فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه :

حوزه های گونه گون ادبیات دعا

کتابهای دعا از دید کلی به چند گروه تقسیم می شوند:

دسته نخست کتابهایی است که صرفاً مشتمل بر دعاها بوده و به تناسب تقسیم بندی مؤلّف و موضوع ادعیه که در باره روزهای هفته، ماه و یا سال باشد، ترتیب یافته است. دسته دوم کتابهایی است که در باره آداب دعا نوشته شده مانند کتاب آداب دعا از سیدمحمّد باقربن اسماعیل خاتون آبادی (م ۱۱۲۰) (فهرست مرعشی ش ۶۶۰).

دسته سوم کتابهایی است که به نحوی مربوط به امور طلسمات شده و در آنها از تعویذات و ادعیه بهره گرفته شده است.

دسته چهارم کتابهای مربوط به استخاره است. دلیل احتساب این آثار در میان کتابهای دعا، این است که دعاهای عند الاستخاره به تفصیل در آنها آمده است. به علاوه که خود استخاره نوعی دعاست. نمونه آن فتح الابواب ابن طاووس، مفاتیح الغیب مرحوم مجلسی و مفتاح الفرج خاتون آبادی (فهرست مرعشی ش ۴۴۲۴) و منهاج المستخیر از محمدحسین بن کاظم علوی (فهرست دانشگاه ش ۳۷۸۸) است.

دسته پنجم کتابهایی است که به عنوان کتاب صلوات بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نگارش یافته و در شمار کتابهای دعا در آمده است.

دسته ششم کتابهای مشتمل بر زیارات است که به هر روی از همان آغاز پیوسته به کتابهای دعا بوده است، کتابهایی که از آنها با عنوان کتاب المزار یا شبیه آن یاد شده است. شیخ صدوق، شیخ مفید و شماری دیگر از علمای شیعه در این باب تألیفاتی دارند. از جمله آنها کتاب کامل الزیاره ابوالقاسم جعفر بن محمد بن قولویه (م ۳۶۰)، و از متأخران تحفهالزائر علّامه مجلسی است. گفتنی است که فرهنگ دعا و زیارت تا اندازه زیادی به یکدیگر آمیخته بوده و به طور معمول در کنار یکدیگر قرار داشته است. نمونه دیگر کتابی است با عنوان کتاب الزیارات و الفضائل از ابوالحسن احمد بن محمد بن احمد بن داود قمی (م ۳۶۸) که در اختیار ابن طاووس بوده که از آن در اقبال و مصباح الزائر نقل کرده است. درآمیختگی ادعیه و زیارات در کتب موجود به حدّی است که تفکیک آنها بسیار دشوار است.

در اینجا ضمن چند مرحله ادب دعای شیعی را مرور کرده برجسته ترین آثار را در هر دوره یاد می کنیم:

ادب دعای شیعی تا زمان شیخ طوسی

دانسته است که شیخ طوسی از بسیاری از جهات به عنوان یک مرحله و مرز در تفکر شیعی شناخته می شود. این امر در ادب دعایی شیعه نیز جای ویژه خود را دارد. تألیف سترگ شیخ با عنوان مصباح المتهجّد و چند اثر دیگر در این زمینه مشخص کننده این مرز می باشد.

از زمان امامان معصوم علیهم السلام اصحاب آن بزرگواران در پی برگرفتن ادعیه امامان بوده اند. آنان از آن حضرات درخواست دعا کرده و دعاهایی را که به آنها تعلیم داده می شد، می نگاشتند. این امر تنها اختصاص به شیعیان نداشت بلکه علاقه مندان به دعا، احساسشان آن بود که بهترین ادعیه از سوی خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله انشا می شود. نصر بن کثیر می گوید:

سالها پیش همراه سفیان الثوری نزد جعفر بن محمد الصادق علیهما السلام رفتم. من به ایشان عرض کردم که قصد سفر بیت الله الحرام دارم، دعایی به من تعلیم دهید. حضرت فرمود: وقتی به بیت الله الحرام رسیدی دست خود را بر دیوار بگذار آنگاه بگو: «یا سائق الفوت و یا سامع الصوت و یا کاسی العظام لحماً بعد الموت» آنگاه هر حاجتی داشتی از خدا بخواه.

قاضی نامی گوید:

برخی از فرزندان فرات از کسی نقل کردند که ساعتی پیش از مرگ ابوجعفر طبری (مورّخ مشهور) نزد او بودم. کسی این دعای جعفر بن محمد علیهما السلام را برای وی خواند. طبری کاغذ و دواتی خواست و آن را نوشت. به وی گفتند: این چه گاه نوشتن است؟ طبری گفت: ینبغی للإنسان أن لایدع اقتباس العلم حتی الموت. [۱] نمونه دیگر مربوط به زمانی است که موسی بن بغا در سال ۲۵۴ به سوی قم رفت و این شهر را مورد تاخت و تاز خود قرار داد. مردم قم خبر آن را به امام عسکری علیه السلام نوشته و از ایشان خواستند تا دعایی برای ایشان بفرستند. حضرت نیز دعایی نوشته و از آنها خواستند تا این دعا را بخوانند. [۲] پیش از شیخ، آثار فراوانی در گردآوری این دعاها در میان جامعه فرهنگی شیعه تألیف شد، آثاری که شیخ و دیگران تا قرنها از آنها در تألیف کتابهای دعایی خویش بهره برده اند، اما به مرور زمان آن آثار از میان رفته است. درست مانند آنچه در باب حدیث اتفاق افتاده، به طوری که با تألیف کتابهای حدیثی مفصّل، بر پایه اصول پیشین، به مرور، آن اصول که به اصول چهارصدگانه شهرت داشته از میان رفته است. با این حال، تلاش ابوالعباس نجاشی و شیخ طوسی و بسیاری دیگر در زمینه نگارش نام کتابهای تألیف شده شیعی- همانند آنچه ابن ندیم در تمامی حوزه های فرهنگی زمان خویش انجام داد- سبب شده است که ما علی رغم از بین رفتن بسیاری از آثار، با آگاهی از نام کتابها، با ادبیات شیعی در هر موضوع و گستردگی آن آشنا شویم. اکنون در زمینه دعا هم می توانیم با نگاهی به فهرستهای مزبور، فهرستی از ادب دعا را در شیعه به دست دهیم.

کتاب الدعاء/ ابراهیم بن سلیمان الخزاز الکوفی (نجاشی ۱۸، فهرست شیخ ۶)

کتاب الدعاء/ اسماعیل بن موسی بن جعفر علیه السلام (نجاشی ۲۶، فهرست شیخ ۱۱)

کتاب الدعاء/ حسین بن سعید بن حماد بن مهران اهوازی (نجاشی ۵۸، فهرست شیخ ۵۸). ابن طاووس از کتابی با نام کتاب الدعاء و الذکر یاد کرده که مؤلف آن همین شخص است. وی در مهج الدعوات و المجتنی از آن نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۲۴۴)

کتاب الدعاء/ أحمد بن محمد بن خالد برقی (نجاشی ۷۷، فهرست شیخ ۲۱)

کتاب الدعاء/ أحمد بن محمد بن حسین بن حسن بن دوْل قمی (نجاشی ۹۰)

کتاب الدعاء/ حُمَید بن زیاد بن حمّاد الدهقان (نجاشی ۱۳۲)

کتاب الدعاء/ سعد بن عبدالله بن أبی خلف اشعری قمی (نجاشی ۱۷۸).

ابن طاووس از کتابی با عنوان فضل الدعاء از این مؤلف در الامان، فتح الابواب، اقبال و مهج الدعوات نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۲۵۶)

کتاب الدعاء/ علی بن مهزیار أهوازی (نجاشی ۲۵۳)

کتاب الدعاء/ علی بن حسن بن محمد طائی الجَرمی طاطری (نجاشی ۲۵۴)

کتاب الدعاء/ علی بن حسن بن علی بن فضّال (نجاشی ۲۵۸)

کتاب الدعاء/ محمد بن اوْرَمه قمی (نجاشی ۳۳۰)

کتاب الدعاء/ محمد بن عباس بن عیسی (نجاشی ۳۴۱)

کتاب الدعاء/ محمد بن سلیمان بن حسن الزراری (نجاشی ۳۴۷)

کتاب الدعاء/ محمد بن مسعود بن عیاش سمرقندی (نجاشی ۳۵۱)

کتاب الدعاء/ محمد بن حسن بن فرُّوخ الصفار (نجاشی ۳۵۴). ابن طاووس از کتابی با عنوان فضل الدعاء از این مؤلف یاد کرده و در اقبال، مهج الدعوات و محاسبه النفس خود از آن نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۲۵۸)

کتاب الدعاء (از کتاب الکافی)/ محمد بن یعقوب کلینی (نجاشی ۳۷۷، فهرست شیخ ۱۳۵)

کتاب الدعاء/ محمد بن عبدالله بن محمد (نجاشی ۳۹۶)

کتاب الدعاء/ محمد بن وهبان بن محمد (نجاشی ۳۹۷)

کتاب الدعاء/ معاویه بن عمار دهنی (نجاشی ۴۱۱)

کتاب الدعاء/ هارون بن مسلم بن سعدان (نجاشی ۴۳۸)

کتاب الدعاء (عن علی علیه السلام)/ عبدالعزیز بن یحیی بن أحمد الجَلُودی (نجاشی ۲۴۱)

کتاب (فضل) الدعاء/ سلیمان بن جعفر بن ابراهیم الطالبی الجعفری (نجاشی ۱۸۳)

کتاب أدعیه الائمه علیهم السلام / عبیدالله بن أبی زید أحمد بن یعقوب أنباری (نجاشی ۲۳۳)

کتاب یوم و لیله/ معاویه بن عمار دهنی (نجاشی ۴۱۱)

کتاب عمل یوم الجمعه/ محمد بن علی بن یعقوب ابن ابی قره (زندگی در اوائل قرن پنجم)، (نجاشی ۳۹۸).

کتاب عمل الشهور/ محمد بن علی بن یعقوب ابن ابی قره (نجاشی ۳۹۸).

کتاب عمل شهر رمضان / محمد بن علی بن یعقوب ابن ابی قره. این اثر که محتمل است با کتاب دیگر مؤلف با عنوان کتاب عمل الشهور مرتبط باشد، در اختیار ابن طاووس بوده و از آن در فلاح السائل و با تفصیل بسیار بیشتر در اقبال از آن استفاده کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۱۷۹). ابن طاووس در فتح الابواب از کتاب الجامع فی العمل از محمد بن علی بن محمد (/ ابن ابی قره) نقل کرده و محتمل آن است که کتاب عمل الشهور وی باشد (کتابخانه ابن طاووس، ص ۳۲۵)

کتاب التهجد/ محمد بن علی بن یعقوب ابن ابی قره (نجاشی ۳۹۸). ابن طاووس از این کتاب با عنوان کتاب المتهجّد یاد کرده و در مهج الدعوات از آن نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۴۶۲)

کتاب المبسوط فی عمل یوم و لیله/ حسن بن حمزه الطبری (نجاشی ۶۴)

کتاب عمل رجب / احمد بن محمد بن عبیدالله بن عیاش جوهری (م ۴۰۱)، (نجاشی ۸۵، فهرست شیخ ۳۳)

کتاب عمل شعبان / احمد بن محمد بن عبیدالله بن عیاش جوهری (نجاشی ۸۵، فهرست شیخ ۳۳)

کتاب عمل رمضان / احمد بن محمد بن عبیدالله بن عیاش جوهری (نجاشی ۸۵، فهرست شیخ ۳۳). سه کتاب فوق در اختیار ابن طاووس بوده و از آنها در مهج الدعوات و اقبال نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۱۷۸)

کتاب التأدیب، یا کتاب عمل یوم و لیله/ ابوجعفر احمد بن عبدالله بن خانبه (قرن سوم). ابن طاووس تنها از «کتاب» وی نقل کرده اما با توجه به موارد نقل شده در فلاح السائل محتمل چنان است که این همان کتاب دعای وی باشد (کتابخانه ابن طاووس، ص ۳۵۸)

کتاب عمل الجمعه/ أحمد بن عبدالله بن أحمد ابن عبدون (نجاشی ۸۷)

کتاب عمل رجب / علی بن محمد بن یوسف الفارسی ابن خالویه (نجاشی ۲۶۸)

کتاب عمل شعبان / علی بن محمد بن یوسف الفارسی ابن خالویه (نجاشی ۲۶۸)

کتاب عمل شهر رمضان / علی بن محمد الفارسی ابن خالویه (نجاشی ۲۶۸)

کتاب عمل شهر رمضان / محمد بن أحمد الجُرَیری ابن البصری (نجاشی ۳۹۷)

کتاب النجاح فی عمل شهر رمضان / فضل بن شاذان النیشابوری (نجاشی ۳۰۷)

کتاب أدعیهالسفر/ احمد بن محمد بن سلیمان الزراری (فهرست شیخ ۳۱)

دعوات الأیام (أدعیهالطلحی)/ محمد بن عیسی الطلحی (فهرست شیخ ۱۳۰)

کتاب عمل شهر رمضان / علی بن حاتم قزوینی (فهرست شیخ ۹۸)

کتاب عمل ذی الحجه/ ابوعلی حسن بن محمد بن اسماعیل بن أشناس (م ۴۳۹). وی از مشایخ شیخ طوسی بوده است. [۳] این کتاب وی در اختیار ابن طاووس بوده و از آن در اقبال الاعمال خود فراوان نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۱۷۷)

کتاب عمل شهر رمضان / علی بن عبدالواحد بن علی النهدی الخُمْری. (زنده در اواخر قرن چهارم) این اثر در اختیار ابن طاووس بوده و در موارد زیادی از آن در اقبال الاعمال نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۱۷۸)

کتاب عمل یوم الجمعه / ابوالفتح محمد بن علی بن عثمان الکراجکی (م ۴۴۹). گفته شده که محتملًا این اثر بخشی از کتاب الناصریه فی عمل الیوم و اللیله کراجکی بوده است. کتاب مزبور در جمال الاسبوع مورد استفاده ابن طاووس قرار گرفته است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۱۸۰)

الدعوات /؟ ابن طاووس در اقبال خود با تعبیر «ماوجدناه فی نسخه من کتب الدعوات» ادعیه فراوانی را نقل می کند. این مجموعه به خط ابوغالب زراری (م ۳۶۸) بوده است. این اثر را باید در شمار کهن ترین منابع دعایی شیعه دانست. موارد نقل شده در کتابخانه ابن طاووس (ص ۲۲۵) آمده است. از جمله آثاری که در همان نسخه عتیق بوده کتاب الدعاء از زید بن جعفر علوی الشریف ابوالحسین المحمدی (قرن پنجم) است که ابن طاووس درجای دیگری از آن نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۲۴۴). ابن طاووس در اقبال از کتاب عتیق فیه دعوات و روایات من طریق اصحابنا نقل کرده که محتملًا در همان مجموعه دعوات بوده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۳۷۰)

العبادات /؟ ابن طاووس- مانند آنچه درباره دعوات گفته شد- از مجموعه ای با عنوان العبادات ادعیه ای را در اقبال و جمال الاسبوع نقل کرده و حدس قوی آن است که این اثر مشتمل بر دعاها و احکام نوافل و دیگر عبادات بوده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۲۹۶)

دفع الهموم و الاحزان و قمع الغموم و الاشجان / احمد بن داود نعمانی. از این اثر ابن طاووس در الامان، مهج الدعوات، و المجتنی نقل کرده و زمان مؤلف و شخصیت وی ناشناخته است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۲۲۶)

کتاب الدعاء و الزیاره/ محمد بن علی بن محمد طرازی (زنده در نیمه اول قرن پنجم). ابن طاووس در اقبال به طور گسترده از این اثر نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۲۴۶)

حدائق الریاض و زهره المرتاض و نور المسترشد/ محمد بن محمد معروف به شیخ مفید. ابن طاووس از این اثر شیخ مفید بطور مکرر در اقبال نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۲۸۲)

کتاب مشتمل علی احراز جلیله/؟ ابن طاووس با این عنوان از کتاب مورد نظر خود یاد کرده و در الامان از آن نقل نموده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۳۷۲)

مجموعه الادعیه المستجابات عن النبی و الائمه/؟. ابن طاووس از کتابی با این نام در مهج الدعوات نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۳۸۶)

مجموع الدعوات / ابوالحسین محمد بن هارون بن موسی التَّلِّعُکبری (زندگی در اواخر قرن چهارم) این کتاب مورد استفاده ابن طاووس در مهج الدعوات قرار گرفته است. (کتابخانه ابن طاووس، ص ۳۸۸)

مجموعه مولانا زین العابدین / این اثر از امام علی بن الحسین علیهما السلام است و جز صحیفه سجادیه می باشد. گویا از این اثر تنها قطعاتی در اقبال ابن طاووس باقی مانده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۳۸۹)

مختصر فیه ادعیه و عوذ/؟ ابن طاووس آن را رساله کوچکی دانسته که در یک مجموعه قرار داشته است. وی در فرج المهموم از آن نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۴۴۲)

مختصر المنتخب /؟ ابن طاووس از این کتاب با عنوان مختصر المنتخب فی الادعیه هم یاد کرده و در کتاب الاقبال به طور مفصل از آن نقل کرده است. وی گفته است که مؤلف آن را نشناخته است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۴۴۵)

الوسائل الی المسائل / احمد بن علی بن احمد بن الحسین بن محمد. ابن طاووس از این کتاب در مهج الدعوات و المجتنی نقل کرده است. مؤلف احتمالًا در طبقه بعد از ابن بابویه بوده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۵۹۵)

زاد المسافر/ احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی (زندگی در میانه قرن چهارم).

این کتاب از مصادر ابن طاووس بوده است (ذریعه ۱۲/ ۷/ ش ۴۰، کتابخانه ابن طاووس، ص ۶۰۳)

زاد المسافر/ ابوعبدالله محمد بن احمد بن عبدالله صفوانی (زنده در ۳۴۶). به گفته شیخ آقابزرگ، ابن طاووس از این اثر در اقبال نقل کرده است (نوابغ الرواه، ص ۲۳۹، کتابخانه ابن طاووس، ص ۶۰۳)

روضهالعابدین و مأنس الراغبین / ابراهیم بن عمر بن فرج واسطی. ابن طاووس از این کتاب در اقبال نقل کرده اما به درستی روشن نیست که مؤلف سنّی است یا شیعه همینطور که زمان حیات وی نیز دانسته نیست (کتابخانه ابن طاووس، ص ۴۹۵)

ادب دعا از شیخ طوسی تا ابن طاووس

مهمترین اثر دعایی که شیخ طوسی تدوین کرده و در اصل پدر ادب دعایی شیعه باید خوانده شود کتاب پر ارج مصباح المتهجّد شیخ طوسی است. این اثر مفصّل در سالهای اخیر به همت مؤسسه فقه الشیعه و به کوشش آقای ابوذر بیدار به زیبایی و با مقابله نسخه های متعدد به چاپ رسیده است.

شیخ طوسی پس از تألیف این اثر به تلخیص آن همت گماشت که از آن با عنوان مصباح صغیر یاد شده است (فهرست مرعشی ش ۷، ۵۰۵، ۲۰۸۲، ۲۳۴۱، ۷۳۵۹).

علامه حلّی (م ۷۲۶) هم مصباح را با نام منهاج الصلاح فی اختصار المصباح (مجلس ش ۱۲۳۶۲، آخوند در همدان ش ۴۶۴۳، آستانه قم ش ۳۹۰، فهرست مرعشی ش ۱۳۶۹)[۴] ضمن ده باب تلخیص کرده و باب یازدهمی را در علم کلام بر آن افزوده است. این همان باب حادی عشر است که شهرت ویژه ای از لحاظ آموزشی در حوزه های دینی کسب کرده است.

منتخبی از مصباح نیز با عنوان ادعیه منتخبه از مصباح در کتابخانه رضوی وجود دارد.

تلخیص دیگر با عنوان مختصر مصباح المتهجّد است که تلخیص گر آن شناخته شده نیست و نسخه آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه موجود است (فهرست مشکوه ۱/ ۲۰۵)

اختیار المصباح / انتخاب و تکمیل از کتاب مصباح المتهجّد شیخ طوسی است که در سال ۶۵۳ هجری انجام یافته است/ سید علی بن حسین بن حسان بن حسین بن باقی قرشی. (فهرست مشکوه ۱/ ۲) ابن طاووس مکرر در اقبال از این کتاب نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۴۳۰)

مختصر مصباح المتهجّد/ ملاحیدر علی بن محمد شیروانی (فهرست مرعشی ش ۳۹۴۸)

مختصر مصباح المتهجّد/ نسخه ای از این مختصر نیز که نام اختصارگر در آن نیامده موجود است (فهرست مرعشی ش ۹۷۵۰)

ترجمه مختصر مصباح /؟ این ترجمه بسیار کهن بوده و به احتمال مربوط به قرن هفتم هجری است (فهرست مرعشی ش ۸۷۷، ۵۹۸۷، ۸۹۱۱). شاید نسخه ای از همین کتاب، همان باشد که به شماره ۱۹۸۵ در فهرست مسجد اعظم شناسانده شده و تحریر آن نیز مربوط به سده هفتم یا هشتم هجری دانسته شده است.

نقل چند سطری از ترجمه مزبور در اینجا مناسب است:

فصل در ذکر نماز استسقا: چون در شهری قحطی پذیذ آیذ و باران نیایذ مستحبست کی مردم با خذای تعالی فزع کنند و باران خواهند و بایذ تا امام مردم را فرماید تا روز شنبه و یک شنبه و دو شنبه روز[۵] دارند. چون روز دوشنبه باشد بامداذ امام به مصلی شوذ و مردم با او. . . بر عادت آنک نماز عید شوند و موذنان در پیش روند با عکازها چون به مصلی رسند امام فرا پیش شوذ و دو رکعت نماز کند بر ترتیب نماز عید بی بانگ نماز و قامت.

و در مورد دیگر آمده:

آنگاه لبیک زنان می رود تا به عرفات. چون آنجا رسذ رحل به نمره بنهد و آن بطن عرفه است پیش از موقف و عرفات. چون آفتاب به زوال رسذ روز عرفه لبیک رها کنذ و غسل کنذ و نماز پیشین و دیگر بکند به یک بانگ نماز و قامت جمع کند میان هر دو نماز تا به دعا بردارذ کی این روز، روز دعاست و باید تا برای دعا. . . که بایستد کی رسول علیه السلام آنجا ایستاذی و مستحب است کی مردم مجتمع باشند و متزاحم و هیج خلل رها نکند الا به نفس یا به رحل. چون برای دعا بایستد با سکینه و وقار حمد و ثنای خذای کند. [۶] ایضاح المصباح لأهل الصلاح / نیز از سید بهاءالدین علی بن عبدالحمید نجفی (قرن هشتم) در دست است که شرح قابل توجهی است بر مختصر مصباح المتهجّد.

این کتاب در هشتم ذی قعده الحرام ۷۸۴ در حرم کاظمین علیهما السلام خاتمه یافته است (فهرست مرعشی ش ۴۵۶۸).

ترجمه مصباح المتهجّد/ محمد بن حسین الهی اردبیلی. وی این کتاب را برای خواجه نعیم الدین نعمه الله بن خواجه محمد علوی صفوی شهید ترجمه کرده است. (فهرست میکروفیلمهای دانشگاه، ش ۴۶۱۳)

ترجمه دیگری از مصباح توسط محمد قاسم طاهر در سال ۱۱۰۳ انجام پذیرفته که در فهرست کتابخانه سلطنتی ش ۴۸ شناسانده شده است.

ترجمه مصباح المتهجّد/ حافظ غیاث الدین بن جلال الدین واعظ (فهرست مرعشی ش ۵۰۵۱، ملک، ش ۱۳۴۷)

نسخه دیگری از ترجمه مختصر مصباح المتهجّد در کتابخانه آستانه قم (فهرست ص ۸۸) شناسانده شده است. در نشریه نسخه های خطی (ج ۷، ص ۷۴۵) ترجمه ای از مصباح المتهجّد شناسانده شده که در سال ۹۷۴ در یزد نوشته شده است. [۷] عمل السنه/؟ ترجمه مختصر مصباح المتهجّد (فهرست دانشگاه تهران ش ۲۱۸۸) کتابی با همین نام و به عنوان ترجمه مصباح در فهرست مرعشی ش ۹۳۹۴ شناسانده شده است. برای یکی دانستن آنها باید با یکدیگر تطبیق شود.

ابن طاووس از کتابی با عنوان هدایه المسترشد از شیخ طوسی یاد کرده که اکنون برجای نمانده است. گفته شده که این کتاب در باب دعا و عبادات بوده است. [۸]

شماری از کتابهای دیگر این دوره عبارتند از:

زاد العابدین / حسین بن أبی الحسن علی بن خلف کاشغری (زنده در ۴۸۴).

ابن طاووس در مهج الدعوات و المضایقه از وی نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۶۰۲)

منیهالواعی و غنیه الداعی / علی بن محمد بن علی بن الحسین تمیمی (زندگی در اوائل قرن ششم). ابن طاووس در الامان و مهج الدعوات از آن کتاب نقل کرده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۴۵۰)

ذخیره الآخره/ علی بن محمد بن علی تمیمی نویسنده کتاب پیشگفته. وی این کتاب را برای امیر محمد بن ابی طالب موسوی نوشته است. نسخه ای از آن در کتابخانه مجلس (فهرست ج ۶، ص ۱۹، ش ۲۰۲۰) و نسخه ای دیگر در فهرست گوهرشاد (ج ۴، ص ۱۹۳۶، ش ۱۳۷۵) شناسانده شده است. وی در مقدمه، پس از ستایش خدا و درود بر رسول گوید: چون روزگار امیر سید رئیس شرف الساده جمال العتره محمد بن ابی طالب بن ابی محمد الموسوی- متعنی الله به- مؤلف این کتاب علی بن الشیخ الفقیه العالم الزاهد محمد بن ابی الحسن بن عبدالصمد التمیمی امتحان کرد حال وی آراسته یافت و به خصال رضی و کرم مرعی، ظاهر و باطنش صافی از سکنات و حرکات ناپسندیده اوقات ایام و لیالی وی بر چیزهای بایسته، للّه درّه چه عجب شاخی است از درخت رسالت و غصنی است از دوح امامت در باغ طهارت و عصمت، مکارم اخلاق آباء و اجداد خویش پیش گرفته و بر آن منهاج پیش رفته و صلاح و تقوی شعار و دثار خویش ساخته. چون چنین یافتم حق دوستی وی رعایت کردم و بر خود واجب داشتم کتابی ساختن چنان که موافق حال وی باشد. با کتب اصحاب- رحمهم الله- رجوع کردم و زبده ای از آنجا بیرون گرفتم نه مطول چنان که بدان قیام تواند کرد و ملال و سآمت نیاورد و وی را در عمل کردن بدان ثواب بسیار بود و نام این کتاب ذخیره الاخره نهاده آمد. [۹] کتاب کنوز النجاح / ابوعلی فضل بن حسن طبرسی (م ۵۴۸). این کتاب دعا مورد استفاده ابن طاووس بوده و گویا نسخه ای از آن نیز در دست میرزا حسین نوری قرار داشته است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۳۷۲)

کتاب الحسنی / ابوعبدالله جعفر بن محمد بن احمد دوریستی (زنده در ۴۷۳). از این مکرر در اقبال نقل شده است (کتابخانه ابن طاووس، ص ۲۹۶)

منزوی نوشته است:

ادعیه زین العابدین از ناصر بن رضا بن محمد علوی از شاگردان شیخ طوسی.

از آثار دیگر دعایی این عهد ریاض العابدین کراجکی (م ۴۴۹) است.

ادعیه سرّ از فضل الله راوندی (م ۵۴۸) است که نسخه آن در فهرست مرعشی ش ۴۹۹ موجود بوده و شرح آن در کتابخانه دانشگاه (فهرست مشکوه ۱/ ۱۳۰) شناسانده شده است. آقابزرگ بتفصیل در باره آن سخن گفته است. (ذریعه ذیل مورد ادعیه سر)

دعوات زین العابدین از زید بن اسحاق جعفری استاد عبیدالله حسکا پدر شیخ منتجب الدین صاحب فهرست (م ۵۴۸). [۱۰]

العدد القویه لدفع المخاوف الیومیه سدید الدین علی بن یوسف بن مطهر حلّی (قرن هفتم). این اثر در اعمال و دعاهای برخی از روزهای سال است. (فهرست مرعشی ش ۲۶۰)

نزهه الزاهد و نهزه العابد این اثر که مؤلف آن ناشناخته بوده و به احتمال در قرن ششم یا نیمه نخست قرن هفتم می زیسته، از گرانبهاترین آثار دعایی در این عهد است.

در باره آن بتفصیل سخن خواهیم گفت.

ابن طاووس و فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه

اگر مصباح المتهجّد شیخ پدر فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه باشد، آثار ابن طاووس (م ۶۶۴) راباید مادر فایل پاورپوینت کامل ادبیات دعا در شیعه دانست آن گونه که پس از وی، شیعه در امر دعا وام دار ابن طاووس شده است. [۱۱] این امر تا آنجاست که بسیاری از آثار وی نه تنها مأخذ آثار بعدی شده، بلکه برخی از آنها بارها و بارها به فارسی ترجمه شده است.

ابن طاووس سراسر زندگی علمی خویش را وقف دعا و اخلاق کرده و تنها بخش اندکی از آن را به موضوعات دیگر از قبیل حدیث، تاریخ و شرح حال اختصاص داده است. او در این زمینه با جستجوی کم سابقه در یک موضوع از مجموعه آنچه از میراث مکتوب در اختیارش بوده، دعاها را استخراج کرده است.

خوشبختانه این اقدام وی پیش از فتح بغداد توسط مغولان روی داده و از این جهت او از مجموعه ای کم نظیر از کتابخانه ها بهره برده است. به علاوه خود ابن طاووس علاقه مند به فراهم کردن کتاب بوده و این از مشخصات کتابهایی که در آثارش به دست داده روشن است. وی در موردی می گوید: در کتابخانه وی بیش از هفتاد مجلد کتاب دعا وجود دارد. [۱۲]

بر پایه تحقیق آقای اتان کلبرگ، در آثار موجود ابن طاووس از ۶۶۹ عنوان کتاب یاد شده و از آنها به گونه ای مطلب نقل شده است. این امر در میان آثار تألیفی آن روزگار کم مانند بلکه بی مانند است. از میان این آثار، بخش بزرگی به کتابهای دعا اختصاص دارد. از آنچه در بالا آوردیم روشن می شود که بسیاری از کتابهای دعایی شیعه که در قرن سوم تا ششم تألیف شده و اکنون در دسترس ما نیست، در اختیار ابن طاووس بوده است. ابن طاووس در موارد اندکی ادعیه ای از انشای خود نقل کرده است. وی این موارد را با تعابیری همچون «دعاءٌ من خاطری» «الفاظ من خاطری» «دعاءٌ اورده الله عزّ و جلّ علی خاطرنا» «دعوات وردت علی خاطری» «دعاءٌ أنشأناه» مشخص کرده است. [۱۳] جز در این موارد، ابن طاووس مقید است تا دعاها را از متون کهن نقل کند.

ابن طاووس در باره دعا شیفته کتاب مصباح المتهجّد- که جد او شیخ طوسی مؤلف آن بوده- شده و عمری را برای تکمیل آن سپری کرده است. وی در زمینه تکمیل کتاب مصباح شیخ، طرحی را به عنوان المهمات و التتمات یا المهمات لصلاح المتعبد و التتمات لمصباح المتهجّد تنظیم کرده و آثار دعایی خویش را بر اساس این طرح نگاشته است. [۱۴] وی طرح خویش را به دو صورت تنظیم کرده، یکبار در پنج جلد با عناوین:

۱- فلاح السائل

۲- زهره الربیع

۳- کتاب الشروع فی زیارات و زیادات صلوات و دعوات الاسبوع فی اللیل و النهار و دروع واقیه من الاخطار فیما یستمر عمله فی کل یوم علی التکرار

۴- الاقبال

۵- اسرار الصلوات

این پنج مجلد بر این پایه طرح ریزی شده است که جلد نخست مشتمل بر ادعیه روزانه، جلد دوم مشتمل بر ادعیه هفتگی، جلد سوم ادعیه ماهانه، جلد چهارم ادعیه سالانه و جلد پنجم در شرح معنای باطنی برخی از ادعیه.

تقسیم بندی وی در جای دیگر، بر پایه یک طرح ده جلدی است بدین ترتیب:

۱- ۲- فلاح السائل

۳- زهره الربیع

۴- جمال الاسبوع

۵- الدروع

۶- المضمار

۷- المسالک

۸، ۹- الاقبال

۱۰- السعادات

صرفنظر از طرح فوق، مهمترین آثار برجای مانده وی در دعا عبارتند از:

الاقبال بالاعمال الحسنه فیما نذکره مما یعمل مره فی السنه، این کتاب در دو جزء تنظیم شده، جزء اول شامل ادعیه برای ماههای شوال تا ذی حجه و جزء دوم در ادعیه محرم تا شعبان.

مضمار السبق فی میدان الصدق در ادعیه و اعمال ماه رمضان، کتاب مستقلی بوده که بعدها به اقبال ضمیمه شده است. اکنون اقبال در دو جلد و مضمار در یک جلد، به عنوان جلد سوم، در قم توسط دفتر تبلیغات اسلامی چاپ شده است. اقبال به فارسی نیز ترجمه شده است. یک ترجمه آن که به دستور شاهزاده آغابیگم دختر شاه عباس انجام شده و در تاریخ شوال ۱۰۸۹ به انجام رسیده، در کتابخانه آیه الله مرعشی به شماره ۱۳۴۴ موجود است.

جمال الاسبوع فی کمال العمل المشروع این کتاب شامل اعمال روز جمعه است.

الدروع الواقیه من الأخطار فیما یعمل مثله فی أیام کل شهر علی التکرار. این اثر همانطور که از نامش آشکار است در باره دعاهایی است که در روزهای مخصوص از هر ماه باید خوانده شود. این کتاب توسط مؤسسه آل البیت قم نشر شده است.

فلاح السائل و نجاح المسائل فی عمل الیوم و اللیل. این کتاب دو مجلد بوده که جلد دوم آن به استثنای چند نقل از میان رفته است. جلد اول آن در باره دعاهایی است که باید میان ظهر تا شب خوانده شود. جلد دوم آن در باره دعاهایی بوده که می بایست از وقت بیدار شدن برای نماز شب تا پیش از ظهر خوانده شود. این اثر در قم توسط انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی نشر شده است.

مُهج الدعوات و منهج العنایات. این کتاب شامل حِرزها و دعاهای مختلفی است که در قنوت، تعقیبات، حاجات و مشکلات ویژه خوانده می شود و به همین دلیل نظم خاصی ندارد. این کتاب چندین بار به فارسی ترجمه شده که برخی از آنها را ما در جای دیگری شناسانده ایم. [۱۵] ترجمه دیگر از مهج الدعوات بدون ذکر نام مترجم در جای دیگری شناسانده شده است (فهرست مشکوه ۱ ۴۰)

المجتنی من الدعاء المجتبی. این کتاب، مانند مهج الدعوات بوده و در شمار کارهای اخیر ابن طاووس است. [۱۶] از کتاب زهره الربیع فی ادعیه الاسابیع ابن طاووس که در دعاهای هفته بوده و کتاب السعادات بالعبادات التی لیس لها اوقات معینات وی بجز چند نقل کوتاه چیزی بر جای نمانده است. [۱۷] در پایان این بخش باید از کتاب زوائد الفوائد اثر سیدابوالقاسم علی ب