فایل پاورپوینت کامل مسأله رستگاری و نجات پیروان ادیان از دیدگاه جان هیک، علامه طباطبایی و استاد مطهری

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مسأله رستگاری و نجات پیروان ادیان از دیدگاه جان هیک، علامه طباطبایی و استاد مطهری :

۱.مقدمه

«نجات» و «رستگاری» مفاهیمی دینی اند با رنگ و بویی کلامی. در برابر آن ها واژه «سعادت» که تقریبا همان بار معنایی را به دوش می کشد، بیشتر صبغه ای فلسفی دارد (۱۴، ص: ۱۱). اهمیت این موضوعات سبب گردیده در طول تاریخ ادیان، سمت و سوی بحث های متکلمان و فیلسوفان عمدتا در جهت بیان زوایای این مفاهیم شکل گیرد. سه تفسیر رایج و متفاوت، در مورد نجات و «رستگاری» انسان ها در بستر الهیات مسیحی گزارش شده است که آن ها را با عناوین انحصار گرایی دینی شمول گرایی دینی و پلورالیسم دینی بیان می کنند[۱] (۴۰، صص: ۱۸۹-۱۷۳). خاستگاه پلورالیسم دینی به عنوان سومین نگرش در باب ادیان و نجات پیروان آن ها در برابر انحصار گرایی مسیحی به نیمه اول قرن بیستم در جهان مسیحیت بر می گردد. در آن زمان تحولات دینی در مغرب زمین، رشد خداشناسی طبیعی و عقلانی، ظهور الهیات اعتدالی و هرمنوتیک مدرن توسط شلایر ماخر، تأکید بر تجربه های دینی و گسترش آموزه های دموکراسی لیبرال، سبب رشد اندیشه های تساهل و تسامح دینی در مغرب زمین گردید. از آن زمان به بعد کثرت گرایی دینی، زمین رشد و گسترش را در دنیای مسیحیت باز یافت. مفاد کثرت گرایی دینی ترسیم هندسه «نجات» و «حقانیت» در بین ادیان مختلف است. مهم ترین نظریه هایی که در باب تنوع ادیان (به لحاظ نجات بخشی یا حقانیت) مطرح گردیده، سه نظریه است: کثرت گرایی دینی حقیقت شناختی[۲] کثرت گرایی دینی معرفت شناختی[۳] کثرت گرایی دینی نجات بخشی. قسم اخیر به کثرت گرایی دینی نجات بخش هنجاری و غیر هنجاری قابل تقسیم است. این تحقیق بعد از توصیف نکاتی که به روشن شدن مسأله مورد بحث کمک می کند، به تحلیل و نقد انحصار گرایی نجات بخش مسیحی و کثرت گرایی دینی نجات بخش جان هیک می پردازد و در ادامه کثرت گرایی نجات بخش هنجاری را از منظر علامه طباطبایی (ره) و استاد مطهری مورد بررسی قرار می دهد. در این دیدگاه بر ایمان به خدا، آخرت، تمامی انبیای الهی و عمل صالح به عنوان حداقل های لازم برای نجات تأکید شده است. با توجه به رشد رو به افزایش خشونت در دنیای امروز که بعضا به دلیل وجود گرایش های دینی مختلف و اعتقادات مذهبی متفاوت صورت می گیرد، بحث و تحلیل منطقی و عقلانی مسأله نجات و بیان دیدگاه های مشترک ادیان در مورد آن، می تواند به گسترش صلح و تفاهم بین پیروان ادیان و هم چنین گفتگوی بین ادیانی کمک کند.

۲.واژه شناسی و اصطلاح شناسی

تبیین مفهومی بعضی از کلمات موضوع تحقیق و تفکیک اقسام آن، مانع از افتادن در بسیاری از مغالطات است. به همین دلیل در ابتدا به توصیف پاره ای از آن ها می پردازیم.

۱.۲.نجات[۴]

دهخدا در لغت نامه «نجات» را به رهایی، آزادی، رستگاری و نجاح معنا می کند (۱۵، ص: ۲۲۳۴۱). لغت شناسان عرب نیز «نجات» را به معنای خلاصی و رهایی معنا کرده اند.[۵]

مسأله نجات: حاکی از تمایل آدمیان است به رهایی از آن چه مشهود است و مطلوب نیست (مرارت ها، تلخ کامی ها و ناکامی ها موجود). و رسیدن به آن چه مقصود است و موجود نیست[۶] (خلاصی از رنج های سرشتی حیات این جهانی) به عنوان مهم ترین هدف ادیان مطرح است.

۲.۲.رستگاری

واژه «رستگاری» را به آزادی و رهایی و نجات یافتن معنا کرده اند. این کلمه معادل کلمه «فلاح» در عربی است. در فرهنگ نامه های لغت عربی فلاح را به معنای فوز و بقای در نعمت و خوبی معنا کرده اند. «قیل لاهل الجنه مفلحون، لفوزهم ببقاء الابد» (۴، ج: ۲، ص: ۵۴۷، ۲۴، ص: ۱۵۶).

در تحلیل واژ «فلاح»[۷] آمده است: معنای اصلی ریشه «فلح» عبارت است از «نجات از شرور و ادراک خیر و صلاح» و فوز عبارت است از دستیابی به خیر و نعمت و نجات که مرتب بعد از «فلاح» است و از آثار فلاح «بقای در خیر (فوز)» می باشد (۳۳، ج: ۹، صص: ۱۳۳- ۱۳۵). با توجه به معنای لغوی «فلاح» که معادل عربی کلمه «رستگاری» است. مراد از رستگاری در ادیان، دستیابی به خیر و بقای همیشگی در نعمت و خوبی است که معمولا در آخرت حاصل می شود.[۸]

مفهوم «رستگاری» و «فلاح» گویای میل فطری انسان ها برای رسیدن به وضعیتی که مالامال از نشاط و ابتهاج و عاری از هر گونه ناکامی و رنج است- که دارای چند ویژگی است، بقایی که فنا، غنایی که فقر، عزتی که ذلت و علمی که جهل ندارد- (۲۲، ج: ۲، ص: ۴۰۰) و مفهوم «سعادت»[۹] و «نجات» توصیف گر وضعیتی آرمانی است که با تحقق آن مرارت ها و تلخی های زندگی رخت بربسته و جهانی خرسند کننده و مقبول فراهم آید.

۲.۳.ایمان[۱۰]

در لغت عرب ایمان از «امن» گرفته شده و به معنای «تصدیق» یعنی آرامش و اعتقاد قلبی و اطمینان است.[۱۱] در مورد معنای اصطلاحی ایمان میان متکلمان و فیلسوفان مسلمان و مسیحی اختلافات جدی وجود دارد. جمهور اشاعر ایمان را تصدیق به قلب می دانند (۷، ج ۸، ص: ۳۲۳)، خواجه طوسی در متن تجرید الاعتقاد و علامه حلی در شرح، ایمان را مرکب از تصدیق به قلب و اقرار به لسان می دانند (۱۳، ص: ۴۲۶). علامه طباطبایی، ایمان را استقرار اعتقاد در قلب ذکر می کند (۲۱، ج: ۱، ص: ۴۳). اقرار زبانی آشکار کننده اعتقاد قلبی و اعمال صالحه از ثمرات ایمان واقعی است، نه داخل در حقیقت ایمان (۱۷، صص: ۴۸۰- ۴۸۲). بنابراین ایمانی که با این دو همراه نباشد در واقع ایمان واقعی نیست.[۱۲] بنابراین حقیقت ایمان همان تسلیم قلبی همراه با اطمینان خاطر است.[۱۳]

۲.۴.عمل صالح

عمل صالح آن چنان مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که تمام فعالیت های مثبت و مفید و سازنده را در هم زمینه های علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و نظامی شامل می شود. البته هر عمل دو بعد دارد. یکی شعاع عمل مفید یا مضر (حسن و قبح فعلی) که در خارج و در اجتماع بشری ظهور و اثر دارد. دوم شعاع انتساب عمل به شخص فاعل (حسن و قبح فاعلی) که به انگیزه های نفسانی و روحی که موجب آن عمل شده است، بستگی دارد. اعمال بشر از نظر شعاع اثر سودمند یا زیان بار در دفتر تاریخ ثبت می شود و تاریخ در مورد آن قضاوت می کند ولی از نظر شعاع انتساب با روح بشر، تنها در دفاتر علوی و ملکوتی ثبت می شود. او مورد ارزیابی قرار می گیرد] (۳۱، ص: ۲۷۱)، بنابراین باید بین عمل حسن و عمل صالح فرق گذاشت. عمل حسن، عملی است که تنها حسن فعلی دارد و اما عمل «صالح» هم حسن فعلی و هم حسن فاعلی دارد. از منظر دینی، مفید بودن عمل کافی نیست تا این که عمل را صالح کند بلکه انگیزه تقرب به خدا و ایمان به او نیز شرط لازم آن است.[۱۴]

۵.۲.کثرت گرایی دینی نجات بخش

کثرت گرایی دینی نجات بخش، عقیده ای در باب نجات است که با دو تقریر سابق مسیحیان درباره موضوع نجات که هیک آن ها را انحصار گرایی و شمول گرایی دینی می نامد، در تقابل است. به عبارت ساده تر مسأله بر سر این است که چه کسی اجازه ورود به بهشت را دارد. پاسخ انحصار گرایان مسیحی این است که تنها یک راه برای نجات وجود دارد و آن نیز تبعیت از سنت مسیحیت است. شمول گرایان درهای بهشت را اندکی بیشتر باز می کنند تا مسیحیان افتخاری نیز که در برخی از سنت های دینی غیر مسیحی مشارکت دارند،- ولی بنابر معیارهای مسیحیت می توان گفت که دارای زندگانی صادقانه و اخلاق نیک هستند،- وارد بهشت شوند. (یعنی کسانی که کارل رانر آن ها را «مسیحیان گمنام» می نامد) افراطی تر از شمول گرایی، کثرت گرایی دینی هیک است که ورود به بهشت را بدون توجه به نژاد و رنگ، اعتقاد تقریبا برای هر کسی مجاز می داند به شرطی که آن شخص از درون یک سنت دینی از «خود محوری» به «حقیقت محوری و خدا محوری» متحول گردد (۳۶، صص: ۲۰-۲۱). هیک حتی کمونیسم را برای فراهم کردن راه نجات برای برخی از مردم مجاز می داند. هر سه دیدگاهی که مربوط به نجات ارایه شد همگی مربوط به الهیات مسیحی هستند. هیک خود کثرت گرایی دینی را به عنوان یک «نظریه مسیحی»معرفی کرده که با شمول گرایی آغاز شده ولی نتایج فراتر را نیز می پذیرد.

۶.۲.کثرت گرایی دینی نجات بخش هنجاری

همان گونه که نظریه انحصار گرایی مسیحی در باب نجات و رستگاری دیدگاهی تنگ نظرانه و تفریطی است. دیدگاه نجات بخش جان هیک نیز متضمن نوعی شکاکیت افراطی در مسأله نجات بخشی است. منشأ این نگرش نیز خلط بین ملاحظات اخلاقی و ملاحظات معرفت شناختی می باشد. افزون بر این کثرت گرایی نجات بخش جان هیک مفهومی بسیار عام و پر ابهام است که آن را به سوی نوعی نابهنجاری نجات بخشی سوق می دهد. با توجه به تفریط و افراط در این دو دیدگاه می توان هندسه نجات را بر پایه های معقول و منطقی استوار ساخت که از مشکلات آن دو نظریه نیز در امان باشد. مهم ترین پایه های هندسه نجات پیروان ادیان در کثرت گرایی دینی نجات بخش هنجاری عبارتند از، ایمان به خدا، آخرت، انبیای الهی و عمل صالح (حسن فعلی و فاعلی).

۳.انحصار گرایی مسیحی

انحصار گرایی دینی در مسیحیت از اهمیت و برجستگی خاصی برخوردار است. عیسویان تنها راه نجات و رهایی بشر را، فدیه حضرت مسیح که هدیه خداوند به بشریت است، می دانند، از همان اوایل قرن سوم میلادی این عقیده جزمی مطرح شد که «در بیرون از کلیسا، رستگاری نیست» این انحصار انگاری هم چنان تأیید و تقویت یافت و از طریق این تلقی که فقط مسیحیان می توانند رستگار شوند، سلسله جنبان نهضت های تبلیغی- تبشیری در قرن های هجدهم و نوزدهم شد (۶، ص: ۳۰۲). بر اساس این نگرش فرقه های مختلف مسیحی تنها راه نجات و رستگاری را مسیحیت می دانند با این تفاوت که پروتستان ها براین باورند که انسان با ایمان خود شخصا باید به ندای عیسی (ع) پاسخ دهد و ایمان به تنهایی برای نجات کافی است (۳۵، ص: ۱۰۸). ولی کاتولیک ها بر آیین و شعایر کلیسا[۱۵]تأکید دارند. طبق تعالیم فرقه کاتولیک، باز خرید که غایت درست انسان است، یعنی دیدار مبارک خدا در بهشت (لقاء الله) و رهایی انسان از قید و بند بردگی گناه، و آشتی او با خدا تنها به وسیله رنج کشیدن و مرگ حضرت مسیح (ع) به عنوان تجسّد خدا متحقق می شود و انسان ها در این باز خریدن با رعایت آیین کلیسا سهیم می شوند. انحصار گرایی مسیحی بر این باور است که: «پای بندی به صحت بی نظیر مسیحیت تلویحا این مفهوم را بیان می کند که همه عناصر ادیان غیر مسیحی نادرست است» در نتیجه نمی تواند سبب نجات پیروانشان شود.[۱۶] مهم ترین برهانی که به سود انحصار گرایی اقامه شده است، برهانی کلامی است. به اعتقاد بسیاری از انحصار گرایان، رستگاری صرفا در گرو لطف و عنایت الهی است. تلاش شخصی ما برای رستگار شدن و نجات یافتن محکوم به شکست است. لذا لازم رستگاری، آن است که پی ببریم، نیروی رستگار بخش الهی در کجا متجلی شده است. هنگامی که فهمیدیم خداوند عنایات منحصر به فرد خویش را واقعا در کجا [در کدام دین] متجلی کرده است، اشتباه است که برای رستگاری به جای دیگر روی آوریم. مسیحیان بر این باورند که محل نیروی نجات بخش الهی را دریافته اند. آنان در تأیید نظریه انحصار گرایانه خود بر این سخنان که در انجیل یوحنا به مسیح نسبت داده شده است، تأکید می ورزند. «عیسی بدو گفت من راه و راستی و حیات هستم، هیچ کس نزد پدر به جز به وسیله من نمی آید» (۲، باب ۱۴، آیه ۶). با توجه به این نگاه انحصار گرایانه، مسیحیت برای همراهی با تکثر گرایی بایستی عملا از تمامی اصول و عقاید شاخص خود نظیر تجسّد، تثلیث، فدیه دست بردارد. همان طور که استاد الهیات دانشگاه آکسفورد، آلسترمک گراث نوشته است: «هویت مسیحیت به شکل گسست ناپذیری با [شخصیت] بی نظیر مسیح گره خورده است که آن هم به نوب خود ریشه در رستاخیز و تجسد[۱۷]دارد.

۱.۳.تحلیل و نقد انحصا رگرایی نجات بخش مسیحی

اما همان گونه که کثرت گرایی نجات بخش دینی، از منظر بسیاری از اندیشمندان مسیحی غیر قابل قبول و مردود است. هم چنین ادعای انحصار گرایانه[۱۸]مسیحیت با مشکلاتی همراه است، که به بعضی از آن ها اشاره می کنیم.

۱- برخورد مسیحیت با پیروان ادیان دیگر بر آموزه های خلقت و فدیه متکی است. کدام دلیل منطقی و عقلی این نظریه را تأیید می کند که نجات بشریت را، تنها باید از راه فدیه[۱۹] حضرت عیسی مسیح جستجو کرد. بر اساس نظریه فدا نجات بشریت تنها از راه رنج کشیدن عیسی مسیح بر صلیب تحقق می یابد. آیا این نظریه درست است که عیسی مسیح (ع) به عنوان یک نایب و جایگزین، متحمل مجازاتی گردد که عذاب به حق گناه کاران است؟ (کفاره نیابتی)[۲۰] آیا این دیدگاه با عدالت خداوند منافاتی ندارد؟ توماس میشل متأله معاصر مسیحی در این مورد می گوید:… این نظریه به مفهوم شایستگی و عدالت خدا آسیب می زند، چون فرض را بر آن می گذارد که خدا خون مسیحی را می طلبد که از هر جهت بی گناه بود، تا با روش نابهنجاری که مبتنی بر شکنجه و مرگ سرخ است، گناه دیگران را جبران کند. هیچ انسانی نمی تواند این روش ظالمانه و وحشیانه را بپذیرد، پس چگونه می توانیم، آن را به خدا نسبت دهیم؟! (۳۵، ص: ۸۲). قرآن نیز این نظریه غیر عقلانی را بر نمی تابد و در جاهای مختلف تأکید می کند: «لا تزر وازره وزر أخری و إن تدع مثقلّ الی حملها لا یحمل منه شی و لو کان ذا قری» (فاطر/ ۱۸). هیچ گنه کاری بار گنه دیگری را بر دوش نمی کشد. و اگر شخص سنگین باری [دیگری را به یاری] به سوی بارش فرا خواند، چیزی از آن بر دوش نخواهد گرفت هر چند از نزدیکان او باشد. به علاوه نظریه گناه ذاتی و سرایت گناه الز حضرت آدم در نسل بشر (۲، رومیان/ ۵: ۲۰- ۸) تا لازم باشد کسی تاوان این آلودگی و اهانت به خداوند را بپردازد و فدا شود، برخلاف آموزه های اسلامی است. از منظر اسلام، تکلیف تا به افراد ابلاغ نشود و آنان خلاف آن عمل نکنند، مجازاتی از جانب خداوند نیست و این مسأله تحت عنوان قانون و اصل عقلانی «قبح عقاب بلا بیان» در نزد فقهای اسلام شهرت دارد. بر اساس عقیده اسلامی انسان ها دارای فطرت پاک و الهی هستند. مگر این که با گناه آن را آلوده کنند. قرآن می فرماید: پس روی خود را با گرایش تمام به حق به سوی دین کن، با همان فطرتی که خدا مردم را بر آن سرشته است. آفرینش خدا تغییر پذیر نیست.[۲۱]

افزون بر این فدا- که نوعی معامله و مصالحه خداوند با بندگان است- در حق خدا امری معقول نیست. زیرا خدای بی نیاز و رحمان و رحیم چه ضرورتی دارد که این گونه گناه انسان ها را بیامرزد. آن هم با مجازات دیگری! امری که در هیچ محکم دنیایی قابل قبول عقلا نیست.

۲- بسیاری از افراد نمی توانند بپذیرند که تلاش پیروان سایر ادیان برای رستگاری محکوم به شکست است. صرفا به دلیل این که ایشان تعالیم یک دین خاص را نشنیده اند. و برای رستگاری، راهی را که آن دین توصیه کرده است نپیموده اند. مردان و زنان صالحی که بر اساس موازین اخلاقی زندگی می کنند و به خداوند و اولیای او ایمان و دل بستگی دارند. زندگی این افراد نشان می دهد که دین آن ها به وعده خود یعنی متحول کردن زندگی انسان ها عمل کرده است. آیا می توان تلاش چنین کسانی را محکوم به شکست دانست، صرفا بر این اساس که آن ها فلان واسطه الهی را نمی پذیرند (۹، ص: ۴۰۵). افزون بر این، این ادّعای «انحصار گرایانه» یک سؤال را بی جواب می گذارد: تکلیف کسانی که در جستجوی حقیقت بر آمده اند اما از سر قصور (نه تقصیر) به آن دست نیافته اند چیست؟ آیا خدای مهربان نباید راهی برای نجات ره پویان صادق باقی بگذارد. آیا میان حق جوی صادقی که پس از جستجو در حد وسع خویش به حقیقت راه نیافته با کسی که از سر تقصیر به سوی حقیقت نرفته و دین حق