بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کتاب و کتابخوانی از منظر قرآن :

مقدمه

دین مبین اسلام برای مطالعه و کتابخوانی و تحقیق و تفحص جهت کسب علم و تربیت صحیح و همچنین پیشرفت و توسعه در شئونات مختلف زندگی بشر ارزش و اعتبار زیادی قایل شده است و هم افراد بشر را به خواندن، نوشتن، و در حقیقت به تحصیل علم و دانش تشویق نموده است. این امر با نزول قرآن به عنوان کتاب آسمانی و با کلم قرائت مسلم گردیده است. «قرآن کتاب دینی اسلام و یکی از ثقلین است. قرآن که از ریش قرء گرفته شده است، معنی لغوی آن را جمع نمودن، فراهم نمودن، سال، و همچنین خواندن است»(ویکی پدیا، [بی تا]).

در اهمیت کتاب و کتابخوانی و در مقام شرافت و عظمت کتاب همین بس که خداوند اولین آیات قرآن را به پیامبر اسلام(ص) نازل فرموده با امر به قرائت آغاز کرده است «اقرأ باسم ربک الذی خلق»[۱] و همچنین در قرآن به قلم و به آنچه می نویسد قسم یاد می کند: «ن و القلم و ما یسطرون»[۲].

کتاب حاوی اندیشه ها و تجربیات بشری در ازمن تاریخ است و سهم عمده ای در انتقال دانش و فرهنگ به نسل های آینده دارد. کتاب ها نه فقط نقش و نگار قلم بر صفح سفید کاغذ اند بلکه گویندگانی هستند که با شنوندگان خود سخن می گویند.

قرآن کریم و دین مبین اسلام مطالعه و رفتن به دنبال کسب علم و دانش را یکی از فرایض و واجبات دین به شمار آورده است و به همین سبب است که اولین آیات قرآنکه نازل شده با الفاظ «خواندن، قلم، و علم» آغاز شده است در سور علق به این معنی اشاره می شود.

پیشین پژوهش

با وجود جست وجوی زیاد در متون چاپی و الکترونیکی در مورد فایل پاورپوینت کامل کتاب و کتابخوانی از منظر قرآن نتیج قابل توجهی حاصل نشد. پیداست که در این موضوع پژوهش های چندانی صورت نگرفته است.

امانی (۱۳۷۵)، به بررسی واژ کتاب در قرآن پرداخته است. در این بررسی اشاره شده است که «کتاب» در اصطلاح قرآن با سه اطلاق متفاوت مشخص شده است: ۱)آنهایی که مشتمل بر شرایع دین است، ۲)کتاب هایی هستند که اعمال بندگان را از نیکی و بدی در آن ثبت و ضبط می کنند، و ۳)کتاب هایی که جزئیان نظام عالم و حوادثواقعه را در آن ضبط می کند. همچنین ایشان انواع کتاب در عالم هستی را شش مورد می داند: ۱)کتاب برون ذاتی (کتاب جهان هستی)، ۲)کتاب درون ذاتی، ۳)کتاب آسمانی، ۴)کتاب محو و اثبات، ۵)ام الکتاب، و ۶)کتاب هایی که بشر می نویسد و می خواند.

امانی(۱۳۷۶) پژوهشی را با عنوان «اهمیت کتاب و کتابخانه و تأثیر مطالعه در روند تکامل جامعه از دیدگاه اسلام و قرآن» انجام داده است. در این پژوهش آمده است: «با نزول قرآن و ظهور اسلام، مسئل خواندن و نوشتن در عربستان، اهمیت خاصی به خود گرفت. در اهمیت کتابت در اسلام همین بس است که خداوند به قلم و کتابت، که ازعطیم ترین نعمت های الهی است و بشر را به آن هدایت فرموده، سوگند یاد می کند. چون به وسیل قلم و کتابت حوادث غایب از انظار می تواند هر حادثه ای را که در پس پرد مرور زمان و بعد مکان قرار گرفته، نزد خود حاضر سازد. از آنجا که کتاب ابزار مناسبی برای تغییر فرهنگ است و یکی از عواملی است که به کمک آن می توان عناصر جدید فرهنگی را به ذهن خواننده انتقال داد و ترکیب جدیدی را در او ایجاد کرد، جهت آموزش و دگرگون کردن عقاید مردان آن زمان از کتاب (قرآن)استفاده شد و معجز پیامبر اسلام(ص)، از نوع کتاب انتخاب شد. چون کتاب (قرآن) می توانست آموزش دهد، استدلال و منطق بیاموزد، عقاید فرد را دگرگون کند و در او قدرت تفکر منطقی ایجاد نماید. در این پژوهش، به آیات و روایات متعددی در مورد لزوم و ضرورت کتابت و کتابخوانی، مطالعه، کسب علم و تفکر در آثار صاحبان علم و دانایی اشاره شده است.

گرگین(۱۳۸۶)، اشاره می کند که اهتمام ویژ اسلام به تفکر و علم بر هیچ کس پوشیده نیست. لیکن مغرضانی در طی قرون گذشته و اکنون در پی آن هستند که از اسلام و قرآن چهره ای خشن، عقب مانده، و به دور از تعقل و تفکر نشان دهند و یا آن را متعلق به۱۴۰۰ سال پیش معرفی می کنند. ولی خود این مطلب که معجز پیامبر اسلام(ص)از نوع کتاب است، نشان دهند این مطلب می باشد که این دین برای انسان ها حرمت عقلانی قائل شده است و آنان را صاحب فکر دانسته و به جای خرق عادت هایی که معجز پیامبران پیشین بوده و بیشتر حواس ظاهری را تحت تأثیر قرار می دهد، اسلام با منطق اصیل خود باب گفت وگوی علمی را با بشر باز کرده است: «این کتابی است پربرکت که بر تو نازل کردیم تا در آیات آن تدبر کنند و خردمندان متذکر شوند»[۳]. همچنین، ایشان به حدیثی ازنبی مکرم اسلام اشاره می کنند که فرموده است: «دانش را بجویید اگرچه در چین باشد، همانا که دانش بر هر مسلمانی واجب است».

سؤالات پژوهش

۱- تعریف لغوی و اصطلاحی قرآن در مورد واژ کتاب چیست؟

۲- اهمیت کتاب و کتابخوانی از دیدگاه قرآن چقدر است؟

۳- جایگاه کتاب و کتابخوانی و کسب علم در احادیث و روایات چگونه است؟

۴- جایگاه کتاب و کتابخوانی از دیدگاه علمای دانش چگونه است؟

۵- واژ کتاب در قرآن چند بار ذکر شده است؟

۶- واژ«قلم »چند بار در قرآن آمده است؟

۷- واژ علم در قرآن چند بار تکرار شده است؟

۸- واژ«اقرأ»چند بار در قرآن آمده است؟

سؤال اول پژوهش: تعریف لغوی و اصطلاحی قرآن در مورد واژه کتاب چیست؟

قبل از اینکه کتاب را از دیدگاه قرآن تعریف کنیم لازم است نخست از دیدگاه فیزیکی ومحتوایی تعریف شود:

الف)تعریف کتاب از دیدگاه فیزیکی و قالب آن

مجموعه ای از لوح های چوبی یا عاجی یا مجموعه ای از ورقه های کاغذ، پوست آهو یاماده ای همانند آن اعم از دستنویس یا چاپی که به نخ کشیده شده باشند. به طور معمول ورقه های تا شد بسیار که حاوی مطالب است و تعداد صفحات آن از ۴۸ صفحه کمترنیست (سلطانی، ۱۳۷۹، ص ۲۶۲).

ب)تعریف کتاب از دیدگاه محتوایی

کتاب رسانه ای است که اطلاعات را منتقل می کند بنابراین، به هر رسانه ای که حاوی مطالبی باشد و آن را منتقل کند می توان کتاب اطلاق کرد. از نظر هوشنگ ابرامی «کتاب رسانه ای گروهی است که در آن مطالبی ضبط شده و قابل استفاده باشد و بازیابی مطالب آن از نظر زمان و مکان محدود نباشد» (ابرامی، ۱۳۷۹، ص ۲۷).

ج)معانی لغوی کتاب از دیدگاه قرآن

راغب اصفهانی در کتاب در مفردات الفاظ قرآن، معانی متعددی را برای کتاب ذکر کرده است:

۱- گفتارها را کتاب می گویند هرچند نوشته نشده باشند. مانند کتاب های آسمانی که بر پیامبران نازل شده است که پیش از نوشته شدنشان هم کتاب گفته شده اند. دراین خصوص چنین آمده است: «و تؤمنون بالکتاب کلّه»[۴]. «شما به هم کتب آسمانی ایمان دارید».

۲- به برگ ها و اوراقی که بر آن چیزی نوشته شده است با نوشته هایش روی هم رفته کتاب گفته می شود. مانند: «فویل للذین یکتبون الکتاب بأیدیهم ثم یقولون هذا من عند اللّه لیشتروا به ثمنا قلیلا فویل لهم مما کتبت أیدیهم و ویل لهم مما یکسبون»[۵]. «پس وای بر آنها که نوشته ای با دست خود می نویسند، سپس می گویند این از طرف خداست تا آن را به بهای اندکی بفروشند. پس وای بر آنها از آنچه با دست خود نوشتند و وای بر آنها از آنچه از این راه به دست آوردند»(امانی، ۱۳۷۵، ص ۵۷).

د)معانی اصطلاحی کتاب از دیدگاه قرآن

امروزه، آنچه در وهل نخست از لفظ کتاب به ذهن انسان متبادر می شود آن است که از چندین برگ نوشت دستنویس یا چاپی و مجلد پدید آمده باشد. اما این واژه در معنای اصطلاحی آن به هر چیزی که معانی و مفاهیم و دانش را ثبت و ضبط نماید و آن را منتقل کند با اینکه حتی صفحه و لوحی نداشته باشد و با قلم نیز نگاشته نشده باشد، اطلاق می شود. در قرآن کریم از سه دیدگاه معانی اصطلاحی کتاب مد نظر قرار گرفته است:

۱- اطلاقی که قرآن در لفظ «کتاب» کرده، کتاب هایی هستند که مشتمل بر شرایع دین بوده و بر انبیا علیهم السلام نازل شده است. «کتاب انزلناه الیک مبارک»[۶]. «این قرآن بزرگ کتابی مبارک و عظیم الشأن است که بر تو نازل کردیم». «تلک آیات الکتاب و قرآن مبین»[۷]. «این است آیات کتاب خدا و قرآنی که راه حق و باطل را روشن و آشکار می کند».

۲- اطلاقی که قرآن در لفظ «کتاب» کرده، کتاب هایی هستند که اعمال بندگان را اعم از نیکی و بدی ضبط می کنند. «یوم تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا و ما عملت من سوء»[۸]. «روزی که هر کس هر کار نیکو کرده همه را پیش روی خود حاضر بیند و آنچه بد کرده…». «هذا کتابنا ینطق علیکم بالحق انا کنا نستنسخ ما کنتم تعملون»[۹]. «این کتاب ماست که به حق با شما سخن می گوید ما آنچه را که انجام می دادید می نوشتیم».

۳- اطلاقی که قرآن در لفظ «کتاب» کرده، کتاب هایی است که جزئیات نظام عالم وحوادث واقعه در آن را ضبط می کند که یکی از آن این است که مطالب نوشته شده درآن به هیچ وجه تغییر نمی پذیرد. مانند «و ما یعزب عن ربک من مثقال ذره فی الأرض و لا فی السماء و لا اصغر من ذلک و لا اکبر الا فی کتاب مبین»[۱۰]. «در هم زمین وآسمان از خدای تو پنهان نیست و کوچکترین ذره و بزرگتر از آن هر چه هست همه در کتاب مبین حق (و لوح علم الهی) مسطور است». همچنین در آیاتی چند مثل آی ذیل منظور از کتاب همان نوشته ای است که با قلم نوشته شده است: «و کتبنا له فی الألواح من کل شی موعظه و تفصیلا لکل شیء»[۱۱]. «و در الواح (تورات آسمانی) از هرموضوع برای نصایح و اندرز و هم تحقیق هر چیزی (برای علم و معرفت) به موسی نوشتیم» (امانی، ۱۳۷۵، ص ۵۷).

سؤال دوم پژوهش: اهمیت کتاب و کتابخوانی از دیدگاه قرآن چگونه است؟

الف)کتاب به عنوان معیار تقسیم جوامع

قرآن آنقدر برای کتاب، مطالعه و دانش اهمیت قائل است که از کتاب به عنوان معیاریبرای تقسیم جوامع یاد می کند. واژ کتاب جزء مفاهیم اساسی قرآن است. اصطلاحاتاساسی در میان خود الگوی تمام واژگانی را می سازند که خود افراد نمایند آن هستند. قرآن تصویر تازه ای از کتاب و مفهوم اصطلاحی آن به دست می دهد. اصطلاح اهل کتاب، اصطلاحی است که بخشی از مفهوم جدید را می نماید. قرآن هم افراد بشر را به دو گروهبر پای کتاب تقسیم می کند: ۱)اهل کتاب ۲)و غیر کتابی و یا امی، یعنی کسانی که برایشانکتاب فرو فرستاده نشده است و بدون کتاب و امی هستند و این دو گروه به شدت مخالفیکدیگرند. از این مخالفت آشکار در چند آی قرآن سخن رفته است: مثلا «قل للذین اوتوا الکتاب و الامیین…»[۱۲]. «به آنان که کتاب به ایشان داده شده است و به امی ها بگو…»(وب سایت سماموس، [بی تا]).

از بیانات فوق به خوبی اهمیت و ثبت دانش مشخص می شود به طوری که اگر انسان ها کتاب نداشتند و خواندن و نوشتن نمی دانستند، حجت بر آنان تمام نمی شد و قادر به حفظ میراث فرهنگی و تاریخ گذشتگان خود نمی شدند. همچنین، بدون علم ودانش و مطالعه و تحقیق و تفحص در آثار گذشتگان و رشد و توسعه و پیشرفت در حال حاضر امکان پذیر نبوده و چراغ راهی برای آینده در مسیر تعالی و تکامل همه جانب انسان برافروخته نمی شد. اهمیت کتاب در ثبت و ضبط اطلاعات و انتقال آن به نسل های آینده تا حدی است که معجز پیامبر اسلام (ص) از نوع کتاب است و قرآن به عنوان یک کتاب آسمانی مقدس وسیل هدایت و رستگاری انسان ها در طی سالیان طولانی تا زمان ظهور منجی عالم بشریت است.

کتاب و کتابخوانی اگر در جوامع بشری به طور جدی و اصولی مورد توجه قرارگیرد، موجبات تعالی فکری و روحی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آنان را به همراه خواهد داشت. همانطور که در گذشته تمدن های تاریخ ساز و مهم در سای توجه و برنامه ریزی در خصوص تعلیم و تعلم و دانش اندوزی موجبات توسعه و پیشرفت های همه جانب خود را فراهم کرده بودند. در حال حاضر هم کشورهایی که به کتاب و کتابخانه و مراکز تحقیقی و آموزشی خود توجه بسیار دارند، جزء کشورهای پیشرفته و توسعه یافته هستند. قرآن ما را به مطالعه و اندیشه در احوال گذشتگان و عبرت گرفتن از سرگذشت آنان فرامی خواند.

بیشتر کتاب هایی که توسط اندیشمندان به اشکال مختلف و بر محمل های اطلاعاتی مختلف از کاغذ گرفته تا منابع الکترونیکی عصر حاضر نگاشته می شوند همگی مبیّن واقعیات و جریاناتی از عالم طبیعت و ماورای طبیعی است که انسان ها باید آنها را به دست آورد تا از این طریق رفاه و آسایش جسمی و روحی و اجتماعی خود را فراهم آورده وآسمان ها و زمین را به تحت سلط دانش خود درآورد و از این طریق به کشف قدرت لایزال الهی و عجز و ناتوانی خود در قبال علم و قدرت الهی نایل آید و به عظمت پروردگارخویش پی ببرد و موجبات رستگاری نهایی و جاودان خود را فراهم آورد.

ب) نزول نخستین آیات قرآن در مورد کتاب و کتابخوانی و کسب علم

قرآن و دین مبین اسلام مطالعه و کتابخوانی و رفتن به دنبال کسب علم و دانش را یکی ازفرایض و واجبات به شمار آورده و در این خصوص، به خاطر تأکید بر این امر، اولین آیاتقرآن را که بر پیامبر نازل کرده است با الفاظ بخوان و قلم و علم قرین ساخته است. اقرأ باسم ربک الذی خلق *خلق الإنسان من علق*اقرأ و ربک الأکرم*الذی علم بالقلم.[۱۳] بخوان به نام پروردگارت که آفرید، همان کس که انسان را از خون بسته ای خلق کرد، بخوان که پروردگارت بزرگوارتر است. همان کس که به وسیل قلم تعلیم نمود.

اهمیت مطالعه و کسب علم و خواندن و نوشتن به قدری مورد تأکید قرار گرفته است که خداوند یکی از سوره های قرآن را به قلم اختصاص داده است و در این سوره به قلم و به آنچه می نویسد قسم یاد می کند. «ن، و القلم و ما یسطرون»[۱۴]. «ن، سوگند به قلم وآنچه می نویسد ». رسیدن به رستگاری ابدی در نتیج مطالع زیاد و اندیش انسان حاصل می گردد. چون مطالعه معمولا اندیشه و تفکر را به دنبال دارد و انسان هرچه در پدیده های طبیعی و ماورای طبیعی اندیشه کند به همان اندازه به حقانیت و قدرت پروردگار خویش پی خواهد برد. در همین راستا در قرآن کریم می فرماید: «إنما یخشی اللّه من عباده العلماء، إن اللّه عزیز غفور»[۱۵]. «همانا از میان بندگان خداوند تنها دانشمندان از او می ترسند و خداوند عزیز و غفور است». بنابراین، طبق فرمایش آی شریف فوق مطالعه و کتابخوانی موجب افزایش علم و دانایی و در نتیجه موجب خشیت انسان در مقابل عظمت حق تعالی می شود و خضوع و خشوع از روی آگاهی و