فایل پاورپوینت کامل اهمیت فروتنی در تعاملات اجتماعی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اهمیت فروتنی در تعاملات اجتماعی :

قرآن کریم می فرماید: وَ اخْفِضْ جَناحَک لِمَنِ اتَّبَعَک مِنَ الْمُؤْمِنِینَ.[۱] از مهم ترین ویژگی های اخلاقی در روابط میان فردی و شاید برترینِ آنها «فروتنی» است. فضیلتی که خدا در قرآن کریم با بیانی زیبا، پیامبرش را به آن سفارش و آن را اصل مهمی در تعاملات میان فردی معرفی می کند و می فرماید: «بال و پر خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی می کنند بگستر!». این تعبیر زیبا، کنایه از ضرورت فروتنی و مهربانی پیامبر (ص) با مؤمنان است.[۲]

واژه شناسی تواضع

«تواضع» از ماده «و ض ع» به معنای قرار دادن و زمین گذاشتن است. در معنای لغوی این واژه، مفهوم «پایین دستی» وجود دارد و اگر با حرف جرّ «علی» به کار نرود یا قرینه خاصی در جمله نباشد، غالباً مقصود از آن گذاشتن روی زمین است. برای مثال، جمله «وضَع حملَه» به معنای «بارَش را روی زمین گذاشت» است؛ ازاین رو قرآن کریم نیز از مشتق این کلمه برای وضع حمل زنان استفاده کرده است.[۳] این معنا وقتی روشن تر می شود که بدانیم مخالف واژه «وضع»، «رفع» است.[۴] که به معنای بلندی و بلند کردن است. بر این اساس، اگر این واژه در باره انسان به کار رود نوعی معنای پایین دستی از آن فهمیده می شود. مثلًا «رجل وضیع» به معنای «مرد پَست»، و «رجل متواضع» به معنای «مرد فروتن» است.[۵] اما واژه «تواضع» به معنای اظهار فروتنی، کوچکی و خواری[۶] است. صاحب نضره النعیم در باره معنای اصطلاحی تواضع می نویسد: «معنای اصطلاحی آن اظهار مرتبه پایین تر برای خود نسبت به کسی که تکریم او مقصود است».[۷]

برخی بر این باورند که در مفهوم تواضع نوعی تسلیم نیز وجود دارد؛ یعنی کسی که در مقابل دیگری متواضع است در حقیقت، نسبت به او تسلیم است و اوامرش مطاع است. ازاین رو تواضع را به سه مرتبه تقسیم کرده اند. این مرتبه عبارت است از: تواضع در برابر دین به معنای تسلیم احکام دینی بودن؛ تواضع در برابر خدا و تواضع در برابر حق و تسلیم حق بودن.[۸] اما به نظر می رسد این ادعا، همه جا صادق نیست و معمولًا تسلیم یا عدم آن به فرد یا چیزی بستگی دارد که نسبت به آن تواضع می شود. به عبارت دیگر، گاهی در فروتنی هیچ گونه تسلیمی وجود ندارد و فقط شکسته نفسی و اظهار ادب است. برای مثال، فروتنی و تواضع پیامبر (ص) نسبت به اصحاب خود، فاقد هر گونه معنای تبعیت و تسلیم است.[۹] همچنین فروتنی، شدّت و ضعف دارد. نقطه آغازین اظهار فروتنی این است که انسان برای خود مرتبه ای بیش از آنچه که سزاوار و شایسته آن است قایل یا متوقع نباشد؛ و نقطه نهایی فروتنی، اظهار تذلل و خواری است.[۱۰] این معنا بیشتر زمانی اراده می شود که واژه «تواضع» برای اظهار بندگی مقابل خداوند به کار رود.

چرایی فروتنی

در قرآن، واژه «وضع» به معنای «تواضع» نیامده است ولی آیاتی که به فروتنی دلالت و بر آن تأکید می کنند یا صفت مخالف آن را یعنی تکبر و خودپسندی نفی می کنند،[۱۱] از اهمیت فروتنی و فضیلت اخلاقی بودن آن حکایت دارند. علاوه بر آن در متون روایی نیز به این فضیلت مهم در روابط میان فردی بسیار تأکید شده است و دارنده صفت ضدش، یعنی متکبّر، از رحمت خدا دور دانسته شده است.[۱۲] همچنین آثار و برکات متعددی برای آن ذکر شده است که در ادامه می آید. آنچه که به اختصار در باره اهمیت این فضیلت اخلاقی می توان گفت آن است که اساس تعاملات اجتماعی انسان ها بر فروتنی با یکدیگر استوار است. بی شک اگر فروتنی جای خود را به خودبزرگ بینی و تکبر دهد و هر کس بخواهد از این رهگذر امور خویش را در جامعه دنبال کند، کمترین دستاوردی را نباید متوقع بود. ازاین رو برخی صاحب نظران بر این باورند که «فروتنی، روح ایمان است». این دیدگاه از این جهت است که معرفت انسان به نفس خویش و فقر ذاتی اش به خداوند، و نیز معرفت به پروردگاری که هستی بخش جهان آفرینش است، راهی جز فروتنی و تذلل در برابر ولی نعمت خویش برای او باقی نمی گذارد. در تفسیر نمونه در باره اهمیت فروتنی آمده است:

اگر می بینیم یکی از مهم ترین دستوراتی که خداوند به پیامبرش می دهد این است که وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّک لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا؛ در روی زمین از سر کبر و غرور گام برمدار چرا که نمی توانی زمین را بشکافی و طول قامتت هرگز به کوه ها نمی رسد. نیز به خاطر همین است که روح ایمان، تواضع است.[۱۳]

سپس در ادامه این مطلب، حدیثی از پیامبر خدا (ص) حکایت شده است: در حدیث جالبی از پیامبر (ص) می خوانیم که روزی از کوچه ای عبور می کردند، جمعی از مردم را در یک نقطه مجتمع دیدند. از علت آن سؤال کردند، عرض کردند: دیوانه ای است که اعمال جنون آمیز و خنده آورش مردم را متوجه خود ساخته است. پیامبر آنها را به سوی خود فرا خواند و فرمود: می خواهید دیوانه واقعی را به شما معرفی کنم؟ همه خاموش بودند و با تمام وجودشان گوش می دادند. فرمود: المتبختر فی مشیه، الناظر فی عطفیه، المحرک جنبیه بمنکبیه الذی لا یرجی خیره و لا یؤمن شر، فذلک المجنون و هذا مبتلی.[۱۴] کسی که با تکبر و غرور راه می رود و پیوسته به دو طرف خود نگاه می کند، پهلوهای خود را با شانه خود حرکت می دهد (غیر از خود را نمی بیند و اندیشه اش از خودش فراتر نمی رود)؛ کسی که مردم به خیر او امید ندارند و از شر او در امان نیستند، دیوانه واقعی او است اما این را که دیدید، تنها یک بیمار است.

فایل پاورپوینت کامل اهمیت فروتنی در تعاملات اجتماعی با توضیح کوتاهی که گذشت، ما را بر آن می دارد تا علل اهمیت فروتنی و لزوم آن در تعاملات اجتماعی خویش را بررسی کنیم. چرایی متخلق شدن به فضیلت تواضع را در امور ذیل می توان جستجو کرد:

۱.آگاهی از کرامت نفس انسان

انسان موجودی گرامی است و کرامت نفس دارد. میل به حفظ حرمت نفس ازآن روست که در آفرینش، این میل در ضمیر او نهاده شده و از آغاز با این گوهر آفریده شده است. نخستین کسی که انسان را محترم شمرد و او را گرامی داشت پروردگار بود. او به گونه ای با انسان سخن گفت و با او رفتار کرد که همگان از جایگاه رفیع و منزلت بلندش نزد پروردگار آگاه شوند. ازاین رو نه تنها اجازه بی حرمتی به دیگری را به هیچ یک از بندگان خود نداد، بلکه به انسان نیز اجازه بی حرمتی به نفس خودش را نداده است.

تکریم و بزرگداشت انسان از سوی خداوند، در مراحل مختلف اتفاق افتاده است. نخستین مرحله، تجلیل از مقام انسان و با خبر ساختن فرشتگان نسبت به آفرینش انسان به عنوان خلیفه و جانشین خدا بر روی زمین است؛ آن گاه که به فرشتگان فرمود: «هنگامی که پروردگار تو به فرشتگان فرمود: همانا در زمین خلیفه ای خواهم گماشت. آنان گفتند: آیا در زمین کسی می آفرینی که فساد و تباهی می کند و خون ها می ریزد در حالی که ما تسبیح می کنیم، به ستایش تو و تنزیه مشغولیم؟! فرمود: به درستی که من می دانم آنچه را که شما نمی دانید».[۱۵]

این بیان خداوند در حقیقت، دفاع از موجودی است که هنوز او را نیافریده است. او اشکال فرشتگان را پاسخ می گوید و از منزلت بالای او نزد خویش خبر می دهد.

مرحله بعدی تکریم انسان، پس از آفرینش اوست آن گاه که خداوند به جسم او از روح خود می دمد و سپس ذات اقدس خویش را به خاطر آفرینش او تحسین می کند.[۱۶] این تحسین، دو مرتبه در قرآن کریم یاد شده است.[۱۷]

مرحله سوم تکریم، آموزش اسماء به اوست. آموزشی که پس از آن، فرشتگان را به هماوردی با او می طلبد و چون ناتوانی آنان آشکار می شود در بیان دلیل جایگاه رفیع انسان می فرماید: «آیا به شما نگفتم که من غیب آسمان ها و زمین را می دانم».[۱۸]

تکریم و بزرگداشت گران سنگ بعدی که پیامد بسیار بزرگی به دنبال دارد، دستور سجده به انسان بود. این دستور را می توان اوج تکریم و احترام انسان از سوی پروردگار دانست. البته دیگر پیامد سنگین و بزرگ آفرینش انسان، تمرّد ابلیس و رانده شدنش از درگاه خدا پس از هزاران سال عبادت به درگاه او بود. نشانه این پیامد سنگین، آن است که خداوند در قرآن کریم بارها از این حادثه خبر داده است.[۱۹]

مرحله دیگری از تکریم، تصریح خداوند به تکریم انسان است؛ آن گاه که فرمود: «و به راستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم، و آنان را در خشکی و دریا، به مرکب ها و کشتی ها برنشاندیم، و از پاکیزه ها به آنان روزی دادیم، و آنان را بر بسیاری از آن چه آفریده ایم، برتری شایسته بخشیدیم».[۲۰]

و بالاخره مرحله پایانی تکریم، مکلّف ساختن او و واگذار کردن مسئولیت به اوست؛ مسئولیتی که هیچ یک از مخلوقات خدا تاب و توان پذیرفتن آن را نداشت: «به راستی ما امانت خود را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه داشتیم، آن گه آنان از به عهده گرفتن آن سرباز زدند و از آن ترسیدند، ولی انسان آن را پذیرفت. به یقین او [در پی نبردن به مقام عظیم امانت ] ستمکار نادانی است».[۲۱]

واگذاری این مسئولیت الهی که برخی مفسران آن را «ولایت الهیه» می دانند، نشانه توانمندی انسان برای پذیرش این توانمندی از سوی خداوند است؛ زیرا او خودش انسان را با این