فایل پاورپوینت کامل شناسایی و تبیین اصول مدیریت در سیره امام حسین (ع) و دلالت های آن برای دانش مدیریت

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شناسایی و تبیین اصول مدیریت در سیره امام حسین (ع) و دلالت های آن برای دانش مدیریت :

مقدمه

علم مدیریت، ماهیت کاربردی دارد. عاری نبودن مدیران از ارزش، این رشته علمی را بیشتر تحت تأثیر ارزشها قرار می دهد. رابینز[۱] بر آن است که ارزشها نمایانگر عقاید اصولی است که از نظر فردی یا اجتماعی نوعی رفتار مطلوب شناخته می شود. (رابینز۱، ۲۰۰۵: ۱۷۱). پیتر دراکر[۲] می گوید که افراد و سازمانها باید ارزشها و اصول مخصوص به خود را داشته باشند. برای اینکه فرد در سازمان، کارامد و مؤثر باشد، ارزشهای او باید با ارزشها و معیارهای سازمان، سازگاری و همخوانی داشته باشد (دراکر، ۱۳۷۹: ۳۴). هم چنین نظریه پردازان مدیریت بیان می کنند که مدیریت و اعضای سازمان باید همواره در مورد ارزشها و نظریه های ارزشی دقت لازم را به خرج دهند و جایگاه آنها را در روش شناسی، نظریه پردازی و عمل بشناسند (هچ [۳]، ۲۰۰۶: ۳۴۸).

ارزشها در دین اسلام به صورت نظام مند وجود دارد؛ از این رو پژوهشگران مدیریت اسلامی باید با استخراج نظام مند ارزشها برای ارائه نظریه مدیریت اسلامی تلاش کنند. نظام ارزشی اسلام بر اساس مفروضات بنیادینی استوار است که برای درک و تدوین مدیریت اسلامی به شناخت مفهوم ارزشها و نظام ارزشی اسلام نیاز است (مصباح یزدی، ۱۳۷۶: ۲۹۳؛ مطهری، ۱۳۶۷: ۱۵۰)؛ بنابراین ضروری است که با تکیه بر منابع دینی (قرآن و سیره معصومین) به استخراج ارزشهای اسلامی پرداخت که شاکله اصلی مدیریت را شکل می دهد.

از سوی دیگر سیره و شیوه مدیریتی امام حسین (ع)، که مورد تأکید ائمه (علیهم السلام) است، یکی از بهترین منابع مدیران است . در یک نگاه می توان گفت که این سبک و شیوه مدیریتی برای بشریت قابل استفاده است؛ چون با فطرت آدمی مناسب و با عالم هستی هماهنگ است و بیشترین فایده و ثمربخشی را برای بشریت دارد. این پژوهش با تمرکز بر سیره امام حسین (ع) به عنوان یکی از منابع دینی به دنبال شناسایی و تبیین اصول و ارزشهای مدیریت است.

اندیشمندان مختلف مدیریت از جمله تیلور، فایول و وبر، اصول مدیریت را ارائه کرده اند که در کتابهای مدیریت به تفصیل به آنها پرداخته شده است (فایول [۴]، ۱۹۴۹؛ تیلور، [۵] ۱۹۶۷؛ وبر، [۶]۱۹۶۰). بدون شک این اصول بر اساس جهانبینی‏ها و ارزشهایی است که این نظریه پردازان داشته اند. همان طور که گفته شد، نقش ارزشها در ارائه نظریات، واضح و روشن است ؛ بنابراین ارائه اصول اساسی بر اساس منابع اسلامی، لازم و ضروری است. در ادامه این بخش ، این ادعا، بیشتر تبیین می شود.

[۷]اصول بنیادین یا اولیه، سه دسته از اصول را در بر دارد: اصول متعارف، اصول موضوعه و اصول متداول (میرزایی اهرنجانی، ۱۳۸۶: ۶). اصول متعارف در بالای سلسله مراتب اصول بنیادین قرار دارد و ماهیتاً کلیترین، عامترین و شاملترین اصول است و هیچ نوع قیدوبند زمانی، مکانی و موضوعی نمیپذیرد. بنابراین اصول متعارف، مختص یک یا چند علم نیست؛ بلکه در مورد همه علوم، صادق است. پس از اصول متعارف، اصول موضوعه قرار دارد که اگرچه این اصول نیز، کلی، عام و شامل است، درجه کلیت، عمومیت و شاملیت اصول متعارف را ندارد و به علاوه از نظر موضوعی قیدپذیر است؛ به عبارت دیگر هر رشته علمی، مستقلاً دارای اصول موضوعه مربوط به خود است. در نهایت بقیه اصول علمی یا منطقی هر رشته علمی یا حوزه فکری، که تحت عناوین گوناگون اصول، ضروریات، بنیانها و…نامیده شده است از نظر کلیت، عمومیت و شمولیت نازلترین، و از نظر موضوعی نیز همان گونه که از نام گوناگون آنها بر میآید، محدودیتهای فراوان دارد؛ مانند اصل برنامه ریزی که برحسب زمانها، مکانها و موضوعها و حتی اهداف گوناگون، شامل اصول و شکلهای گوناگونی میشود.

از این مباحث روشن میشود که اصول بنیادین در یک سلسله مراتب با یکدیگر قرار دارد و به ترتیب از همدیگر مشتق میشود به طوریکه همه اصول یک رشته از تعدادی اصول موضوعه از اصول متعارف استخراج، و مبنای بقیه مباحث آن رشته فرض میشود. (میرزایی اهرنجانی، ۱۳۸۶: ۶ تا ۸ به نقل از رضایی منش و همکاران ، ۱۳۹۳). بر اساس این مطلب ، این پژوهش به دنبال ارائه اصول موضوعه رشته مدیریت بر اساس سیره امام حسین (ع) است.

علوم انسانی در هر کشوری زاییده تفکرات بومی آنجا است . در واقع علوم انسانی امریکا نمیتواند اروپا را اداره کند؛ چون این تفکرات زاییده مبانی نظری خودشان است و زمانی میتواند با فرهنگ خود نسبت برقرار کند که زبان حقوقی و اجتماعی واحدی در جامعه برقرار کند تا بتواند با تحولات و باورها و ارزشهای اجتماعی خود همساز باشد. هم چنین علوم انسانی و رشته های زیرمجموعه آن با روحیات رابطه مستقیمی دارد و با بعد روحی انسان مرتبط است که پیچیدگیهای خاصی دارد. مدیریت در میان علوم انسانی با فرهنگ رابطه بسیار نزدیکی دارد به گونه ای که با اندک تأملی میتوان نقش فرهنگ را در جایجای آن آشکارا مشاهده کرد. مدیریتی که در کشور ما از دیرباز مورد توجه مجامع علمی و دانشگاهی بوده و بدان توصیه شده است، مدیریت از نوع غربی آن است. این امر با توجه به فرهنگ بومی کشور ما که دینداری، کارکرد اصلی آن است چندان منطقی به نظر نمیرسد. (آقا پیروز و خدمتی، ۱۳۸۹: ۵۳).

ارزشها و مبانی تفکری در علوم انسانی و بویژه علم مدیریت تأثیر مستقیم دارد. چون مبانی تفکر اسلامی در قرآن و سیره معصومین است، یکی از منابع مهم استخراج اصول مدیریت است.

بایستی بیان کرد که اصول موضوعه با توجه به مبانی تفکری اسلامی و منابع دینی استخراج می شود و برای تمامی کشورهای اسلامی یکسان است؛ ولی برای بکارگیری اصول رایج و اجرای آن، تأثیرات فرهنگی و جغرافیایی باید مدنظر قرار بگیرد.

برای اثبات ضرورت مدیریت اسلامی در کشورهای اسلامی دو راه وجود دارد:

یکی ضرورت از راه فرهنگ است با این توضیح که علم مدیریت به دلیل آمیختگی با فرهنگ غربی، کاملاً پاسخگوی نیازهای مدیریتی ممالک اسلامی نیست و با توجه به فرهنگ این کشورها که مقتضی اسلامیت است ضرورت دارد با پژوهش شیوه هایی از مدیریت، که با این فرهنگ سنخیت دارد، نیازها را برطرف ساخت و این شیوه ها جز از فرهنگ دینی و سیره اهل بیت (علیهم السلام) به دست نمیآید.

راه دوم اینکه وظیفه مسلمانی اقتضا میکند در برابر فرمان الهی مطیع باشیم و با توجه به دستورالعمل های مدیریتی که از سوی مدیران معصوم جامعه اسلامی صادر شده است، میتوان با عمل به آن دستورها و الگو قرار دادن آن معصومان (علیهم السلام)، مدیریتی را به کار گیریم که مورد رضایت و خشنودی پروردگار است (آقا پیروز و خدمتی، ۱۳۸۹: ۵۵ تا ۶۰).

در این پژوهش به «شناسایی و تبیین اصول مدیریت در سیره امام حسین (ع) و دلالتهای آن برای دانش مدیریت » پرداخته شده و محقق درصدد است تا خلأ پژوهشها در زمین مسئله عاشورا [که بیشتر مسائل تاریخی و مذهبی را بررسی کرده است. ] را بررسی، و بعد مدیریتی و رهبری امام حسین (ع) را در سیره و زندگی آن حضرت تا لحظه شهادت بازبینی کند.

مخاطبان اصلی این پژوهش، مدیران و رهبران جامعه اسلامی هستند که ضمن ادای وظیفه به رهبران دینی خود، عمل و گسترش آن در صحنه های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی موظف هستند با نگاه بهتر و عمیقتر به مسئله رهبری و الگوگیری از رهبران دینی خود بتوانند گامهای مؤثرتری را در رفع اشکالات اصول مدیریت غربی بردارند.

پژوهش از نوع کیفی و اکتشافی است؛ بنابراین فرضیه پژوهشی ندارد. هدف اصلی این پژوهش شناسایی و تبیین اصول مدیریت در سیره امام حسین (ع) و دلالتهای آن برای دانش مدیریت است.

سؤالهای اصلی پژوهش عبارت است از:

۱- اصول مدیریت سیره امام حسین (ع) کدام است ؟

۲- دلالتهای سیره امام حسین (ع) برای استخراج اصول موضوعه دانش مدیریت اسلامی چیست؟

ادبیات پژوهش

مفهوم مدیریت اسلامی

اندیشمندان مختلف، تعاریف متعددی را از مدیریت اسلامی ارائه کرده اند. بیان تعاریف مدیریت اسلامی و بررسی و نقد آنها خود پژوهشی مفصل است. در این پژوهش تعریف مختار از مدیریت اسلامی، تعریفی است که مرحوم شهید مطهری از مدیریت اسلامی بیان می کند. ایشان می گوید که مدیریت اسلامی شیوه خاصی از رهبری است که بر مبنای فکری و عقیدتی اسلامی مبتنی است. مسلماً برای آشنا شدن با این سبک از مدیریت ، شناخت مبانی اسلام درباره رهبری ضروری است. در این شیوه از مدیریت ، انگیزه های فردی جهت دهنده نیست، بلکه جهت دهنده ارزشهای انسانی است و لذا همه تلاشهای مدیر بر مبنای حق و در جهت آرمانهای حق خواهی و حق جویی است (مطهری، ۱۳۸۵: ۲۷).

سیره پژوهی

سیره یا منطق عملی مجموعه اصولی است راهنما که برگرفته از قرآن کریم و راه و رسم پیامبر اکرم (ص) و اوصیای آن حضرت است. این اصول قواعدی است کلی که جهت زندگی را در وجوه مختلف فردی، اجتماعی، مدیریتی، خانوادگی، سیاسی، نظامی و اقتصادی مشخص می کند (دلشاد تهرانی و آیینه وند، ۴۴: ۱۳۸۵).

سیره پژوهی نوعی از پژوهش است که نمی توان آن را نوعی از علم به معنای رشته علمی با روش تجربی تلقی کرد. زمانی که از پژوهش بحث می شود اولین سؤالی که باید پاسخ داده شود این است که مقوله پژوهش از مقولات کیفی است یا کمّی. سیره پژوهی نمی تواند کمّی باشد؛ زیرا پژوهش کمّی موارد بسیار زیادی را مورد بررسی قرار می دهد درحالیکه سیره پژوهی موارد کمتری را مورد بررسی قرار می دهد؛ بنابراین وارد حوزه تحقیقات کیفی می شود (کافی ، ۱۳۹۱: ۲) سیره یعنی نوع و سبک رفتار، سیره عملی و نظری معصومین (علیهم السلام) بر سه اصل زیر مبتنی است :

اصل اول: اهمیت ذخایر انسانی آن چیزی است که در اسلام درباره مقام انسان آمده است که خلیفه الله و مسجود ملائکه و دارای روح الهی است.

اصل دوم: مطالعه سیره اولیا بویژه سیره نبوی و علوی که اساس فلسفه بعثت انبیاست.

اصل سوم: این است که انسانها به مثابه صندوق رمز هستند. گشودن کتاب روح و جلب همکاری آنها بیش از هر چیز آگاهی و ظرافت می خواهد نه زور و قوانین. قوانین رفتار انسانی را باید مثل قوانین فیزیک و شیمی و فیزیولوژی کشف کرد، نه وضع (مطهری، ۱۳۸۵: ۳۶).

هر کس می خواهد با فرهنگی اسلامی رهبری کند، باید این اصول را مراعات کند و برای مراعات این اصول، راهی جز مطالعه سیره معصومین و دستور آنها در مقام رهبری نیست. باید این سیره نظری و عملی معصومان مطالعه شود تا شناخته شود و با اقتباس از آنها به رهبری انسانها پرداخت و خود و آنها را به رشد و تعالی سوق داد.

نقش ارزشها در شکل دهی اصول مدیریت

در فرهنگ لغت انگلیسی، اصل را چنین تعریف میکند: حقیقتی اساسی، قانون کلی از علت و معلول، قاعده ای راهنما برای رفتار (فایول، ۱۹۴۹: ۲ و ۳). مدیران موفق به اصولی خاص اعتقاد دارند و آن اصول را شاخص و معیار اقدام های مدیریتی خود قرار میدهند (تری [۸]، ۱۹۷۲: ۲۳). این اصول هر چه نظام مندتر، عمیقتر، منعطفتر و با واقعیت انطباق بیشتری داشته باشد، مدیریت را موفقتر میسازد (موردن [۹]، ۲۰۰۴: ۱۷).

اصولی که در مدیریت بیان می شود مثل اصولی نیست که در حالت آزمایشگاه به وجود آمده باشد؛ زیرا کنترل «انسان» در وضعیت آزمایشگاهی کار مشکلی است و با اختیار انسان منافات دارد؛ به همین دلیل، قیاس، مشاهده، تصویر جامع، روح خلاق، تفکر عمیق، جامع و با قابلیت انعطاف میتواند در برابر ناتوانی مدیریت در استفاده از آزمایشهای تجربی در ایجاد قانون و اصول به کار رود و این همان روشی است که با آن اغلب اصول مدیریت به وجود آمده است (موشال [۱۰]، ۲۰۰۹: ۳۸)

امروزه به کارگیری اصول صحیح مدیریت و رهبری یکی از موضوعات کاربردی و ضروری هر جامعه شده و با توجه به اینکه مدیریت اسلامی در واقع رویکردی نو و تازه از مدیریت در جامعه است و مدیر، الگو و اسوه است و بر همین مبنا باید رفتار خود را تنظیم کند. اصول مدیریت در جوامع بشری آن قدر مهم است که تمام مکتبهای غربی درباره آن بحث کرده اند. اسلام هم ، که مکتبی آسمانی است در این باره نیز مسائل مهم و اساسی ارائه، و ابعاد مختلف آن را بخوبی تبیین کرده است. اصلاً هدف رسالت پیامبران و امامان رساندن پیام الهی، امامت و اصول صحیح رهبری در جوامع بشری است. استاد مطهری معتقد است که برای درکِ توجه اسلام به اصول رهبری و

مدیریت مطالعه سیره اولیا به خصوص سیره نبوی و علوی بسیار مهم و مؤثر است (مطهری، ۱۳۸۵: ۲۴).

با توجه به مطالب گفته شده درباره اصول موضوعه، ضروری است اصول مدیریت از نگاه اسلام و با تکیه به منابع اسلامی استخراج شود و این اصول مبنای کار مدیران اسلامی در جامعه اسلامی قرار گیرد؛ حتی می توان گفت که این اصول چون بر اساس شناخت صحیح انسان و جهان است، می تواند در سرتاسر جهان مورد استفاده آزاداندیشان قرار گیرد.

سابقه پژوهش

هدف این بخش این است که مطالعاتی که درباره موضوع پژوهش یعنی اصول مدیریت در سیره امام حسین (ع) در کتابها و مقالات و پایان نامه ها هست، بررسی شود. در ادامه به طور مختصر مهمترین پژوهش ها حوزه مدیریت در سیره امام حسین (ع) بیان، و در پایان خلأ پژوهشی و جایگاه این پژوهش برای رفع این خلأ بیان می شود.

علوی و عبدالحسین زاده در کتاب «مبانی مدیریت عاشورایی»، که به صورت دائره المعارف است، محوریترین مباحث مربوط به حوزه مدیریت عاشورایی را جمع آوری، و در قالبی معین و مشخص ارائه کرده اند. آنها بیان می کنند: این اثر درصدد است که گسست و حفره فقر محتوایی را، که در این حوزه وجود دارد، پر کند. به این دلیل، کلیه معارف عاشورایی در منابع مختلف اعم از کتاب و مقاله در فضای مجازی و غیر مجازی به کار گرفته شده است. کوتاه سخن اینکه در وهله نخست تلاش بر این بوده است که دائره المعارف خوبی از معارف عاشورایی با مسائل رشته مدیریت و تمرکز بر روش شناسی و رویکردها در این مجموعه گردآوری شود (علوی و عبدالحسین زاده، ۱۳۹۴).

کاظم پور در پژوهش خود با عنوان «مطالعه و بررسی استراتژی پیشوایان دین در ارتباط با مدیریت سیاسی جامعه »، که با هدف بررسی راهبردهای نهضت امام حسین (ع) صورت پذیرفته، الگویی با عنوان «استراتژی پیشوایان دین در ارتباط با قدرتهای حاکم» پیشنهاد کرده و سپس به بررسی راهبردهای نهضت امام حسین (ع) بر اساس عوامل الگوی تحقیق و با استفاده از نظر خبرگان پرداخته است که به استخراج راهبردهایی چون شهادت طلبی، مبارزه کلامی، خلق فرصت، دفاع، افشاگری، ارشاد، حضور مؤثر و هجرت منجر شده است که هر یک در مقاطع گوناگون قیام ، اهمیت متفاوتی دارد (کاظم پور، ۱۳۸۷).

حمیدیزاده در مقاله ای با عنوان «جلوه های مدیریت در حرکت امام حسین (ع) »، مجموعه آموزه های مدیریت و رهبری این نهضت را در سه حوزه یا سطح اساسی تبیین کرده است: در حوزه جذب و هدایت نیروها و اصحاب از مدینه تا کربلا، در حوزه هدایت و بیداری جامعه اسلامی و در حوزه جذب و هدایت جامعه جهانی. وی در این مقاله با ارائه شواهد تاریخی جلوه های مدیریت امام به زمینه تصمیم گیری، برنامه ریزی، سازماندهی، هماهنگی و رهبری پرداخته است (حمیدیزاده، ۱۳۸۷).

کوشکی در مقاله ای تحت عنوان «درامدی بر الگوهای مدیریتی امام حسین (ع)» به بررسی تطبیقی بعضی از موضوعات مهم مدیریت علمی با بعضی از ویژگیها و صفات امام (ع) پرداخته است. این نویسنده پس از معرفی فرایند مدیریت از هرسی و بلانچارد به بیان مباحث تطبیقی حوزه های برنامه ریزی، سازماندهی، انگیزش، کنترل ، نظریه سلسله مراتب نیازهای مزلو، آموزش منابع انسانی و…میپردازد (کوشکی، ۱۳۸۱).

بدیعیان گورتی و همکارانش در مقاله ای که تحت عنوان «الگوی روابط عزت مدار با تأکید بر سیره امام حسین (ع) » نگاشته اند در پی تبیین جایگاه عزت و عزت مداری در نهضت تربیتی عاشورا هستند. این مقاله به شیوه تحلیلی به بررسی عزت مداری در سیره امام حسین (ع) در جریان واقعه عاشورا پرداخته و به این نتایج دست یافته که سیره امام حسین (ع) بویژه در واقعه کربلا الگویی کامل و جامع در زمینه عزت مداری و تقویت نفس است و در مکتب ایشان تعاملات انسانی اعم از تعاملات فردی و اجتماعی بر مبنای عزت شکل میگیرد (بدیعیان گورتی و همکاران ، ۱۳۹۰).

علوی در پژوهش خود با عنوان «طراحی الگوی رهبری با الهام از گفتگوهای امام حسین (ع) در مسیر کربلا » به کشف الگوی رهبری و هدایت امام حسین (ع) از سیره ایشان توسط سه گام شخصیت شناسی افرادی که با امام گفتگو کردند، سبک شناسی و رویارویی با افراد در گفتگوها و نهایتاً الگوی رهبری با الهام از گفتگوهای امام حسین (ع) به منظور استفاده کاربردی برای مسائل امروز پرداخته است (علوی، ۱۳۸۹).

علی الکهتانی[۱۱] در پژوهش خود با عنوان استفاده از اصول اسلامی در ایجاد سیستم مدیریت منابع انسانی (در کشورهای اسلامی) آورده است از سامانه مدیریت منابع انسانی مبتنی بر اصول اسلامی انتظار می رود که با آسان سازی ایجاد محیط کار سالم موجب پرورش اعتماد متقابل، احترام ، مشاوره و به اشتراک‏گذاری دانش و خلاقیت و نوآوری در میان کارکنان به حل مشکلات شرکتهای بزرگ، مانند تضاد بین مدیران و صاحبان آن کمک کند (الکهتانی، ۲۰۱۴).

کتابی در پژوهش خود با عنوان بازخوانی اصول رهبری در قیام عاشورا به ارائه الگوی مدیریتی امام حسین (ع) در قیام عاشورا و یازده مضمون در سه بعد هدف ، اصول و روش پرداخته است . وی در این میان به هفت مضمون اصلی با عنوان «ظلم ستیزی»، «خدامحوری»، «اخلاق مداری»، «احکام محوری»، «عقل گرایی»، «تکلیف محوری » و «بصیرت محوری» دست یافته است (کتابی، ۱۳۹۳).

همان گونه که ملاحظه می شود هر کدام از پژوهشها از ابعادی خاص به بحث مدیریت در سیره امام حسین (ع) پرداخته اند. نکته اساسی این است که بحث مدیریت و اصول آن در این پژوهشها مورد توجه نبوده است. تنها در پژوهش کتابی (۱۳۹۳) اصول رهبری استخراج شده است که این پژوهش هم از نظر منابع و هم از نظر موضوع با آن پژوهش تفاوت دارد.

این پژوهش از نظر روش شناسی با پژوهشهای گذشته تفاوت دارد و با نوآوری پژوهشی و با بهره گیری از روش تحلیل مضمون به دنبال ارائه اصول مدیریت از نگاه امام حسین (ع) و کاربردهای آن در مدیریت رایج است. از نظر موضوعی نیز پژوهش‏های گذشته، موضوعات کلان مدیریت را در سیره امام حسین (ع) بررسی کرده اند؛ ولی این پژوهش دامنه کار خود را بر اصول مدیریت گذاشته است تا بر اساس سیره امام حسین (ع) اصول مدیریت اسلامی و دلالتهای آن را برای دانش مدیریت استخراج کند.

روش پژوهش

پژوهش بر اساس نوع هدف، بنیادی و به لحاظ روش، کیفی توصیفی و دارای رویکردی استقرایی است که در آن از روش «تحلیل مضمون » استفاده شده است. در ادامه به طور مختصر روش تحلیل مضمون و شکل گیری این پژوهش بر اساس این روش تبیین می شود.

روش تحلیل مضمون

اگرچه هنوز توافق چندانی بین اندیشمندان در مورد تعریف جامع روش تحلیل مضمون وجود ندارد، هر یک از آنان تعاریف خاص خود را از این روش ارائه کرده اند. در ادامه به دو تعریف مهم اشاره شده است :

بر اساس نظر هولوای و تودرس تحلیل مضمون، فرایندی برای تحلیل اطلاعات کیفی است ، این روش، صرفاً روشی کیفی همانند دیگر روشها نیست بلکه فرایندی است که می تواند در بیشتر روشهای کیفی به کار رود. از تحلیل مضمون میتوان بخوبی برای شناخت الگوهای داده های کیفی استفاده کرد. این روش، مهارتهای اساسی مورد نیاز را برای بسیاری از تحلیل های کیفی فراهم میکند (هولوای و تودرس [۱۲]، ۲۰۰۳: ۳۵۱).

به عقیده براون و کلارک [۱۳] (۲۰۰۶) تحلیل مضمون را باید روش ویژه ای در نظر گرفت که یکی از مزایای آن، انعطاف پذیری است. تحلیل مضمون روشی برای تعریف، تحلیل و گزارشدهی الگوهایی (مضامین) درون داده ها است. در کمترین کاربرد، این روش مجموعه داده های شما را به شکل جزئی و دقیق سازماندهی و توصیف می کند. این روش به طور متناوب کاری فراتر از سازماندهی و توصیف انجام می دهد و جنبه های مختلف عناوین پژوهشی را مورد تفسیر قرار می دهد (براون و کلارک، ۲۰۰۶: ۷۹). استرلینگ معتقد است با تحلیل مضامین، شبکه ای از مضمونها ایجاد می شود و در نهایت با تحلیل آنها، مفاهیم کلیدی، استخراج و الگو تبیین می شود (استیرلینگ، [۱۴] ۲۰۰۱: ۳۹۳).

تحلیل مضمون، فرایندی برای تحلیل اطلاعات کیفی به شمار می رود؛ لذا تحلیل مضمون فقط روشی کیفی نیست بلکه فرایندی است که می تواند در بیشتر روشهای کیفی (اگر نگوییم همه روشهای کیفی) به کار رود. هم چنین این روش امکان تبدیل اطلاعات کیفی به کمّی را فراهم می کند (بویاتزیس، [۱۵] ۱۹۹۸: ۴).

مضمون یا تم، [۱۶] بیانگر مطلب مهمی در داده ها در زمینه سؤالات پژوهش است که تا حدی معنی و مفهوم الگوی مجموعه ای از داده ها را نشان می دهد (براون وکلارک، ۲۰۰۶: ۸۸). مضمون، الگویی است که در داده ها یافت می شود و حداقل به توصیف و سازماندهی مشاهدات و حداکثر به تفسیر جنبه هایی از پدیده مورد بررسی می پردازد (بویاتزیس، ۱۹۹۸: ۴).

به طور کلی، مضمون، ویژگی تکراری و متمایزی در متن است که به نظر پژوهشگر، نشاندهنده درک و تجربه خاصی در زمین سؤالات پژوهش است (کینگ و هوروکس، [۱۷] ۲۰۱۰: ۱۵۰). تحلیل مضمون به چارچوبی نظری که از قبل وجود داشته باشد وابسته نیست و از آن میتوان در چارچوبهای نظری متفاوت و برای کارهای مختلف استفاده کرد. هم چنین، تحلیل مضمون ، روشی است که هم برای بیان واقعیت و هم برای تبیین آن به کار میرود (براون و کلارک، ۲۰۰۶: ۸۹).

شناخت مضمون، یکی از مهمترین و حساسترین کارها در پژوهشهای کیفی، و به عبارتی، قلب تحلیل مضمون است. شعور متعارف، ارزشهای محقق، جهتگیریها و سؤالات پژوهش و تجربه محقق درباره موضوع در چگونگی شناخت مضمونها، تأثیر میگذارد (عابدی جعفری و همکاران، ۱۶[۱۸] : ۱۳۹۰).

شبکه مضمونها بر اساس روشی مشخص، مضمونها زیر را نظام مند می کند:

الف مضمونهای پایه ۱: شناسه ها و نکات کلیدی متن

ب مضمونهای سازمان دهنده: [۱۹] مقولات به دست آمده از ترکیب و تلخیص مضمونهای پایه ج مضمونهای فراگیر: [۲۰] مضمونهای عالی دربرگیرنده اصول حاکم بر متن به عنوان کل (عابدی جعفری و همکاران، ۱۳۹۰: ۱۶۲).

سپس این مضمونها به صورت نقشه های شبکه وب رسم می شود که در آن هر یک از این مضمونهای برجسته سه سطح همراه با روابط میان آنها نشان داده می شود. شبکه مضمونها روش تهیه مقدمات تحلیل یا ارائه نتایج پایانی تحلیل نیست؛ بلکه شیوه شکستن متن و یافتن نکات معقول و برجسته روشنی در درون متن است (عابدی جعفری و همکاران، ۱۳۹۰: ۱۶۳).

روایی و پایایی پژوهش

از آنجا که تحلیل مضمون، روش منعطفی است، پژوهشگر باید کاری را که انجام میدهد به طور شفاف و آشکار توضیح دهد و آنچه میگوید، باید با آنچه انجام میدهد، واقعاً همخوانی و انطباق داشته باشد. کینگ و هاروکس (۲۰۱۰: ۱۶۰ تا ۱۶۵)، چهار فرایند را برای ارزیابی تحلیل مضمون پیشنهاد کرده اند که در این پژوهش از دو مورد آنها استفاده شده که عبارت است از:

۱ استفاده از شناسه گذاران مستقل و گروه خبرگان

استفاده از شناسه گذاری مستقل، فرایند رایجی برای ارزیابی و کنترل کیفیت تحلیل های مضمون است . برای سنجش پایایی یا امکان اعتماد بین شناسه گذاران مستقل، روشهای مختلفی عرضه شده است. نئوندورف در کتاب خود، «راهنمای تحلیل مضمون » چند روش را معرفی کرده که عبارت است از: توافق درصدی، روش هولستی، آلفای کریپندورف، کاپای کوهنو پای اسکات (محمدیمهر، ۱۳۸۷: ۱۵۵ و ۱۵۶).

چنانچه پژوهشگری بخواهد از شناسه گذاری مستقل استفاده کند، باید سه تصمیم کلیدی بگیرد: الف در چه مرحله ای از تحلیل مضمون باید چنین کاری انجام گیرد؟ ب چه چیزی باید از شناسه گذاران خواسته شود؟ و ج چه کسانی باید شناسه گذاری را انجام دهند؟ به طور خلاصه، پیشنهاد میشود در همه مراحل تحلیل مضمون و برای تعریف و تأیید شناسه گذاری از اعضای درون یا افراد بیرون گروه استفاده شود که با موضوع پژوهش و روش تحلیل مضمون آشنا باشند؛ با این حال، روش بهتری که به زمان کمتری هم نیاز دارد این است که از نظر گروهی از خبرگان بهره برده شود که از دانش کافی درباره ابعاد و جنبه های مختلف موضوع پژوهش برخوردارند.

برای سنجش روایی این تحقیق، علاوه بر اینکه مضامین فراگیر، سازمان دهنده و پایه با مطالعه مبانی نظری، پیشینه تحقیق ، اهداف تحقیق و منابع، انتخاب و تأیید شد، نظر و رهنمودهای گروهی از خبرگان نیز لحاظ شد و قبل از شناسه گذاری، جرح و تعدیل نهایی به عمل آمد. در این تحقیق، نخست، شناسه گذاری با مطالعه کتابهای عاشورایی و به صورت دستی صورت گرفت و بعد به ترتیب مضمونهای سه گانه کشف، و در بین تحقیق از نظر خبرگان عرصه عاشورا پژوهی بهره گیری شد.

۲ دریافت بازخورد از پاسخ دهندگان

یکی دیگر از فرایندهای کاملاً رایج ارزیابی تحلیلهای مضمون بویژه درباره مصاحبه ها، دریافت بازخورد از پاسخ دهندگان پژوهش است. در این فرایند، پژوهشگر، نتایج تحلیل خود را در اختیار پاسخ دهندگان قرار میدهد و از آنها میخواهد درباره میزان همخوانی و تناسب تفسیرهای وی و تجرب خودشان، اظهار نظر کنند. در این پژوهش نیز الگوی نهایی به خبرگان داده می شد و آنان در مورد اجزا و عوامل آن نظر می دادند تا در نهایت اصلاحات نهایی انجام شد.

جامعه آماری و روش گردآوری داده ها

جامعه آماری پژوهش تمام کتابها، مقاتل، مقاله ها و آثاری است که درباره حضرت امام حسین (ع) وجود دارد. از طریق مشورت با خبرگان حوزه عاشورا و مدیریت، جامعه آماری پژوهش و کتابهایی که برای استخراج اصول مدیریت امام حسین (ع) می تواند به کاربرده شود در جدول ۱ مشخص شده است.

جدول ۱: منابع و جامعه آماری پژوهش

الارشاد (شیخ مفید)، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد نوشته محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام معروف به شیخ مفید. شرح حال امامان شیعه دوازده امامی، و در زمره قدیمیترین کتابهای امام شناسی شیعه است.

فرهنگ جامع سخنان امام حسین (ع)، پژوهشکده باقرالعلوم (ع) کتابی تک جلدی و قطور از گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم (ع) به سرپرستی محمود شریفی که اقوال مختلف را در مورد واقعه عاشورا جمع آوری کرده است.

مقتل الحسین (ع)، (موفق بن احمد خوارزمی) مقتل الحسین (ع) مشهور به مقتل خوارزمی نوشته ابوالمؤید موفق بن احمد محمد بکری مکی حنفی خوارزمی (اهل سنت). این کتاب دو جلدی، که جلد دوم آن به شهادت امام حسین ((ع)) مربوط است بیشتر برگرفته از کتاب الفتوح ابن اعثم کوفی است.

نفس المهموم، شیخ عباس قمی نام کتاب برگرفته از حدیث امام صادق (ع)، و درباره واقعه کربلا و وقایع پس از آن (از ولایت امام حسین (ع) تا شهادت ایشان) است.

تاریخ طبری، طبری تاریخ الرسل و الملوک کتابی به زبان عربی نوشته محمد ابن جریر طبری، تاریخ نگار و محقق سنی مذهب ایرانی. ترجمه فارسی آن در ۱۶ جلد موجود است که در جلد هفتم وقایع عاشورا منعکس شده است.

لهوف سیدبن طاوس اللهوف علی قتل الطفوف، (آه های سوزان بر کشتگان بیابان) از سید ابن طاووس درباره شرح قیام حسین (ع) از وقت سفر ایشان از مدینه تا بازگشت اسیران به وطن، و از معتبرترین منابع شیعی عاشورا پژوهی است.

مقتل ابی مخنف، محمدهادی یوسفی غروی ترجمه مقتل ابومخنف (متوفی ۱۵۷ ه) اولین گزارش مستند از نهضت عاشورا که با قلم یکی از راویان حدیث امام صادق (ع) در اوایل قرن دوم هجری به رشته تحریر درآمده است. حوادث را با یک یا دو واسطه از زبان کسانی نقل میکند که بعضاً شاهد حوادث غم‏بار روز عاشورا بوده اند.

انقلاب کربلا از دیدگاه اهل سنت، عبدالمجید ناصری داوری این کتاب پژوهشی است در نقل تاریخ اسلام که با تلاش پژوهشگر نگارش یافته است. بررسی تاریخی واقعه عاشورا بر اساس اسناد و مدارک معتبر یا دست کم مورد پذیرش گروه های متعدد اهل سنت است.

امام حسین (ع) و جاهلیت نو، جواد سلیمانی مجموعه صفات، فضایل و کرامات حضرت امام حسین (ع) همراه شرح حوادث کربلا به طور مستند در این اثر گردآوری شده است. روایات مناقب حضرت از متون روایی کهن مانند عیون اخبار الرضا و التهذیب نقل شده است. بخش حوادث کربلا و شهادت و مصائب بعدی به صورت م