بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر خوانش صدرایی از ولایت فقیه :

استاد انصاری شیرازی که خود از شاگردان مرحوم علامه ی طباطبایی و از مدرسان کتاب اسفار آخوند ملاصدرا هستند، از حضرت امام خمینی(ره) نقل می کنند که ایشان فرموده اند: “انقلاب اسلامی را دو کتاب شکل داده است: اسفار اربعه صدرالمتألهین و جواهرالکلام نجفی.[۱]

بنابراین برخلاف تصورات معمول که بر جنبه های فقهی ولایت فقیه تأکید دارد، به نظر می رسد از نگاه احیاگر اندیشه ی ولایت فقیه در دوران معاصر و بنیان گذار حکومت جمهوری اسلامی در ایران، اندیشه ی ملاصدرای شیرازی و آنچه او به عنوان حکمت متعالیه در زمینه ی فلسفه ی اسلامی مطرح نموده، از جایگاه ویژه ای در فهم سیاست اسلامی و مقوله ی ولایت فقیه برخوردار است.

بر اساس آنچه در کتاب ولایت فقیه آمده، حضرت امام(ره) حتی آن هنگام که به طرح مباحث ولایت فقیه در نجف اشرف- در بهمن ماه ۱۳۴۸ هجری شمسی- مشغول بودند، ادله ی نقلی و فقهی را تنها به عنوان شاهد بر این نظریه مورد توجه قرار می دادند. از دیدگاه ایشان “ولایت فقیه از موضوعاتی است که تصور آن ها موجب تصدیق می شود و چندان به برهان احتیاج ندارد. به این معنی که هرکس عقاید و احکام اسلام را حتی اجمالاً دریافته باشد، چون به ولایت فقیه برسد و آن را به تصور آورد، بی درنگ تصدیق خواهد کرد و آن را ضروری و بدیهی خواهد شناخت. این که امروز به ولایت فقیه چندان توجهی نمی شود و احتیاج به استدلال پیدا کرده، علتش اوضاع اجتماعی مسلمانان عموماً و حوزه های علمیه خصوصاً می باشد.”[۲]

از آنچه امام(ره) در مقدمه ی بحث ولایت فقیه آورده اند، به روشنی پیداست که در اندیشه ی ایشان، عقلانیت کلی حاکم بر اندیشه ی اسلامی که فراتر از عقلانیت مندرج در اصول فقه و… است، در پرداختن به ولایت فقیه، جایگاهی اساسی دارد. به عبارت دیگر در تعابیر ایشان در این باره می توان گونه ای عقلانیت کلامی- فلسفی را آشکارا مشاهده نمود.

حضرت امام بلافصله پس از ضرورت و بداهت ولایت فقیه، به نقش حوزه های علمیه از یک سو و استعمارگران از سوی دیگر در بد معرفی کردن اندیشه و فلسفه ی سیاسی اسلام و زمینه سازی برای نهادینه شدن کاستی ها و کج روی ها، اشاره می کنند و آن را عامل اصلی در ضروری و بدیهی ننمودن ولایت فقیه در زمانه ی خود می دانند.

یکی از استادان و پژوهشگران جامعه شناسی معاصر ضمن نقد دلایل کسانی که امام را از معدود فقهای مطرح کننده ی ولایت فقیه دانسته یا دایره ی ولایت فقیه را محدود به امور جزئی پنداشته اند، به این نکته اشاره می کند که “مطابق نگرش صدرایی، ولایت فقیه، بسط یافته ی نبوت و امامت و تجلی ولایت آن هاست. در نگاه سلسله مراتبی ملاصدرا[۳] که تنها تصورش موجب تصدیقش می شود، چگونه ضرورت نبوت توجیه می شود؟ پاسخ این است که با همان ضرورت، امامت توجیه می شود و به همان ضرورت، ولایت فقیه توجیه می شود.”[۴]

گرچه در میان پژوهشگران عرصه ی فلسفه ی سیاسی و اندیشه ی سیاسی اسلام، درباره ی امکان و کیفیت فلسفه و اندیشه ی سیاسی ملاصدرا مناقشات بسیاری در جریان است. چالش کلی “کاربردی نشدن فلسفه ی اسلامی” و عدم شکل گیری “فلسفه های مضاف” (از جمله فلسفه ی سیاسی اسلام) به صورت منسجم و مدون، در کنار نقش استعمارگران و شرق شناسان در پوشیده نگاه داشتن ابعاد اجتماعی و سیاسی دین در تاریخ معاصر ایران، باعث سایه افکندن تردید ها و سؤال های بسیاری بر اندیشه ی سیاسی اسلام و بحث ولایت فقیه و به تبع آن مباحث سیاسی و اجتماعی در فلسفه ی ملاصدرا شده است.

آیت الله جوادی آملی که از شارحان برجسته ی اندیشه ی صدرایی در دوران معاصر به شمار می رود، معتقد است: “به دو دلیل نمی توانیم برای تأمین خواسته هایمان به طور مستقیم به سراغ حکمت متعالیه برویم:

۱.حکمت متعالیه، فلسفه ای مطلق و فلسفه ی سیاسی، فلسفه ای مضاف است و هیچ فلسفه ی مطلقی جز در ارائه ی مبانی، پاسخ گوی نیاز فلسفه های مضاف نیست.

۲.از میزان عمیق و وسیع حکمت متعالیه نباید توقع داشت که مواد جزئی سیاست را تبیین کند. بلکه باید از این ذخیره ی اساسی مبانی را استخراج کنیم. در آن صورت می توانیم با آن مبانی، مواد سیاست و امثال آن را بفهمیم.”[۵]

بنابراین ایشان به تعدیل سطح انتظارات از حکمت متعالیه در زمینه ی ارائه ی مواد اندیشه ی سیاسی و در عین حال اجتهاد برای استخراج این مواد از مبانی این فلسفه ی مطلق، قائل هستند. بر این اساس، به نظر می رسد اندیشه ی سیاسی صدرالمتألیهن بیش از هرچیز از راه فراهم آوردن مبانی اندیشه ی سیاسی- به ویژه ارائه ی طرحی انسان شناسانه با آمیختن قرآن و عرفان و برهان- به شکل گیری پایه ها و بنیادهای اندیشه ی سیاسی معاصر و بحث ولایت فقیه کمک نموده است.

به عبارت دیگر صدرا گرچه در موارد معدودی به نقش سیاسی فقها در دوران غیبت نیز پرداخته، اما مهم ترین خدمت او به فلسفه ی سیاسی اسلام، آن جاست که با ارائه ی گونه ای از حکمت نظری و جهان بینی در دستگاه فلسفی خود، نوعی از حکمت عملی و جهان سازی را نیز پیش روی ما می نهد که در آن، بیش از هرچیز به اخلاق و سیاست توجه می شود.

در حکمت متعالیه، پاسخ پرسش بنیادی “انسان کیست؟” که مبنای شکل گیری و جهت یابی علوم انسانی و اجتماعی قرار می گیرد، “حیّ متألّه” است. بدیهی است که ارائه ی این تصویر از انسانِ حقیقی، بایدهایی را برای زندگی اجتماعی و سامان سیاسی به دنبال خواهد داشت که ملاصدرا خود در موارد متعددی به آن اشاره نموده است. از نگاه صدرا، “ولایت سیاسی” از آن پیامبران و امامان است که دانش و توان هدایت بشر به سوی چنین سرانجامی (حیّ متأله شدن) را دارا هستند. مجتهدان نیز در عصر غیبت، قائم مقام ائمه ی هُدی هستند:

“بدان که نبوت و رسالت از جهتی منقطع می گردد و از جهتی دیگر باقی است… خدای متعال حکم مبشرات و الهامات و حکم ائمه ی معصومین علیهم السلام و همچنین حکم مجتهدان را برای برای افتاء و ارشاد عوام باقی گذاشت اما اسم و نام نبی و رسول را از آنان سلب فرمود. ولی حکم آنان را تأیید و ت