فایل پاورپوینت کامل منطق سیاسی ماجرای سقیفه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل منطق سیاسی ماجرای سقیفه :

مقدمه

از آنجا که اتفاقات بعد از فوت رسول خدا به خصوص ماجرای اجتماع سقیفه تأثیری بس عمیق در حوادث بعد خود و تاریخ اسلام به جا گذاشت و سبب گسست بزرگ و عمیقی در بین مسلمانان شد، لازم است در این واقعه تأمل شود. تا به حال بسیاری از مورخان و مستشرقان و نویسندگان معاصر سعی در پاسخ دادن به این سؤال مهم در مورد سقیفه داشته اند که آیا ماجرای سقیفه و رسیدن ابوبکر به خلافت طرحی از پیش تعیین شده بود یا به صورت «فلته» و امری ناگهانی پیش آمد و هر کدام از این نویسندگان و مورخان به نوعی نظرات مختلفی ارائه کرده اند که اغلب آنها به خاطر گرایش به تشیع و تسنن و یا عدم شناخت دقیق از فرهنگ سیاسی اعراب با تعصب خاصی به این حادثه نگریسته اند که این تعصب مانع از ایجاد نگرش علمی به این جریان شده است. از آنجا که این ماجرا در تاریخ اسلام تأثیر گذار بوده، در این پژوهش سعی شده آن را از منظری علمی با تأکید بر استفاده از منابع اصلی و با نگاهی خالی از غرض ورزی و تعصب به این امر پرداخته شود. امید است که در این مقاله پاسخی شایسته و علمی به هدف پژوهش داده باشیم.

سابقه پژوهش

در مورد مسأله جانشینی حضرت محمد (ص) و اختلاف بر سر آن، نویسندگان مسلمان و مستشرقان نظرات مختلفی را ارائه داده اند. تقریبا در سی اثر برجسته از منابع هزاره اول اسلامی ماجرای سقیفه بنی ساعده مورد بحث قرار گرفته و از نویسندگان معاصر نیز افرادی به تحلیل ماجرای سقیفه و جانشینی پیامبر پرداخته اند. از جمله مظفر، بهبودی، مادلونگ، کایتانی، لامنسی، مرتضی عسگری. مرحوم مظفر از دید کلامی به این ماجرا نگریسته و می گوید که آنچه در سقیفه اتفاق افتاد، بر ضد اجماع امت و مخالف با نص شرعی بود. [۱]بهبودی سقیفه را طرحی از پیش تعیین شده می دانست. [۲]عسگری نیز معتقد به طراحی از پیش تعیین شده است که طی آن افرادی معین از قریش تصمیم داشتند که حکومت را از بنی هاشم دور کنند. [۳]

نظر لامنس مبنی بر «مثلث قدرت» است. او رسیدن به خلافت را هدف مشترک عمر، ابوبکر و ابو عبیده جراح در زمان رسول می دانست که برای حذف بنی هاشم از قدرت بود. هر چند این نظریه بعدها توسط مستشرقین رد شد. نظریه کایتانی مبنی بر مقدم بودن ابوبکر به عنوان جانشینی محمد بود. وی مخالفت بنی هاشم را به علت انگیزه جاه طلبی و کینه توزی شخصی و قبیله ای می دانست که این نظریه، بعدها نظریه رایج بین مورخان غیر مسلمان شد. تحقیق جامع و کامل مادلونگ در مورد جانشینی پیامبر که با دقت و روش علمی سعی در تحلیل پدیده ها داشته است جالب توجه است. مادلونگ در نتیجه پژوهش می گوید که پیامبر بدون تعیین جانشین از دنیا رفت و از طرف دیگر تصریح کرد که جایگاه ممتاز حاکمیت بر جامعه اسلامی که ابوبکر آن را به قریش اختصاص داده بود، در قرآن سابقه نداشته [۴] و معتقد است که ابوبکر قبل از رحلت پیامبر تصمیم خود را برای رسیدن به خلافت گرفته بود و حادث سقیفه را فرصت مناسبی برای نیل به هدفش و حذف علی دانست و بر همین مبنا به خلافت رسید.[۵]

در میان این نظرات متعدد و متضاد جا دارد که یک بار دیگر نگاهی به مسأله جانشینی پیامبر اسلام و به دنبال آن ماجرای سقیفه داشته باشیم و آن را مورد بازنگری قرار دهیم.

دیدگاه پیامبر در مورد جانشینی

بدون شک پیامبر (ص) در مورد جانشینی، که در سرنوشت جامعه تازه تأسیس اسلامی که محمد (ص) بیست و سه سال از زندگی اش را تمام و کمال صرف تاسیس و ثبات آن کرده بود، تأثیری بس عمیق داشت، نمی توانست بی تفاوت و بی عقیده باشد و از آن جایی که پیامبر بر تمامی مسایل مهم و حساس امت اسلامی منتظر دستوری از جانب خدایش بود در مود این مسأله هم منتظر وحی بوده، پس لازم است که ابتدا به عنوان مهمترین و اولین منبع در این باره به قرآن نگاهی بیاندازیم. در قرآن به خویشاوندان و اهل بیت در آیه های مختلف توجه شده به عنوان مثال:

۱) معمولا اهل بیت یاوران اصلی پیامبران در مقابل صف مخالفان بوده اند مثل خاندان موسی، ابراهیم، لوط، نوح و… همچنین،

۲) بعد از فوت پیامبران وارثان مادی و دینی آنها عموما خاندان آنها بوده اند؛ به عنوان نمونه، در قرآن به بخشیدن اسحاق و یعقوب بر ابراهیم به عنوان فرزند و پیشوا از طرف خداوند اشاره شده است. [۶]همچنین موسی از خداوند برای مقابله با فرعون کمک و یاوری هارون را خواست. [۷]به همین سیاق می توان موضع قرآن را درباره جایگاه خویشاوندان پیامبران در آیه های گوناگون مشاهده کرد. [۸]در مورد خاندان رسول اکرم نیز با توجه به آیه ۳۳ سوره احزاب (آیه مباهله) مقصود از أبناء، باید دو نوه پسری پیامبر باشد. پیامبران قبلی نیز مثل ابراهیم لطف را در این می دانستند که جانشینانش از فرزندانش یا خویشان نسبی شان باشند که مسلما محمد (ص) نیز در این موارد مشابه امری استثنایی نیست. پیامبر اگرچه می دانسته که بعد از او رسولی دیگر نیست اما بی شک مانند پیام آوران قبلی تمایل داشته جانشین او از خویشاوندانش باشد. [۹]

بیشتر روایات و احادیث برجا مانده در مورد زمان فوت و وقایع پس از درگذشت پیامبر به ابن عباس و عایشه می رسد که این دو نماینده دو صف مختلف و مخالف هم هستند که باید روایت رسیده از این دو نفر را با توجه به افکار و خواسته هایشان با تأمل بررسی کرد.

در مورد روایات قبل از فوت پیامبر، اکثر روایات از عایشه و مبنی بر این است که پیامبر آخرین نمازها را به ابوبکر سپرده تا برتری ابوبکر را نشان دهد.[۱۰] البته این روایات دلیلی منطقی برای برتری دادن ابوبکر به دیگران توسط پیامبر نمی تواند باشد، چرا که اولا پیامبر بارها به دلایل مختلفی از جمله رفتن به غزوه و جنگ به جای خود اشخاصی را مثل ام مکتوم در مدینه می گذاشت تا نماز جماعت را برپا کنند و ثانیا اگر این امر، امر بزرگ و قابل توجهی بود ابوبکر و عمر در زمان سخنرانی‏شان در سقیفه که می خواستند برتری مهاجرین و قریش را بر انصار نشان دهند، حتما به این مسأله به عنوان یک برگ برنده اشاره می کردند. همانطور که اسید بن حضیر از میان انصار برخاسته و در مخالفت با ادعای سعد بن عباده، انتخاب ابوبکر به امام نماز توسط پیامبر را بر این اساس که نماز ستون دین است به تمایل نظر پیامبر به جانشینی ابوبکر تعمیم داد. [۱۱]اما به نظر می رسد این مسأله بعدها توسط طرفداران آنان با حرارت بسیاری برای تأکید بر ارجحیت خلیفه اول بیان شد. در حالی که در گفتگوهای سقیفه بدون ارجاع به روایتی از پیامبر، روایاتی نیز از ابن عباس رسیده مبنی بر توصیه عباس عموی پیامبر به «علی» که نزد رسول برود از جانشینی پیامبر بپرسد که علی از انجام این امر سر باز می زند.[۱۲] این روایات نشان از دغدغه عمیق یاران نزدیک رسول درباره جانشینی ایشان دارد. با تحلیل فضای سیاسی آن مقطع می توان به وجود سه گروه بنی هاشم مثل عباس و علی و دیگر اعضای بنی هاشم و طیفی از مسلمین اولیه معروف به مستضعفین از مهاجرین و انصار اشاره کرد که بعدها هسته اولیه تشیع را شکل دادند و در طرف دیگر گروهی از مهاجرین متقدم مثل ابوبکر و عمر و دیگرانی از قبائل قریش هستند که بر عدم جمع نبوت و امارت در بنی هاشم متمایل بودند و نیز گروه انصار که در رقابت درونی اوس و خزرج درگیر بودند. [۱۳]

بررسی روایتهای رسیده در مورد سقیفه

روایت اصلی در مورد اجتماع سقیفه بنی ساعده به عبد اللّه بن عباس برمی گردد که تمام روایات دیگر یا از آن استفاده کرده اند و یا از آن مایه گرفته اند. روایت عبد اللّه بن عبد الرحمن بن ابی عمر خزرجی روایت دیگری از سقیفه است که در تاریخ طبری آورده شده و ظاهرا به دوران اموی می رسد و در اصل نیز برگرفته از روایت ابن عباس بوده که با افسانه هایی آن را در آمیخته است. [۱۴]بنابراین تنها منبع در مورد اجتماع سقیفه از ابن عباس رسیده که دیدگاه اختصاصی بنی هاشم را روایت می کند. در اینجا ابتدا سعی می کنیم عین روایت را بررسی کنیم.

«بعد از بازگشت «عمر» از حج به مدینه، ابن عباس، به مسجد شتافت و مشتاق بود ببیند خلیفه چه می گوید و به شوهر خواهر عمر گفت: عمر مطالبی را که تا به حال نگفته، امروز می گوید و عمر هم در این مجلس به اقرار مسایل انتخاب ابوبکر به خلافت پرداخت. بنابر روایت محمد بن اسحاق، چون پیامبر فوت کرد، قبل از دفن پیامبر اختلاف بین صحابه ایجاد شد و انصار در کنار سعد بن عباده جمع شدند و علی با طلحه و زبیر به خانه فاطمه رفتند و نشستند و عمر و باقی مهاجران با ابوبکر بودند. کسانی نزد ابوبکر و عمر آمدند و خبر اجتماع قبیله خزرج در سقیفه را به آنان دادند. این کسان «عویم بن ساعده» و «معن بن عدی عجلانی» از انصار [۱۵]بودند. این عده به پیشنهاد عمر به آنجا رفتند و عمر خواست صحبت کند که ابوبکر مانع سخن گفتن او شد و خود شروع به سخنرانی پیرامون برتری قریش نسبت به دیگر اعراب و اولویت مهاجران برای جانشینی پیامبر به دلیل نزدیکی ایشان به پیامبر نموده و سپس دست عمر و ابو عبیده جراح را بالا برد و به ایشان گفت یکی از آن دو تن را انتخاب کنید و بپسندید. عمر گفت: اگر گردن مرا بزنند بر ابوبکر پیشی نمی گیرم و آنگاه یکی از انصار گفت: امیری از ما و امیری از شما و عمر می گوید چون ترسیدم اختلاف در بین مسلمین ایجاد شود دست دراز کردم و با ابوبکر بیعت نمودم و مهاجرین بعد من بیعت نمودند». این روایت از قول عمر تقریبا تنها روایت بازمانده از افراد اصلی ماجرای سقیفه است زیرا دیگر شاهدان اصلی آن به غیر از انصار که در این زمینه ساکتند، یعنی ابو عبیده و ابوبکر و غلام عمر پیشتر درگذشته اند. در اینجا بشیر بن سعد خزرجی که رقیب سعد بن عباده بر سر مسأله ریاست بود، برخاست و برتری قریش را بر انصار گوشزد کرد و با ابوبکر بعیت نمود، [۱۶]زیرا که بیشتر می ترسید رقیبش سعد بن عباده به ریاست برسد. [۱۷]

روایتی مشابه از ابن عباس نیز هست که می گوید: «من به عبد الرحمن بن عوف قرآن می آموختم و در سفر حج همراه وی در مِنی بودیم (حج سال ۲۳ ه) که عبد الرحمن گفت شنیدم فلانی می گفته که اگر امیر المؤمنین بمیرد، با فلانی (علی) بیعت می کنم و عمر در جواب گفت: امشب در سخنرانی ام جلوی کسانی را که قصد گرفتن خلافت را دارند، می گیرم. عبد الرحمن به این بهانه در مراسم حج هستند و ممکن است عوام تعبیرات غلط کنند، مانع سخنرانی عمر شد. عمر پس از بازگشت به مدینه در خطبه نماز در مسجد پیامبر اقرار کرد به این که انتخاب ابوبکر در سقیفه بنی ساعده اشتباهی عجولانه بود. اما خدا شر آن را حفظ کرد و کسی از مردم نبود

که چون ابوبکر تسلیم وی شوند.[۱۸] در این سخنرانی است که عمر انتخاب ابوبکر را «فلته» می‏نامد.

حال ابعاد مختلف این روایت را بررسی می کنیم:

۱- عمر انصار را به توطئه برای قبضه کردن حکومت به عنوان جانشینی محمد و محروم کردن حق مهاجرین محکوم کرد.[۱۹] اما روایات میگویند که مسأله خلافت در آن زمان هنوز پیش نیامده بود و انصار نیز چنین تصور می کردند که با فوت پیامبر بیعت آنها پایان یافته است بری همین در بین خود به دنبال رهبر می گشتند و به احتمال زیاد ایشان دیکر تصور جامعه و دولت اسلامی را بعد از پیامبر نداشته و یا از تحقق نظر پیامبر در باره انتخاب «علی» به جانشینی به دلیل آگاهی از تصمیم به مقاومت در تحقق این امر در میان عده ای از مهاجران، اطمینانی نداشتند.[۲۰] برای همین در اجتماع آنان میبینیم که تنها انصار حضور داشتند نه مهاجران و بدین خاطر، بدون مشورت با مهاجران و فقط با حضور انصار برای تصمیم گیری درباره رهبری انصار در مدینه جمع شده بودند [۲۱]و پیشنهاد یک امیر از ما و یک امیر از شما در مقابل ادعاهای ابوبکر و مهاجرین همراه او می تواند دلیلی بر این اعتقاد انصار باشد. [۲۲]

۲-مقصود عمر از کسانی که همراه علی و زبیر در خانه فاطمه بودند، عباس و بنی هاشم بوده است. همان طور که در روایت روز حج نیز، منظور از «فلان» هم علی می باشد، [۲۳]همراهی مهاجرین با ابوبکر، به گفته عمر، نیز چندان درست به نظر نمی رسد چرا که منابع معتبر نخستین از همراهی دو تن یعنی «عمر» و «ابو عبیده جراح» با ابوبکر سخن گفته و صحبتی از همراهی مهاجران برجسته نکرده اند. [۲۴]

۳-این که عمر بیعت با ابوبکر را «فلته» یعنی اشتباهی عجولانه بیان می کند به دو علت بوده،

الف) نبودن مهاجران برجسته مثل خانواده و طایفه رسول خدا که حضور آنها به دلیل اینکه در درون اهل بیت پیامبر و مهمترین حامیان او شناخته می شدند در این تصمیم مهم بسیار حیاتی بوده و

ب) هشدار به مردم برای این که این امر نباید دوباره اتفاق بیفتد چون ابوبکر تنها کسی بوده که توانسته مردم را به دور خود جمع کند و کس دیگری مثل ابوبکر در پایان این واقع ناگهانی نمی توانسته مورد پذیرش مردم قرار گیرد. [۲۵]

در پایان ماجرای سقیفه ظاهرا حملاتی توسط عمر و یارانش به «سعد بن عباده» می شود، چرا که وی جرأت کرد به حکمرانی قریش اعتراض کند که بعدا توسط خود عمر به عنوان اشتباه اعلام شد. [۲۶]حمله عمر به سعد به علت عدم همراهی سعد با بیعت ابوبکر بوده که بالطبع طبق رسوم قبیله ای حتما کسانی از قبیله سعد یعنی خزرجیان نیز با ابوبکر بیعت نکردند. زیرا این احتمال وجود داشت که درباره جانشینی عمر هم چنین اتفاقی به عنوان یک الگوی عمل سیاسی صورت پذیرد و تفرقه و اختلاف در جامعه اسلامی ایجاد شود.

اما مسأله دیگری نیز در ماجرای سقیفه جای تأمل دارد و آن این که علت بیعت گروهی از انصار با ابوبکر و نیز نقش دو مرد پارسایی که عمر می گوید خبر اجتماع سقیفه را به ما دادند یعنی «عویم بن ساعده» و «معن بن عدی» که از انصار بودند و نیز رسیدن و پیوستن طایفه «اسید بن خضیر انصاری» (طایفه بنی اسلم) به اجتماع سقیفه و بیعت آنها با ابوبکر که به پیروزی قطعی ابوبکر در ماجرای سقیفه منجر شد، چه امری می توانست باشد؟

ابتدا می بینیم دو مردی که عمر از آنها به نام دو مرد پارسا نام می برد یعنی عویم بن ساعده و معن بن عدی خبر اجتماع انصار را به ابوبکر و عمر رسانده و آنها را به رفتن به آنجا تشویق می کنند. بعد از رفتن ابوبکر و عمر و ابو عبیده به اجتماع انصار و طی گفتگوهای مهاجرین و انصار، اولین کسی که از انصار با ابوبکر بیعت می کند، «بشیر بن سعد خزرجی» است که مقاومت انصار را در مقابل مهاجران می شکند. با نگاهی دقیق به هویت و ماهیت افرادی از انصار که با ابوبکر و ماجرای سقیفه همکاری می کردند، می بینیم که این افراد از قبیله «اوس» یعنی مخالفان قبیله خزرج بودند یا این که رقیبان سیاسی سعد بن عباده خزرجی چنانچه عملکرد بشیر بن سعد خزرجی به عنوان رقیب سیاسی سعد در مسأله ریاست بر انصار بود که ترجیح داد به جای آن که رقیبش به ریاست برسد با فردی از مهاجران یعنی ابوبکر بیعت کند. این ناهمگونی میان اوس و به خصوص خزرج در این مقطع زمانی به دلیل فقدان بزرگان قبیله ای در دو طرف است، زیرا می بینیم ک سعد بن عباده کاندیدای خزرجیان نیز به شدت بیمار است و در ایجاد همبستگی میان قبایل انصار ناتوان است [۲۷]چنانچه دیده می شود در گزارش سقیفه، «اسید بن حضیر» سالار اوسیان به اصحابش گفت اگر با ابوبکر بیعت نکنید، همواره خزرجیان بر شما پیشی می گیرند و بعد از این سخن بود که اوسیان با ابوبکر بیعت کردند. [۲۸]به این ترتیب ابوبکر توانست از شکاف بین اوس و خزرج و نیز اختلافات درونی خزرجیان برای تثبیت قدرت مهاجران و انتخاب خویش به عنوان خلیفه استفاده کند.

سؤال مهمی که اینجا مطرح می شود این است که آیا به راستی سقیفه ماجرایی از پیش تعیین شده بود یا فلته و امری ناگهانی بود؟

از بررسی ابعاد مختلف روایت سقیفه چنین برمی آید که ابوبکر و عمر در راه اندازی اجتماع سقیفه هیچ نقشی نداشتند و انصار، خود آن اجتماع را ایجاد کردند و همان طور که گفته شد، ظاهرا چنین اعتقاد داشتند که بعد از فوت پیامبر دیگر «تعهدات سیاسی» آنها تمام شده، به همین دلیل سعی می کردند هرچه سریعتر برای خود رئیسی را انتخاب کنند اما چرا این نگرش در میان انصار به وجود آمد به طوری که عدم حضور انصار در ماجرای دفن پیامبر (ص) ، آن کسی که آنان به خاطر او و دینش حاضر بودند جان خود را نثار کنند و پیامر و رهبر آنان محسوب می شد و او را در شهر خود پناه داده و بسیار دوست داشتند، این سؤال را در ذهن ایجاد می