت پرهیز جدی داشت. البته توقیت به دو شکل متصور است؛ گاه کسی با قطع و یقین می گوید امام مثلاً تا دو سال دیگر ظهور می کند؛ اما گاهی می گوید امام بدون تردید تا دو سال دیگر ظهور نخواهد کرد؛ یعنی توقیت می تواند ایجابی و سلبی باشد و هر دو باطل است. آن چه برای ما مهم است، نه زمان ظهور، بلکه آمادگی برای آن و زمینه سازی فعالانه برای تحقق آن است.

در کتاب تأملی در نشانه های حتمی ظهور، درباره موضوع نشانه های ظهور و رابطه آن با مجموعه معارف دین و اصول حاکم بر آن، تعابیر دقیقی آمده است. از جمله این که اصول اصالت دارند و نشانه ها مکمل هستند. از سوی دیگر، اصول در همه شرایط، ولی نشانه ها در شرایط خاص کاربرد دارند و بر خلاف نشانه ها، اصول قابل ارائه تفسیر غلط نیستند و در نهایت در مقام تعارض، اصول بر نشانه ها مقدم اند (آیتی، ۱۹۰ ۱).

در موضوع نشانه ها میان اندیشمندان و پژوهش گران مهدوی اختلاف نظراتی وجود دارد؛ به طوری که برخی بر پایه درک کلیاتی از آن اقدام به تصویرپردازی از عصر ظهور کرده اند (نک کورانی، ۱۸۸)، برخی به بیان جزئیات نشانه ها و ارائه تصاویر جزئی پرداخته اند (نک سلیمان، ۱۸۱) و گروهی نیز به بحث درباره نشانه های قطعی تر و محدودتر اقدام نموده اند (نک آیتی، ۱۹۰). اما کمتر کسی را می توان یافت که بحث نشانه های ظهور را به طور کامل انکار کند.

نکته دیگری که در بحث نشانه ها باید گفت، بحث سنت های خداوند است. سنن الهی، قواعدی هستند که در فعل الهی و در سلسله اسباب و علل، قابل فهم بوده و تدبیر الهی بر اجرا و تحقق آن ها در جریان زندگی انسان و در سطح عالم هستی است. یکی از این سنن که با موضوع نشانه ها ارتباط دارد، سنت بداء است. این سنت، از جمله سنن مهم الهی به شمار می رود که جزو اعتقادات و باورهای اساسی اسلام است. بر اساس این سنت _ که بر پایه فهم عالمانه ارتباط بین اراده، علم و قدرت الهی و فعل انسان استوار است _ بخشی از سرنوشت انسان قطعی نیست و بر اساس فعل انسان و حکمت الهی معلق و قابل تغییر است. به عنوان نمونه، در روایات متعدد از لسان معصومین(ع) ذکر شده است که صدقات یا صله ارحام باعث دفع بلایا و طول عمر می شود. نمونه دیگر درباره بداء در داستان قوم حضرت یونس(ع) و برداشته شدن عذاب الهی از آنان به سبب تغییر اعمالشان قابل مطالعه است. در قرآن نیز به صراحت و در برخی موارد به صورت تلویحی به این سنت اشاره شده است؛ آن جا که می فرماید: إِنَّ اللَّهَ لَا یغَیرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یغَیرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ؛ (رعد ۱۱) خداوند سرنوشت هیچ قوم و ملتی را تغییر نمی دهد، مگر آن که آنان آن چه را در خودشان است تغییر دهند. شناخت دقیق این سنت در فهم و تفسیر علایم ظهور بسیار مهم بوده و مبنای تحلیل و تقسیم بندی راهبردی نشانه ها نیز دقت در همین سنت است.

حال با توجه به این نکات، به طور راهبردی به نشانه های ظهور می نگریم. اصولاً می توان نشانه های ظهور را از زوایای مختلف طبقه بندی کرد؛ این مناظر در چند گروه تقسیم شده اند. در ادامه به بیان این گروه ها و ارائه طبقه بندی راهبردی می پردازیم. گفتنی است منبع این گروه بندی ها عمدتاً برداشت محقق از کتب مختلف مرتبط با نشانه ها، علایم و فتن است و البته برخی از این گروه بندی ها در کتب یا مقالات مشابه نیز قابل اشاره اند. انواع گروه بندی نشانه های ظهور عبارت اند از:

۱- در این تقسیم بندی، نشانه های ظهور در دو دسته موقوفه و محتومه گروه بندی می شوند. منظور از محتومه نشانه هایی هستند که حتماً رخ خواهند داد و هیچ تغییر و بداء در آن نیست؛ مانند اصل ظهور سفیانی. اما نشانه موقوفه می توانند تغییراتی داشته باشند؛ مانند بسیاری از نشانه ها همچون بروز خشونت و جنگ که در بین مردم، اصل قلمداد می شوند.

۲- تقسیم نشانه ها به سه دسته عام، نزدیک ظهور و قطعی. نشانه های عام بر تداوم مسیر و جریان حق نسبت به باطل دلالت دارند. این نشانه ها بسیارند و تنها حاکی از آن اند که جامعه جهانی به سمت مسیر محتومش حرکت دارد، مانند بروز فساد و انحراف در جوامع؛ اما دلیلی بر نزدیکی یا دوری ندارد. نشانه های نزدیک حاکی از شدت گرفتن حوادث و گسترش مباحث آخرالزمان هستند؛ مانند بروز برخی از حوادث عراق و سوریه. اما این دسته نیز دلیلی بر قطعیت ندارند. دسته سوم که مانند سفیانی نشانه های کمتری هستند، محتوم و قطعی اند و با بروز آن ها ظهور، قطعیت می یابد.

۳. مبنا در این دسته بندی موضوع نشانه، یعنی حوادث، افراد یا قیام ها هستند. در برخی از نشانه ها به بروز حوادثی در آخرالزمان، مانند سیل و زلزله، در برخی اشاره به ظهور افرادی چون سید خراسانی و یمانی و در پاره ای دیگری از نشانه ها به قیام هایی چون قیام سید حسنی یا قیام یمانی اشاره شده است.

۴- در این تقسیم بندی نیز معیار به محل وقوع نشانه، یعنی آن ها که در زمین رخ می دهند، مانند جنگ ها و قیام ها، آن ها که در آسمان رخ می دهند، مانند صیحه آسمانی و در موارد خاصی آن ها که در انسان ها مانند بروز حسد و نفاق و فساد اخلاقی رخ می دهد، اشاره دارند.

۵- در این تقسیم بندی مبنا، عامل ایجاد نشانه، ملاک گروه بندی است. برخی از نشانه ها توسط نیروهای مأمور الهی انجام می شوند، مانند بانگ جبرئیل؛ برخی توسط طبیعت ایجاد می شوند، مانند سیل و زلزله و برخی نیز توسط انسان ها اجرا می شوند، مانند انحطاط اخلاقی یا قیام ها.

اما دسته اصلی _ که موضوع بحث ماست و ملاک ادامه کار قرار می گیرد _ تقسیم بندی نشانه ها از منظر راهبردی است. در واقع ملاک تقسیم بندی در این جا اهمیت آن نشانه و کاربردش در حوزه سیاست گذاری است. از این منظر نشانه ها یا کلامی هستند که در آن ها متن کلام امام معصوم(ع) مد نظر است و این دسته، تغییرناپذیر و قطعی هستند. اما دسته دیگر، نشانه های محتوایی است. در این نشانه ها می توان به جریان یا محتوایی که از نقل امام معصوم(ع) استنباط می شود استناد کرد و البته جزئیات آن ها قابل بداء و تغییرند. مثلاً اگر امام درباره گرانی، وضعیت زنان، نوع پوشش مردان و نظایر این موارد بحث کند، می توان مقصود اصلی ایشان را استنباط کرد و ملاک قرار داد. البته شناخت این دسته بسیار سخت و نیازمند کار کارشناسانه و عالمانه است. در این باره حدیثی از امام باقر(ع) قابل استناد است إِنَّ مِنَ الْأُمُورِ أُمُوراً مَوْقُوفَهً وَ أُمُوراً مَحْتُومَهً. (نعمانی، ۱۹(ع) ۰۱) البته بحث درباره نشانه ها و کاربرد راهبردی آن ها خود موضعی مجزاست _ که از حوصله این نوشتار خارج است _ اما ممکن است سؤال اصلی این باشد که بین بحث نشانه های ظهور و به ویژه جامعه منتظران با بحث اخلاق و سبک زندگی زمینه ساز چه ارتباطی وجود دارد؟

برای بهتر تبیین کردن مفهوم اخلاق و سبک زندگی زمینه ساز از منظر مطالعات راهبردی و نگرش راهبردی به مهدویت و رسیدن به یک مدل اولیه راهبردی در این باره، می توانیم از مجموعه نشانه های ظهور و تقسیم بندی راهبردی آن ها استفاده کنیم. البته با توجه به ویژگی هایی که برای نشانه های ظهور از نگاه راهبردی و همچنین اخلاق و سبک زندگی زمینه ساز ذکر کردیم، بهتر است از نشانه های محتوایی استفاده کنیم و از تحلیل آن ها به شرایط و ویژگی های عصر ظهور و جامعه منتظران برسیم؛ زیرا با وجود آن که نشانه های قطعی ظهور _ یعنی صیحه آسمانی، یمانی، سفیانی، خسف بیداء و قتل نفس زکیه _ قطعی الوقوع اند، اما به نظر نگارنده، از منظر راهبردی و به دلیل ویژگی های عوامل کلیدی موفقیت در یک نظام مبتنی بر تفکر راهبردی و در مقام طراحی مدل اولیه مورد نظر این مقاله در شناخت و تحلیل شرایط ظهور و به منظور فهم نظام تربیتی و اخلاقی و سبک زندگی افراد با رویکرد و هویتی مهدوی، اولویت با نشانه های محتوایی است.

اگر بر اساس تحلیل نشانه های محتوایی بخواهیم شرایط دوران ظهور را ترسیم کنیم و در پی آن نظام اخلاقی و سبک زندگی خاص آن را ترسیم نماییم، می توانیم به این موارد اشاره کنیم. البته گفتنی است آن چه در این جا ارائه می شود جنبه مقدماتی دارد و نتیج انجام یک پژوهش اولیه در میان کتب گوناگون مرتبط با نشانه ها و مرور بیش از هزار و پانصد روایت است و روشن است با تکمیل مطالعات و دقت بیشتر می توان این فهرست را تقویت نمود و اصلاح کرد. در هر مورد نیز تنها یک حدیث به عنوان نمونه از میان بیش از هزار و پانصد حدیث بررسی شده ذکر می شود. البته ممکن است در سند و دلالت برخی از این مجموعه روایات ابهامات و نکاتی مطرح شود؛ اما کثرت روایات دیگر و همچنین اعتبار مؤلفان و پژوهش گرانی که به این دسته از روایات استناد کرده اند و آن ها را در کتب خویش احصا نموده اند، امکان بهره گیری از محتوای این دسته از روایات را به محقق می دهد.

روش انجام این تحقیق به صورت تحلیلی و توصیفی است. در این حالت محقق ابتدا با استفاده از کتب، مقالات و پایگاه های اطلاعاتی نزدیک به دوهزار حدیث درباره مهدویت و نشانه های ظهور را احصا کرد و پس از حذف موارد تکراری یا غیرمرتبط یا مشکوک، به حدود هزار و پانصد حدیث رسید. آن گاه این احادیث با الهام گیری از تحلیل محتوایی بررسی و در قالب مدل سازی مرتبط تحلیل شدند تا ویژگی ها و شرایطی برای نظام اخلاقی زمینه ساز استخراج و احصاء شود. بر این اساس ویژگی های دوران آخرالزمان که از تحلیل نشانه ها به دست می آیند، عبارت اند از:

۱- بالا رفتن سرعت حوادث و تغییرات در عرصه های فردی و اجتماعی؛ امام صادق(ع) فرموده است :یصبحُ الرَّجُلُ مِنکُم مُومِناً وَ یمسِی کَافِراً وَ یمسِی مُومِناً وَ یصبحُ کَافِراً؛