بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ارزش، آداب و آثار ایثار در زندگی :

۱.معنای ایثار

«ایثار» در لغت از ریشه «أثر»، به معنای «برگزیدن» و «مقدم داشتن چیزی» (حسینی زبیدی، ۱۴۱۴: ۶، ۱۰؛ مصطفوی، ۱۳۶۸: ۱، ۳۲) است. ابن فارس، در معنای این واژه می گوید: اثر (همزه و ثاء و راء) سه ریشه معنایی دارد: پیش انداختن چیز، یادکرد آن و صورت اثرِ باقی مانده. خلیل گفته است: «قد أثرتُ بأن أفعل کذا»، اهتمام به انجام دادن تصمیم است. وقتی می گویی: «یا فلان! هذا آثراً ما آثرَ [ذی] أثیر»؛ یعنی هرگاه کاری را انتخاب کردی، انجامش بده یا رهایش کن. ابن اعرابی گفته است: معنای آن، چنین است: «آن را پیش تر از همه انجام بده» (ابن فارس، ۱۴۰۴: ۱، ۵۳).

۲.ایثار، در متون اسلامی

ایثار و مشتقات آن، در قرآن در دو معنای متضاد به کار رفته است: الف. مقدم داشتن مثبت که از بزرگ ترین ارزش های اخلاقی است؛ مانند این آیه شریفه: «وَ یؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ؛ و [دیگران را] بر خویشتن مقدم می دارند، هرچند خودشان نیازمند باشند» (حشر: ۹). این کاربرد، همان معنای اصطلاحی ایثار است که عبارت است از: بخشش مال به کسی، با وجود احتیاج شخص بخشنده به آن (نراقی، بی تا: ۲، ۱۲۲). این معنا؛ بیشتر در مقدم داشتن دیگران در امور مالی یا مقدم داشتن خواسته دیگران صدق می کند؛ اما ایثار انواع دیگری نیز دارد که بیان خواهد شد. چنان که در مصباح الشریعه، ایثارِ مثبت چنین تعریف شده است: «أصلُ الإِیثارِ تَقدیمُ الشی ءِ بِحَقهِ؛ ایثار؛ در اصل، مقدم داشتن چیزی است به جا» (جعفر بن محمد، ۱۴۰۰: ۱۶۴). نکته توجه اینکه؛ از نگاه اسلام، مطلقِ مقدم داشتن دیگران بر خود در تأمین نیازها و خواسته ها، ارزش تلقی نمی گردد؛ زیرا ترجیح بدون مرجح و تقدیم نابه جا – چنانکه در آداب ایثار خواهد آمد – ارزش نیست.

ب. مقدم داشتن منفی؛ مانند: «بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاهَ الدنْیا وَ الْآخِرَهُ خَیرٌ وَ أَبْقی؛ بلکه زندگانی دنیا را ترجیح می دهید، در حالی که آخرت، بهتر و پایدارتر است» (اعلی: ۱۶ – ۱۷).

۳.اهمیت و ارزش ایثار

ایثار از برجسته ترین فضایل و ارزش های انسانی است که در قرآن و سخنان نورانی پیشوایان اسلام، از آن ستوده شده است؛ ازجمله قرآن کریم درباره ی ایثار جانی حضرت علی می فرماید: «و برخی از مردم برای به دست آوردن خشنودی خدا جان خویش را فدا می کنند» (بقره: ۲۰۷) و در دیگر جای درباره ایثار مالی خاندان پیامبر اعظم می فرماید: «غذای خویش را با آن که آن را دوست دارند، به مسکین و یتیم و اسیر می خورانند» (انسان: ۸). همچنین از «انصار» -که در حال فقر، از برادران مهاجر خود، با تقسیم اموال و خانه های خویش پذیرایی کردند و آنان را بر خود مقدم داشتند- این گونه تمجید می کند: «دیگران را بر خود مقدم می دارند، هرچند خود، فقیر و نیازمند باشند» (حشر: ۹). در روایات از ایثار با عناوینی همانند: بالاترینِ مکارم اخلاقی (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰: ۵۴)، بالاترینِ مراتب نیکوکاری (همان: ۴۹)، بالاترینِ درجات ایمان (همان: ۹۰) و بهترینِ عبادت (همان: ۶۱) ارزش گذاری شده است و در فرهنگ اسلام، کسانی شایسته نام برداری به فضیلت، مروت و فتوت هستند که از این خصلت ارجمند، برخوردار باشند.

پیامبر اسلام ۹ و اهل بیت: آن بزرگوار – که کامل ترین انسان ها هستند- از بالاترین مراتب ایثار، برخوردارند و در این خصلت زیبای انسانی و اسلامی، سرمشق دیگران اند. پیروان راستین آنان نیز از این خصلت، بهره وافری داشته اند و دارند. امام حسن مجتبی ۷، در توصیف همنشینان پیامبر خدا می فرماید: «یوَقرونَ الکبیرَ، وَ یرحَمونَ الصغیرَ، وَ یؤثِرونَ ذَا الحاجَهِ؛ به بزرگ ترها احترام می گذارند، با کوچک ترها مهربان اند، و نیازمند را بر خود ترجیح می دهند» (صدوق، ۱۳۷۸: ۱، ۳۱۸).

۴.انواع ایثار

ایثار، انواع فراوانی دارد که برای نمونه؛ مهم ترین آنها بیان می شود:

۱.۴.ایثار در مال

بررسی متون دینی نشان می دهد که در قرآن و حدیث، بیشترین کاربرد کلمه «ایثار» و آنچه این معنا را می رساند، در ایثار مالی است و این، بدان جهت است که نیازهای مالی، از گسترده ترین و ضروری ترین نیازهای انسان است. ایثارگر تنها آن قسمت از اموالش را که به شخص خودش اختصاص دارد، می تواند ایثار کند و چنین حقی را نسبت به اموالی که باید صرف هزینه افراد تحت تکفل خود کند، ندارد و بخشش نفقه افراد یاد شده، نه تنها ایثار محسوب نمی شود، بلکه ناپسند و ممنوع است.

در زمان رسول خدا مردی انصاری، همه ی دارایی خود را به هنگام مرگ- که عبارت بود از پنج، شش برده- آزاد کرد و چیزی برای کودکان صغیرش باقی نگذاشت، مسلمانان پس از مراسم تشییع و خاکسپاری او، داستانش را برای پیامبر نقل کردند، آن حضرت فرمود: «اگر پیش از خاکسپاری مرا آگاه ساخته بودید، اجازه نمی دادم او را در قبرستان مسلمانان دفن کنید! او به چه مجوزی، فرزندان صغیرش را تهیدست گذاشته تا دست به سوی مردم دراز کنند؟!» (کلینی، ۱۴۰۷: ۵، ۶۷).

۲.۴.ایثار در جان

اهمیت و ارزش ایثار در جان، فراتر از ایثار در مال است. کمتر کسی است که حاضر شود زندگی دیگری را بر زندگی خود مقدم بدارد. حتی فرشتگانِ برجسته ای، مانند جبرئیل و میکائیل از این نوع ایثار تن می زنند (کراجکی، ۱۴۱۰: ۲، ۵۵). ایثار در جان، مرتبه انسان کامل است. از این رو؛ ایثار امام علی در لیله المَبیت مورد ستایش خداوند متعال قرار می گیرد و خداوند، این چنین در نزد فرشتگان به آن مباهات می کند: «و کسانی از مردم، جانشان را برای به دست آوردن رضای خدا، سودا می کنند» (بقره: ۲۰۷).

ایثارگران به واسطه ایمان راستین، به راحتی در صف مجاهدان راه خدا درآمده و با ایثار جان و مال، دین خدا را یاری می کنند. کسی که جان برکف از اسلام و مرزهای اسلامی دفاع می کند، خود را به آب و آتش می زند و چه بسا خون پاکش در راه پاسداری از اسلام و ارزش های اسلامی ریخته شود، بالاترین درجه ایثار و محبوب ترین مقام را نزد خدا دارد؛ چنانکه رسول خدا۹ درباره ارزش خون پاک شهیدان راه خدا می فرماید: «هیچ قطره ای در پیشگاه خداوند، محبوب تر از قطره خونی نیست که در راه خدا ریخته می شود» (کلینی، ۱۴۰۷: ۵، ۵۳).

۳.۴.ایثار در دعا

از نکته های آموزنده در سیره اهل بیت عصمت و طهارت: ، مقدم داشتن دیگران در دعا است. امام کاظم از پدرانش چنین روایت کرده است: «فاطمه هرگاه دعا می کرد، برای زنان و مردان پرهیزگار، دعا می کرد و برای خودش دعا نمی کرد. به ایشان گفته شد: ای دختر پیامبر خدا! شما برای مردم، دعا می کنی و برای خودت دعا نمی کنی؟ فرمود: اول، همسایه، بعد، خانه!» (صدوق، ۱۳۸۵: ۱، ۱۸۲). پیروان برجسته اهل بیت: نیز از فضیلت این نوع ایثار، برخوردار بودند. زید نرسی می گوید:

با معاویه بن وهب، در موقف عرفات بودم و او مشغول دعا کردن بود. در دعایش کنجکاوی کردم. ندیدم که حتی یک کلمه برای خودش دعا کند؛ بلکه برای یکایک مسلمانان، به نام و نام پدرانشان، دعا می کرد، تا آنکه مردم کوچ کردند. به او گفتم: عمو جان! از شما چیز عجیبی دیدم.گفت: چه دیدی که تو را به تعجب وا داشته است؟ گفتم: در یک چنین مکانی، برادرانت را بر خودت مقدم می داری و به یاد یکایک افراد هستی! به من گفت: از این کار، تعجب مکن، پسر برادرم؛ زیرا من از مولایم و مولای تو و مولای همه مردان و زنان پرهیزگار – که به خدا سوگند، آقای گذشتگان و تمام کسانی است که بعد از پدران بزرگوارش باقی مانده اند- شنیدم – و کر باد این دو گوش معاویه و کور باد دو چشم او و به شفاعت محمد ۹ نرسد، اگر نشنیده باشد – که فرمود: «هر کس پشت سر برادرش برای او دعا کند، فرشته ای از آسمان دنیا ندا در می دهد: «ای بنده خدا! هزار برابر اجر آنچه دعا کردی، برای خودت باد!» و فرشته ای از آسمان دوم، ندا در می دهد: «ای بنده خدا! و دویست هزار برابر آنچه دعا کردی، برای خودت باد!» و فرشته ای از آسمان سوم، ندا در می دهد: «ای بنده خدا! و سیصد هزار برابر آنچه دعا کردی، از برای خودت باد!» و فرشته ای از آسمان چهارم، ندا در می دهد: «ای بنده خدا! چهارصد هزار برابر آنچه دعا کردی، از برای خودت باد!» و فرشته ای از آسمان پنجم، ندا در می دهد: «ای بنده خدا! پانصد هزار برابر آنچه دعا کردی، از برای خودت باد!» و فرشته ای از آسمان ششم، ندا در می دهد: «ای بنده خدا! ششصد هزار برابر آنچه دعا کردی، از برای خودت باد!» و فرشته ای از آسمان هفتم، ندا در می دهد: «ای بنده خدا! هفتصد هزار برابر آنچه دعا کردی، از برای خودت باد!». آنگاه، خداوند – تبارک و تعالی- به او ندا در می دهد: «منم آن غنی ای که هرگز فقیر نمی شوم. ای بنده خدا! هزار هزار برابر آنچه دعا کردی، از برای خودت باد!». پس، ای برادرزاده! کدام یک بهتر و بزرگ تر است: آنچه من برای خود انتخاب کردم، یا آنچه تو مرا به آن توصیه می کنی؟ (راوندی، ۱۴۰۷: ۲۸۹ – ۲۹۰).

۵.عوامل ایثار

عواملی که بر ایثار، مساعدت می کنند، عبارتند از:

۱.بزرگداشت حقوق: اگر حقوق در نظر انسان، بزرگ داشته شود، آن را یکسره رعایت می کند و به آن جامه عمل می پوشاند و تباه کردن آن را ناگوار می داند و می داند که اگر به مقام ایثار نرسد، حقوق را چنانکه شایسته است، رعایت نکرده است. بنابراین، ایثارش را برای مراقبت از حقوق قرار می دهد؛

۲.نفرت از خست: هرگاه انسان از خست، نفرت پیدا کند و آن را زشت بشمارد، خود را به ایثار ملزم می کند و راهی برای نجات از این نفرت کینه آلود، جز با ایثار نمی یابد؛

۳.تمایل به مکارم اخلاقی: انسان بر حسب تمایل به خصلت های خوب اخلاقی ایثار می ورزد، برای اینکه ایثار، برترین درجه خصلت های بزرگوارانه اخلاقی است (بن حمید، بی تا: ۳، ۶۳۰).

به نظر می رسد که اسباب ایثار به این مقدار کافی نیست. درست است که اموری مانند: بزرگداشت حقوق، و بیزاری از بخل و رغبت به ارزش های اخلاقی در پیدایش خصلت ارزشمند ایثار کارساز است؛ لیکن پرسش اصلی این است که: این ویژگی هایی که عوامل ایثار شمرده شده اند، چگونه در انسان تحقق پیدا می کنند؟ و چه کسی به دلیل رغبت به ارزش های اخلاقی و نفرت از حرص و خِست و برای رعایت حقوق دیگران ایثار می کند و خواست دیگران را بر خواست خود مقدم می دارد؟

بررسی دقیق برای پاسخ دادن به این پرسش نشان می دهد که ایثار، ریشه ای جز ایمان ندارد. تقویت صفات نیکویی که به صفت ایثار منتهی می شوند نیز تنها در سایه ایمان امکان پذیر است. از این رو، در مکاتب مادی سخن از ارزش های اخلاقی، شوخی است و هدفی جز فریب دادن و گمراه کردن افکار عمومی ندارد. بر این پایه، هرچه ایمان در وجود انسان تقویت شود، به خصلت ارزشمند ایثار نزدیک تر می گردد و به فرموده امام علی ۷ «انسان، در بالاترینِ مراتب ایمان ایثارگر می شود» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰: ۹۰) و به فرموده امام صادق