فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله

دانلود و استفاده از فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله – تجربه‌ای بی‌نظیر در ارائه!

پاورپوینتی شیک و استاندارد:

فایل فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله شامل 120 اسلاید طراحی‌شده با دقت بالا است که کاملاً آماده برای ارائه یا چاپ در PowerPoint می‌باشد.

چرا فایل فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله گزینه‌ای عالی است؟

• گرافیک حرفه‌ای و جذاب: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله با طراحی مدرن و چشم‌نواز، پیام شما را به بهترین شکل منتقل می‌کنند.
• کاربری آسان: ساختار این پاورپوینت به‌گونه‌ای است که استفاده از آن بدون نیاز به تغییرات پیچیده ممکن باشد.
• آماده استفاده: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله از قبل تنظیم‌شده و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.

تضمین کیفیت و دقت بالا:

این مجموعه بر اساس بالاترین استانداردهای طراحی ساخته شده است و کاملاً منسجم و بدون اشکال، مناسب برای ارائه‌های حرفه‌ای می‌باشد.

نکته قابل توجه:

برخی نسخه‌های غیررسمی ممکن است تغییراتی داشته باشند. این نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله با دقت و کیفیت بالا طراحی شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله را دریافت کنید و یک ارائه بی‌نظیر داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله :

مقدمه

جریان فکری نومعتزله، یکی از گرایش های کلامی برجسته در جهان اسلام است. از ظهور این جریان، نزدیک به دو قرن می گذرد. اندیشمندان نومعتزلی همانند اسلاف معتزلی خود در زمینه های گوناگون علوم اسلامی –به ویژه مباحث کلامی- نظریه پردازی کرده اند و در این زمینه علاوه بر مبانی معتزله، از روش های جدیدی که در علوم انسانی غربی مطرح شده است، بهره برده اند؛ ازاین رو دیدگاه های آنان در مواردی باعث جنجال و چالش های فکری در جهان اسلام شده و سیلی از اعتراضات را متوجه آنها ساخته است. با توجه به اهمیت این جریان فکری و نفوذ روزافزون آن در جهان اسلام و چالش هایی که به وجود آورده است، بررسی همه جانبه درمورد آن ضرورت می یابد. با توجه به ضرورت فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله و به این دلیل که تاکنون تحقیقی قابل توجه در این زمینه انجام نشده است، در این مقاله تلاش داریم به فایل پاورپوینت کامل جریان شناسی نومعتزله بپردازیم محورهایی که در این مقاله به بحث گذاشته شده، عبارتند از عوامل ظهور نومعتزلیان، اشتراکات و تفاوت های نومعتزلیان با معتزلیان قدیم، گرایش های مختلف در میان نومعتزله، معرفی چهره های برجست نومعتزله و نقد و بررسی مهم ترین دیدگاه های کلامی آنها.

عوامل شکل گیری نومعتزله

رویارویی مسلمانان با کشورهای غربی استعمارگر، سبب آگاهی آنان از تحولات و پیشرفت های گسترد علمی، سیاسی و اجتماعی کشورهای غربی شد و پرسش های گوناگونی را در عرصه های مختلف، پیش روی متفکران مسلمان قرار داد. یکی از این پرسش ها این بود که علت پیشرفت غرب و عقب ماندگی مسلمانان چیست؟ در این میان برخی مستشرقان دلیل عقب ماندگی کشورهای اسلامی را دین «اسلام» معرفی کردند. برای نمونه، فیلسوف فرانسوی، ارنست رنان ادعا کرد که هیچ گونه سازگاری بین اسلام و علم وجود ندارد و هر آنچه که با نام علم اسلامی یا فلسف اسلامی شناخته می شود، ترجم محض از متون یونانی است. از نظر ارنست رنان، اسلام مانند دیگر عقاید مذهبی، مخالف خردگرایی و اندیش آزاد است. هانوتوکس، مورخ و سیاستمدار فرانسوی نیز، اسلام را مسئول عقب ماندگی کشورهای مسلمان می دانست.

در جهان اسلام پاسخ به علت عقب ماندگی مسلمانان، سه جریان را پدید آورد: گروهی معتقد شدند که میراث اسلامی، زیانمند و مسئول بخشی از ابعاد بحران کنونی است؛ ازاین رو راه حل عقب ماندگی جهان اسلام، کنار گذاشتن اسلام است. گروهی دیگر که به سلفیه معروف هستند، معتقد شدند آنچه در مقابل هجوم غرب و مدرنیته، هویت ویژه مسلمانانرا حفظ می کند و سبب احیای تمدن می شود، حفظ و عمل به میراث اسلامی است. گروه سومی نیز شکل گرفتکه رویکرد آنها نوسازی میراث دینی است. آنان می کوشند به وسیله ارائ تفسیری نو از اسلامکه مطابق با مقتضیات زمانه باشد،به نوسازی میراث اسلامیبپردازند و آن را سازگار با مدرنیته نشان دهند. آغازگر این جنبش تجدد خواهانه را می توان سیدجمال الدین اسد آبادی دانست که تلاش های او در جهت بیداری اسلامی بسیار مؤثر بوده است.

جنبش سیدجمال الدین اسد آبادی، زمینه ساز ظهور جریانی شد که نومعتزله نام گرفت. دغدغ اصلی نومعتزلیان یافتن عوامل پیشروی و بازسازی دنیای اسلام است. به نظر این گروه، مسئول عقب ماندگی مسلمانان، اسلام نیست؛ بلکه تفسیرها و فهم های نادرست از اسلام و نادیده گرفتن جایگاه عقل در اثر رواج افکار اشعری گری است. آنها معتقدند که از طریق نظام فکری اشعری که مروج جبر و قضا و قدر است، نمی توان به پیشرفت جهان اسلام دست یافت؛ زیرا اندیش تسلیم در مقابل قضا و قدر و عقیده به جبر، مسلمانان را از حرکت باز داشته و زمین گیرشان کرده است. به نظر آنها، اگر مکتب معتزله که بر آزادی اراده و اختیار انسان تأکید داشت، در میان مسلمانان حاکم بود، مسلمانان شرایطی بهتر از امروز داشتند؛ ازاین رو نومعتزلیان راه پیشرفت مسلمانان را در کنار گذاشتن تعالیم مکتب اشعری و احیای مکتب معتزله در جهان اسلام می دانند.

با توجه به مطالب بالا می توان به طور خلاصه دو عامل مهم شکل گیری مکتب نومعتزله را این امور دانست:

۱.پاسخ به شبهات مستشرقان درمورد معرفی اسلام به عنوان عامل عقب ماندگی مسلمانان؛

۲.بازسازی اندیش اسلامی با احیای آرای معتزله به منظور ایجاد تحول در جامع اسلامی.

مشابهت های میان نومعتزله و معتزله

میان جریان نومعتزله و مکتب معتزله شباهت هایی یافت می شود که می توان وجود این شباهت ها را سبب درستی اطلاق واژه نومعتزله بر این جریان دانست و جریان فکری نومعتزله را استمرار جریان فکری معتزله قدیم برشمرد. برخی از مهم ترین این شباهت ها عبارتند از:

۱.مشابهت در عوامل خارجی ظهور و تکامل

پیدایش معتزله، ریشه در زمینه های اجتماعی و سیاسی، در درون جامع اسلامی داشت؛ اما یکی از زمینه های مهم شکوفایی و تکامل مکتب معتزله، رویارویی جامعاسلامی با افکار خارجیبود. در قرن اول هجری و به دنبال فتح مناطق وسیع، مسلمانان با ادیان، فرقه ها و فرهنگ های گوناگونی روبه رو شدند. از طرف دیگر، متفکران مکاتب فکری یهودی، مسیحی،ثنوی و الحادی در مقابل گسترش اسلام ایستادگی می کردند و به نزاع فکری با مسلمانان می پرداختند. طرف داران این مکاتب فکری، دلایلی را که در قرآن برای اثبات توحید، عدل و دیگر آموزه های اسلامی ارائه شده بود، نمی پذیرفتند. مکاتب مخالف اسلام، مبتنی بر فلسفه های کمابیش عمیق و فراگیر بودند؛ ازاین رو معتزله لازم دیدند که در رویارویی با اندیشمندان مخالف اسلام، از ادله عقلی استفاده کنند؛ زیرا متفکران غیر مسلمان تعالیم نقلی را نمی پذیرفتند؛ اما گریزی از پذیرش استدلال های عقلی نداشتند. این رویکرد عقلانی، سبب تکامل آموزه ها و استدلال های مکتب معتزله شد.

ظهور جریان نومعتزلی هم – همان طور که گذشت- به دنبال هجوم برخی مستشرقان و متفکران غربی به اسلام بود. نومعتزلیان در مواجهه با متفکران غربی که علت عقب ماندگی مسلمانان را دین اسلام معرفی کردند، به دنبالمعرفی اسلام به عنوان دینی بودند که مسلمانان را به توسعه و پیشرفت تشویق کرده و از عقلانیت، علم و رسوم مدرنیته حمایت کرده است. این جریان فکری می کوشد با احیای آثار و آموزه های معتزله –به ویژه رویکرد عقلانی آنها- در جهان اسلام تحول اجتماعی پدید آورد و علاوه بر رفع مشکلات داخلی،دیدگاه خاورشناسان درمورد اسلام را نفی کند.

۲.عقل گرایی

معتزله در میان مکتب های گوناگون کلامی در جهان اسلام، بیش از دیگر مکاتب بر نقش عقل در داوری و حکم تأکید دارد و حتی امور عقل گریز را در حوزه داوری و حکم عقل قرار می دهند. اصل اساسی مکتب اعتزالکه مورّخان و محققان آن رانقل کرده اند، در این جمل معروف آمده است: المعارفُ کلّها معقوله بالعقلِ، واجبه بنظر العقلو شکر المنعم واجب قبل ورود السمعوالحُسن و القُبح صفتانِ ذاتیّتان للَحسنِ و القبیحِ؛ تمام معارف در حیطه درک عقل قرار دارند و وجوب خود را از عقل می گیرند؛ ازاین رو شکر منعم پیش از آنکه فرمانی از شرع وارد شود، واجب است و نیکی و بدی در ذات اشیای نیک و بد ریشه دارد.

از نشانه های عقل گرایی معتزله این بود که آنان، شرط پذیرش احادیث را گواهی عقل بر صحت آنها می دانستند و آیات قرآن را مطابق با حکم عقل تفسیر می کردند. نومعتزلیان نیز همانند معتزلیان قدیم، بر حاکمیت عقل تأکید دارند. برای نمونه، نصر حامد ابوزید که از متفکران مشهور نومعتزلی شمرده می شود، در این زمینه می گوید:

اصل و آغاز،همانا حاکمیت عقل است.سلطه ای که اساساً خود وحی نیز بر آن استوار است.. .. عقل قابلیت خطا دارد؛ ولی به همان نسبت، قادر به تصحیح خطاهای خویش نیز می باشدو مهم تراینکه عقل، یگانه ابزار ما برای فهم است.. .. تنها راه این است که بر تحکیم عقلانیت بکوشیم؛ آن هم نه فقط با گفتار، بلکه با تمام ابزار ممکن دیگر مبارزه. حسن حنفی نیز که یکی دیگر از اندیشمندان برجست نومعتزله است، به عقل گرایی دعوت کرده و می گوید: شرایط دوران ما، فراخوانی به عقل و دفاع از عقلانیت را ایجاب می کند؛ همچنان که تاریخ اندیش مدرن ما بر این دلالت می کند؛ ازاین رو گزین معتزلی که عقل را بنیاد نقل می داند، با شرایط این دوران ضرورت می یابد. از نشانه های عقل گرایی نومعتزلیان جدید این است که آنها همانند معتزلیان قدیم به تفسیر عقلانی متون دینی می پردازند و در مواردی که متن ظاهری قرآن و حدیث با احکام عقلی ناسازگار است، به تأویل دست می زنند و عبارات را بر مجاز یا استعاره حمل می کنند.

۳.اشتراک در بسیاری از آموزه های کلامی

از جمله آموزه هایی که همگی متکلمان معتزلی بر آن اتفاق نظر دارند، می توان به حادث و مخلوق بودن قرآن، اختیار انسان و قدرت او بر انجام دادن کار های خوب و بد، پذیرش حسن و قبح عقلی و اصول توحید و عدل اشاره کرد. نومعتزلیان نیز به این آموزه ها اعتقاد دارند. آنها ضمن دوری جستن از آرای اشاعره، به معتزله نزدیک شده و آرای خود را موافق با اصول فکری معتزله شکل داده اند.

تفاوت های میان نومعتزله و معتزله

میان نومعتزلیان و معتزلیان مشابهت های زیادی وجود دارد؛ اما میان این دو جریان کلامی اختلافاتی نیز به چشم می خورد. حسن حنفی در این زمینه می گوید:

کوشش ما برای احیای اعتزال به این معنا نیست که ما تمام افکار آنان را کورکورانه و از سر تعصب قبول داریم.. .. ما از معتزله در جریان کلی اش و به عنوان حرکتی تاریخی حمایت می کنیم نه از تفصیلات جزئی در این یا آن نظریه.

به برخی از اختلافات کلامی نومعتزلیان با معتزلیان اشاره می کنیم:

۱.تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول

نومعتزلیان به تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول معتقدند. برای نمونه، شیخ محمد عبده درمورد داستان های قرآنی چنین می گوید: گاهی در داستان های قرآن، تعبیراترایج در میان مخاطبین یا منسوب به آنها آورده می شود؛ اگرچه درواقع، آن اعتقاد و تعبیر صحیح نیست؛ مانند این فراز از آیه: «کَما یَقُومُ الَّذی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَس »… سروش نیز به زبان عربی بودن قرآن را دلیل تأثیرپذیری وحی قرآنی از فرهنگ عصر نزول معرفی می کند: «وحی پیامبر به زبان عربی است و زبان عربی، آینه و برآیند فرهنگ و تجرب جمعی قوم عرب است (و هر زبانی چنین است، زبان خصوصی و آسمانی نداریم-ویتگنشتاین) و همین فرهنگ است که ماده می شود برای صورت وحی».لازمه تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول این است که قرآن خطاپذیر باشد؛ اما معتزلیان قدیم، وجود خطا در قرآن را انکار می کنند؛ زیرا قرآن را کلام خداوند می دانند و معتقدند که در کلام خداوند، خبر دروغ و مطالب گمراه کننده و پنهان کردن حقیقت وجود ندارد؛ چون به باور آنها این امور، قبیح است و خداوند از انجام فعل قبیح منزه است. بنابراین با در نظر گرفتن عدم اعتقاد معتزله به خطاپذیری قرآن می توان گفت که آنها بر خلاف نومعتزلیان، تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول را نمی پذیرند.

۲.تاریخمندی بسیاری از احکام اسلامی

از مهم ترین دیدگاه هایی که در میان نومعتزلیان رایج است، اعتقاد به تاریخمندی بسیاری از احکام اسلامی است. به باور آنها این آموزه ها متناسب با شرایط زمانی و مکانی عصر نزول بوده است؛ ازاین رو معتقدند که این آموزه ها امروزه اعتباری ندارد. برای نمونه، عبدالکریم سروش- از نومعتزلیان ایران- درباره تاریخمند بودن احکام اسلامی چنین می گوید: «تمام احکام فقهی اسلام، موقت اند و متعلق به جامع پیامبر و جوامعی شبیه به آن جامعه هستند؛ مگر اینکه خلافش ثابت بشود».برخی از نومعتزلیان (مانند فضل الرحمن) دلیل تاریخمند بودن احکام قرآن را تغییر و تحولاتی می دانند که در جوامع بشری واقع شده است؛ ازاین رو معتقدند که باید آن احکام را عرضیاتی دانست که امروزه عمل کردن به آنها نه تنها لازم نیست، بلکه بر خلاف اهداف اسلام است:

اصرار بر به اجرا درآوردن تحت اللفظی احکام قرآن، بستن چشم خود بر روی تغییرات اجتماعی است که تاکنون رخ داده و یا در حال حاضر نیز به طور آشکار در مقابل چشم ما در حال رخ دادن است و این به منزله به شکست رساندن مقاصد ارزشی – اجتماعی و اهداف قرآنی است».در مقابل، معتزلیان نه تنها احکام قرآن را تاریخمند نمی شمارند، بلکه به سبب اینکه عقل را فقط قادر به درک برخی احکام می دانند و به ناتوانی عقل در دستیابی به تکالیف سمعی اعتقاد دارند، فلسفه ضرورت وحی را بیان احکام معرفی می کنند. نظر قاضی عبدالجبار معتزلی در این زمینه را نقل می کنیم:عقید ما [معتزلیان] این است که قرآن کلام خداوند متعال و وحی اوست که مخلوق

و حادث بوده و خداوند آن را به عنوان نشانه و دلیلی بر نبوت پیامبراکرم(ص) بر او نازل کرد و خداوند آن را راهنمای ما در احکام قرار داده تا برای شناخت حلال و حرام به آن مراجعه کنیم.

مبانی نظری نومعتزله

از میان مهم ترین مبانی نظری معتزله می توان به مبانی ذیل اشاره کرد:

۱.علم گرایی

یکی از مهم ترین مبانی نومعتزلیان، معیار قرار دادن جدیدترین دستاوردهای علوم بشری در بررسی آموزه های دینی است. آنها به جای اینکه آموزه ها و تعالیم اسلامی را ملاکی برای ارزیابی یافته های علوم بشری قرار دهند، با معیار قرار دادن علوم بشری و قواعد آن به سراغ قرآن و روایات می روند و به دنبال ارائه تفسیری از گزاره های موجود در قرآن و احادیث نبوی اند که با علوم بشری سازگار باشد. مجتهد شبستری از داعیه داران این جریان، رویکرد اشخاصی نظیر عبده و امین خولی را – که از اندیشمندان برجست نومعتزلی اند- چنین تشریح می کند: هر کدام از افراد یادشده، خواهان اصلاح دین بودند. این اصلاح عبارت است از بازگشت به ماد خام اسلام، یعنی کتاب و سنت به منظور ساختن بنای فکری و اعتقادی دینی جدیدی متناسب با تصویر و تجربه ای که انسان امروز از جهان و انسان دارد. سخن نصر حامد ابوزید نیز نشانگر علم گرایی نومعتزلیان است. او درمورد امین خولی می گوید: مبنای کار خود را در راستای دیدگاه ها و مبانی او قرار داده ام. او در مجموع، توصیه به استفاده از همه روش های موجود علمی می کند و معتقد است باید بافت تاریخی و زبانی وحی فهمیده شود تا بدین وسیله جوهر کلام الهی را دریافت. اظهارات مجتهد شبستری که از نومعتزلیان برجست ایران است نیز، شاهدی دیگر بر رویکرد علم گرایی نومعتزلیان است. او می گوید: برای بررسی و مطالعه و تحقیق درباره قرآن می توانیم از هم روش های علمی که در مطالعه و فهم آثار زبانی انسان به کار برده می شود، استفاده کنیم. می توانیم نظریات مطرح شده در فلسف زبان، زبان شناسی، هرمنوتیک جدید، نقد تاریخی و. .. را برای مطالعه و فهم قرآن به کار گیریم. نه تنها از نظر اعتقادی مانعی برای این کار نیست، بلکه راهی جز این وجود ندارد.

۲.سکولاریسم

یکی از مبانی دیگر که بسیاری از نومعتزلیان به آن اعتقاد دارند، سکولاریسم است. با اتخاذ چنین مبنایی، آنها دعوت به اسلامی کردن را نه تنها در فقه، بلکه در ادبیات، هنر و به طور کلی دانش مردود دانسته و با دینی کردن مسائل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و علمی مخالفت می کنند. در مقابل آنها، اسلام گرایان به دنبال ارائه قرائتی از اسلام هستند که با مدرنیسم سازگار باشد. ابوزید در این زمینه می گوید: به نظر من اسلام می تواند با مدرنیته، حقوق بشر، دموکراسی و عقلانیت سازگار شود. اسلامی که در طول چهارده قرن گذشته با دنیا کنار آمده و زنده مانده، خود را با نظام قبیله ای، امپراتوری و دولت مدرن سازگار کرده و در تمام این شرایط متفاوت دوام آورده است، قابلیت آن را دارد که خود را با مدرنیته هم سازگار کند. مجتهد شبستری نیز براساس رویکرد سکولاریستی بر دنباله روی مسلمانان از حقوق بشر و دموکراسی غربی تأکید کرده و می گوید: «مسلمانان می توانند حقوق بشر و دموکراسی عصر حاضر را در فرهنگ خود جذب و هضم کنند بدون اینکه بیهوده بکوشند از کتاب و سنت، حقوق بشر و دموکراسی دست و پا شکسته ای بیرون بیاورند».

تقسیم نومعتزلیان براساس مناطق جغرافیایی

می توان براساس مناطق ظهور نومعتزلیان، آنها را به سه دسته اصلی تقسیم کرد: نومعتزلیان شبه قار هند، نومعتزلیان عرب و نومعتزلیان ایران.

نومعتزلیان شبه قار هند

جریان نومعتزلی در شبه قار هند، ریشه در دیدگاه های شاه ولی الله دهلوی، از اندیشمندان برجست هندوستان در قرن هجدهم دارد. نومعتزلی شمردن دهلوی مشکل است؛ اما او را باید از جمله اندیشمندانی شمرد که زمین طرح آرای معتزله را در شبه قار هند فراهم کرد. در عصر او، امپراتوری اسلامی مناطق تحت نفوذ خود را در شبه قار هند از دست می داد و جامع اسلامی، دچار اختلاف و تفرقه بود. وی با ارائ تفسیر عقلی جدیدی از مسائل مابعدالطبیعی و کلامی و نیز تلاش برای هماهنگ کردن عقل و وحی کوشید میان فرق و مذاهب مختلف مسلمان هند، آشتی برقرار سازد تا بدین طریق، امپراتوری اسلامی را از خطر سقوط حفظ کند. او در کتاب عقد المجید فی احکام الاجتهاد و التقلید بر باز بودن باب اجتهاد تأکید کرد. به اعتقاد او، اندیشمندان اسلامی در شرایط جدید نباید به راه حل های پیشین اکتفا کنند؛ بلکه باید به نحو کارآمدی درصدد ارائ پاسخ برآیند. بدین گونه شاه ولی الله دهلوی، رویکرد عقلانی معتزله را احیا کرد و به معرفی دوبار برخی مفاهیم معتزلی پرداخت؛ اگرچه بااحتیاط زیاد از ذکر نام این مکتب مطرود پرهیز می کرد. پس از دهلوی، عبیدالله سندیکه مفسر و مبلغ عقاید شاه ولی الله دهلوی بود، از مکتب اعتزال به منزل الگویی برای پیشبرد اهداف ملی خود بهره برد. او اختلاف میان معتزله و محدثان را نزاعی میان طرز فکر ایرانی و عربی می دانست و معتقد بود که پافشاری اکثر علمای عرب بر عقید قدمت قرآن به این دلیل بود که اعراب در زمان مأمون تمام نفوذ خود را در امور حکومتی از دست دادند وجز زبان، هیچ نشانه ای از عظمت برای آنان باقی نمانده بود؛ ازاین رو بر تقدس زبان عربی و قدیم بودن قرآن تأکید داشتند.

از جمله روشن فکران معروف نومعتزلی دیگر در شبه قار هند، فضل الرحمن است. فضل الرحمن، یکی از منتقدان اشاعره بود. او به اصول کلام اشعری (چون پذیرش جبر یا ضدیت آنان با عقل و خصوصاً انکار حسن و قبح عقلی) انتقاد کرده است. او تصریح می کند که این نگرش اشاعره که اعمال انسان مجازاً به او انتساب یافته و درحقیقت انسان ها مسئولیتی در مقابل کارهای خود ندارند، تفسیری غلط از آیات قرآن کریم است. در طرف مقابل، فضل الرحمن به دفاع از نظری حسن و قبح عقلی و نیز قول به حدوث قرآن که معتزله مطرح کرده اند، پرداخت و مواضع آنان را تأیید کرد.

نومعتزلیان عرب

جریان فکری نومعتزلیان با سیدجمال الدین اسدآبادی آغاز شد. پس از او، شاگردش محمد عبده در استمرار این جریان نقش مهمی ایفا کرد. عبده برای دفاع از اسلام، از آموزه های معتزلی بهره گرفتتا اثبات کند که اسلام، جبرگرا و دشمن علم نیست؛ بلکه اسلام، جایگاه عقل را برتری بخشیده و به بهره گیری از تجربه ها و آرای مختلف دعوت کرده است؛ اما با وجود اشتراک فکریعبده با معتزله در برخی نظریات، وی از ترس مخالفت افراد متعصب نمی خوانست به همفکری با معتزلیان متهم شود. نمونه ای از محافظه کاری عبده در این مورد را در کتاب توحید او می بینیم. وی در این کتاب همانند معتزله، نظری مخلوق بودن قرآن را مطرح کرده و پذیرفته است؛ اما در چاپ دوم کتاب، به علت فشار جامع مصر –به دلیل غلب مکتب اشعری در آن و مخالفت با عقید معتزله درمورد مخلوق بودن قرآن – ناچار به حذف این قسمت از کتابش شد. محمد عبده همانند معتزلیان، نقلی را که مخالف عقل بود، نمی پذیرفت.به نظر او، روایاتی که به معنا و تفسیر قرآن می پردازد، اما با عقل سازگار نیست، مخالف قرآن است. درمجموع عبده در آموزه هایی مانند اختیار انسان، حسن و قبح عقلی با معتزله هم عقیده است؛ اما او باورهای اشعری جامع خود را هم به کلی رها نکرده و باید او را در اصل توحید، اشعری و در اصل عدل، معتزلی دانست.

پس از عبده،احمد امیندر تألیفاتش به ترویج مکتب معتزله پرداخت. او از آموزه های معتزله مانند توحید دفاع کرد و آن را مطابق با قرآن دانست. به باور او، اعتقاد معتزله به آزادی اراده، برتر از اعتقاد جبرگرایان است؛ زیرا اندیش تسلیم در مقابل قضا و قدر و عقیده به جبر، مسلمانان را از حرکت باز داشته و زمین گیرشان کرده است.

احمد امین در دفاع از مکتب معتزله تا آنجا پیش می رود که مکتب معتزله را قابل قیاس با مکاتب غربی معاصر می داند؛ زیرا به نظر او، معتزله اساس مکتب خود را بر شک، تجربه و داوری قرار داده بودند و این اموری است که امروز بر مکاتب غربی حکومت می کند. براین اساس احمد امین بر آن است که اگر مسلمانان تا امروز طبق آموزه های معتزله عمل می کردند، جامع اسلامی برتر و پیشرفته تر از کشورهای اروپایی می بود؛ ازاین رو او راه پیشرفت جامع اسلامی را نه تقلید از تمدن غربی، بلکه در اعتقاد و عمل به آموزه های معتزله می داند. از دیگر نومعتزلیان عرب می توان به طه حسین، امین خولی، محمد احمد خلف الله، حسن حنفی، محمد ارکون، محمد عابد الجابری ونصر حامد ابوزیداشاره کرد که به جهت اتخاذ رویکرد عقلانی نسبت به تفسیر متون دینی، نومعتزله نامیده شده اند.

جریان تفسیر بیانی

یکی از جریان های فکری برجسته در میان نومعتزلیان عرب، جریان «تفسیر بیانی» است که به نام «مکتب ادبی در تفسیر» نیز شهرت دارد. برخی بر این نکته تأکید می کنند که اساس پژوهش ادبی درمورد قرآن، در دیدگاه های محمد عبده ریشه دارد؛ زیرا عبده معتقد بود باید الفاظ لغوی و عبارات ادبی قرآن را براساس فهم مردم عرب عصر نزول فهمید. از سوی دیگر، عبده به همسانی قرآن با دیگر آثار ادبی در نقل مطالب اعتقاد داشت و به بهره گیری قرآن از مطالب خلاف واقع برای تحقق مقاصدش معتقد بود. عبده در این زمینه می گوید: بارها گفته ایم قصه های قرآن برای پنددهی و عبرت آموزی آمده است، نه برای بیان تاریخ و نه برای بیان جزئیات عقاید گذشتگان. قرآن از عقاید حق و باطل، تقلیدهای درست و نادرست و عادت های سودمند و زیان بار نقل می کند؛ لکن به منظور پند و عبرت. گاهی در داستان های قرآن، تعبیرات رایج در میان مخاطبین یا منسوب به آنها آورده می شود؛ اگرچه درواقع آن اعتقاد و تعبیر صحیح نیست؛ مانند این فراز از آیه: «کَما یَقُومُ الَّذی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَس» و یا این فراز از آیه: «حَتَّی إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْس». این روش معمول و مانوس است. ما در بسیاری از کتاب های عربی و غیر عربی می بینیم که از اله خیر و شر مطالبی نقل کرده اند؛ به ویژه دررابطه با تاریخ یونان و مصر قدیم، و حال آنکه هیچ یک از آن نویسندگان به اعتقادات خرافی بت پرستان معتقد نیستند؛ اما نقل می کنند و حتی نفی نمی کنند. همان گونه که مردم ساحل نشین می گویند: خورشید در آب فرو رفت و یا می گویند: قرص خورشید در دریا سقوط کرد، و حال آنکه اعتقادی به این امر ندارند؛ بلکه از آنچه که ظاهراً می بینند، تعبیر می کنند. براساس چنین نگرشی، عبده به دنبال ارائه فهمی نو از قصه های قرآنی، تمثیل ها و رمزهای آمده در قرآن بود. برای نمونه، او قص آدم و حوا و تفاصیل آن (مانند امر کردن به فرشتگان برای سجده در مقابل آدم و مخالفت ابلیس، آموختن اسماء الله به آدم، وسوس ابلیس، معصیت انسان و خروج آدم و حوا از بهشت) را بیانی تمثیلی به منظور پند و اندرز می دانست و به این امور از دیدگاه بلاغی نگاه می کرد. طه حسین، یکی دیگر از بنیان گذاران جریان تفسیر بیانی است. به باور او، کتاب های مقدس یهودیان، مسیحیان و مسلمانان همانند آثار هومر، شکسپیر و گوته، متعلق به میراث مشترک ادبی هم انسان هاست؛ ازاین رو مسلمانان باید در پژوهش های خود درباره قرآن، آن را کتابی دربردارنده فنون ادبی بدانند و در بررسی آن از تحقیقات جدید ادبی بهره گیرند؛ همان گونه که برخی نویسندگان یهودی و مسیحی از این شیوه در بررسی کتاب مقدسشان استفاده کرده اند. طه حسین با این رویکرد به سراغ مطالعات قرآنی رفت. او این نظریه را ارائه کرد که لازم نیست تمام روایت های قرآن، واقعیت تاریخی داشته باشد. برای نمونه، او در کتاب فی الشعر الجاهلی آورده که داستان هجرت ابراهیم، اسماعیل و هاجر به مکه، بیان حقایقی تاریخی نیست؛ بلکه برای کم کردن تنش بین عرب های ساکن یثرب و یهودی های تازه وارد، به این شکل نقل شده است. امین خولی از دیگر شخصیت های برجست جریان تفسیر بیانی است. او به ترویج روش تفسیر ادبی درمورد قرآن می پرداخت. روش تفسیری خولی، ترکیبی از اندیشه های محمد عبده و طه حسین بود. مهم ترین دیدگاه های خولی درباره وحی قرآنی که از مهم ترین مبانی جریان تفسیر بیانی شمرده می شود، عبارتند از:

۱.اعجاز ادبی قرآن

به باور خولی، قرآن معجزه ای ادبی است و بزرگ ترین اثر ادبی زبان عربی می باشد؛ ازاین رو برای بررسی قرآن باید از روش های رایج برای فهم آثار ادبی بهره برد. وی در این زمینه می گوید: پژوهش درباره قرآن با آن مرتبه والای هنری، با چشم پوشی از اعتبار دینی اش، چیزی است که ما و همه ملت های (اصیل یا غیر اصیل) عرب، آن را اولین مقصد و هدف نهایی می شماریم.. .. نخستین هدف تفسیر، فهم ادبی خالص و محض این کتاب است، بدون در نظر داشتن هیچ پیش شرط دیگر.

۲.عربی بودن روح و اسلوب قرآن

خولی معتقد بود که روح و اسلوب قرآن عربی است؛ ازاین رو برای فهم مقاصد و اهداف قرآن، شناخت روح و اسلوب عربی قرآن ضرورت دارد و بدین منظور مفسر باید شناخت کاملی از محیط مادی و معنوی عربی داشته باشد. مقصود خولی از محیط مادی عربی، سرزمین های عربی با طبیعت آن و به طور کلی هم آن چیزی است که با زندگی مادی عربی ارتباط دارد. مقصود او از محیط معنوی عربی، تاریخ، نظام خانوادگی، نظام قبیله ای، حکومت، عقاید، هنرها، اعمال و رفتار اعراب با هم اشکال و تنوعش و به طور کلی همه آن اموری است که زندگی با روحیه عربی بر آن استوار است.

۳.تناسب بیان قرآن با سطح فهم مردم عصر نزول

خداوند برای فهماندن مق