فایل پاورپوینت کامل تبیین نظری?مهاجرت امام رضا (ع) و امامزادگان (ع) در راستای سنت الهی استبدال

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تبیین نظری?مهاجرت امام رضا (ع) و امامزادگان (ع) در راستای سنت الهی استبدال :

مقدمه

به منظور تمهید مطالب، می بایست بر سه نکت مبنایی عنایت داشت :

۱- در آموزه های وحیانی، جهان هستی دارای خداوندی یکتا (انبیاء. ۲۲)، مالک (آل عمران. ۲۶) و حکیم (بقره. ۲۰۹) است. براساس این مبنا، بیهوده بودن خلقت هستی بی معنا بوده (مؤمنون. ۱۱۵) و جهان، دارای اهداف مشخص و ماندگاری بوده (طباطبایی، ۱۴۱۷ق، ج۱۵: ۷۳) و لازم است بنیان هستی بر نظام هدایت قرار بگیرد (طه. ۵۰) تا جهان هستی در مسیر تأمین اهداف خلقت باشد. انسان نیز هم از طریق تکوینی (روم. ۳۰) و هم تشریعی (حدید. ۲۵) از جانب خداوند، هدایت شده است. جریان هدایت در قالب معارف والای دین مبین اسلام توسط پیامبر(ص ) به عنوان آخرین پیامبر الهی(احزاب . ۴۰ ) کامل شد و توسط اهل بیت (ع) تا قیامت ادامه دارد (نک: علم الهدی، ۱۴۱۰ق، ج۱: ۱۷۹). ازجمله مهم ترین درخواست پیامبران الهی از انسان ها، یاری رساندن به جریان هدایت الهی (هود. ۳۰ ) که در قالب دین نمود یافته بوده و ازجمله اوامر الهی، تبعیت از رهبران الهی است (نساء. ۵۹).

۲- در قرآن کریم به قوانین حاکم بر جهان هستی اشاره شده است که در راستای نظام هدایت هستی، زمین پیروزی و سعادت (فتح. ۲۳) یا شکست و شقاوت (فاطر. ۴۳ ) افراد و جوامع را فراهم می آورد و از آنها به عنوان سنت های الهی یاد می شود. منظور از سنت، قوانین ثابت و اساسی در بعد تکوینی یا تشریعی است که هرگز در آن دگرگونی روی نمی دهد. به تعبیر دیگر، خداوند در عالم تکوین و تشریع، اصول و قوانینی دارد که همانند قوانین اساسی مرسوم میان مردم جهان، دستخوش دگرگونی و تغییر نمی شود، این قوانین هم بر اقوام گذشته حاکم بوده است و هم بر اقوام امروز و آینده حکومت خواهد کرد (مکارم شیرازی ، ۱۳۷۴، ج۱۷: ۴۳۵). از جمله سنت های الهی مورد اشاره قرآن کریم، سنت استبدال (محمد. ۳۸) بوده و درباره تبدیل و تغییر افرادی است که به عنوان ناصران رهبران الهی، اهتمام لازم در انجام وظایف مربوط را نداشتند.

۳- عوامل متعددی چون ظلم و ستم به شیعیان در حجاز و عراق، شکست نهضت های علویان در منطقه ، فشار عوامل حکومتی و مساعد بودن شرایط ایران و مهاجرت، زمین مهاجرت امامزادگان (ع) را به ایران فراهم آورد (حاجیلو، ۱۳۸۶: ۱۶). به ویژه پذیرش ولایتعهدی توسط امام رضا (ع) و حضور در خراسان ، باعث شد تعداد قابل توجهی از امامزادگان (ع) به ایران مهاجرت کنند (ابومخنف ، ۱۳۰۲: ۱۰۰-۹۶).

البته مقابله با مأموران حکومتی و تلاش برای در امان ماندن از تعرض ایشان، موجب پراکندگی امامزادگان (ع) درسراسر ایران شد که قبور مطهر ایشان درسراسر ایران ، ملجأ جویندگان حقیقت است. نوشتار حاضر به دنبال کشف رابط سه نکت مذکور بوده و درصدد یافتن پاسخ برای چیستی نظری «مهاجرت امام رضا و امامزادگان (ع) در راستای سنت الهی استبدال » است. تتبع در کتاب ها و مقاله های مرتبط ، نشان می دهد تا کنون، اثری با این نگرش و نگارش به طبع نرسیده است.

تبیین نظری مورد بحث

نگارندگان بر اساس شواهد قرآنی ، روایی و تاریخی معتقدند خداوند متعال بر اساس سنت استبدال ، پس از ناسپاسی و عدم اهتمام لازم مسلمانان سایر نقاط اسلامی به ویژه مردم حجاز و عراق در یاری رساندن به دین و رهبران الهی ، این نقش محوری را بر عهده پیروان مکتب اهل بیت (ع) در ایران قرار داده و مهاجرت امام رضا (ع) و فرزندان و نوادگان امامان (ع) به ایران ازجمله مهم ترین دلایل استمرار توفیق نصرت دین الهی برای ایرانیان است و پراکندگی قبور مطهر امامزادگان (ع) در سراسر ایران نیز تأییدی بر آن مدعاست. در ادامه، ضمن تعریف سنت استبدال، شواهدقرآنی، روایی وتاریخی نظریمذکورارائه می شود:

۱. سنت استبدال

تدبر در آموزه های قرآنی بیانگر آن است که دین خدا به فرد یا گروهی وابسته و مدیون نیست و اگر گروهی از روی غرور و خودخواهی، دین را در انحصار خود قرار دهند و چنین پندارند که اگر آنها از دین برگردند، دین خدا از بین می رود، باید بدانند خداوند، اقوام دیگری را می آورد که آنها به مراتب، قوی تر و مؤمن تر از ایشان خواهند بود (جعفری ، ۱۳۷۷، ج۳: ۱۸۵).

رسالت آسمانی که پیامبران به دنبال تحقق آن هستند، تحت سیطره اقبال و ادبار امت ها نیست و اگر امت ها به دین و رهبران الهی خیانت کنند، در مسیر حق و عدالت گام برندارند و در مبارزه با باطل، سستی نشان دهند، خداوند، امت دیگری را جایگزین آنها می کند تا رسالت الهی را تعقیب و دین خدا را یاری کنند (سلیمانی ، ۱۳۸۹: ۹۸-۹۷). بدین رو، چنانچه جامعه ای به عزت ظاهری و تمدن دست یابد، اما دین و رهبران الهی را یاری و نصرت نرساند، این تمدن و قدرت از آنها سلب و به دست قوم دیگری سپرده می شود تا در نهایت، جامعه ای وفادار به طاعت و نصرت شکل گیرد و این همان استبدال الهی است (نک: اراکی، ۱۳۹۳، ج۱: ۷۸).

عواملی چون «طرد خلیف به حق رسول خدا(ص ) که از جانب خداوند منصوب شده »، «کوتاهی در جهاد»، «سهل انگاری در تطبیق دین در جامعه »، «رها کردن مبادی و ارزش های اخلاقی » و «انحراف از شریعت دین » در سنت استبدال الهی مؤثر است. جامعه ای که جایگزین جامع قبل می شود نیز دارای شرایطی چون «تمسک به ولایت خلیف الهی که به عنوان جانشین حضرت رسول (ص ) از جانب خداوند معرفی شده »، «جهاد در راه خدا » و «سعی و کوشش برای پیاده کردن اسلام در جامعه » خواهد بود (رضوانی، ۱۳۸۶: ۲۶-۲۵).

۲. مبانی و شواهد قرآنی سنت استبدال

با نگرشی کلی به آموزه های قرآنی با محوریت واژه «بدل »، سه نکت اساسی به دست می آید:

۱- انسان به دلیل وسوسه های شیطان و هوای نفس، زمینه های لازم برای تبدیل طیبات به خباثت را دارد مانند قوم حضرت موسی (ع) (بقره. ۱۰۸) که خداوند، انسان ها را از این امر برحذر داشته است (نساء. ۲)؛

۲- از تبدیل و تغییر در اوامر الهی با تعبیر ظلم یاد شده است (اعراف. ۱۶۲). تأملی در معنای لغوی ظلم قرار گرفتن چیزی در غیر از جایی که مخصوص به اوست (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق: ۵۳۷) نشان می دهد عدم تبعیت از دستور الهی باعث خدشه دار شدن نظم هستی می شود؛

۳- خداوند تأکید دارد نظام عادلانه ای که برای این جهان ترسیم کرده است، خدشه بردار نیست. دستور خود را با صداقت و عدالت به نهایت می رساند و هیچ کس نمی تواند کلمه های او را دگرگون سازد (انعام. ۱۱۵). چنانچه افرادی بخواهند با عدم تبعیت، این نظام را تغییر دهند، تغییر یافته و قوم دیگری جایگزین آنها خواهند شد (معارج. ۴۱). می توان آموزه های قرآنی مرتبط با سنت استبدال را در دو بخش مبانی و شواهد قرآنی عرضه داشت:

مبانی قرآنی

مراد از مبانی قرآنی، آیاتی هستند که به رغم ارتباط غیرمستقیم با بحث استبدال ، به ارکانی

که در تعریف این سنت وجود دارد، اشاره دارند:

الف. عدم نیاز خداوند به عبادت شدن توسط انسان ها

آیات متعددی از قرآن کریم بر این نکته تأکید دارند که خداوند به هیچ وجه به عبادت و اطاعت انسان ها، نیازی ندارد؛ به عنوان نمونه: «یا أیها الناس أنتم الفقراء إلی الله و الله هو الغنی الحمید. إن یشأ یذهبکم و یأت بخلق جدید؛ ای مردم شما (همگی ) نیازمند به خدائید تنها خداوند است که بی نیاز و شایست هرگونه حمد و ستایش است! اگر بخواهد شما را می برد و خلق جدیدی می آورد» (فاطر. ۱۶ -۱۵ ). بدین رو، همان طور که خداوند از معصیت انسان ها ضرری نمی کند، از اطاعتشان نیز بهره ای نمی برد (مغنیه، بی تا: ۵۷۴) و اگر بخواهد، انسان ها را از بین می برد تا قومی مطیع تر بیافریند (فیض کاشانی، ۱۴۱۵ق، ج۴: ۲۳۵). البته این امر نه به دلیل احتیاج او به عبادت انسان ها، بلکه از این جهت است که در ذات خود حمید بوده و مقتضای حمید بودنش همین بس که خلقی باشد تا او به ایشان جود و بخشش کند و ایشان او را بستایند (طباطبایی، ۱۴۱۷ق، ج۱۷: ۳۵ ). بنابراین خداوند، نیازی به انسان ها و عبادت ندارد و این انسان ها هستند که به او نیازمندند (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج۱۸: ۲۲۳).

ب. پیروزی حتمی دین الهی

بر اساس آموزه های قرآنی ، خداوند دین برگزیده خود را بر سایر ادیان و مکتب ها پیروز می گرداند. به عنوان نمونه : … و یأبی الله إلاأن یتم نوره ولو کره الکافرون. هو الذی أرسل رسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله ولو کره المشرکون… ؛ ولی خدا جز این نمیخواهد که نور خود را کامل کند، هر چند کافران ناخشنود باشند. او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد، تا آن را بر همه آیین ها غالب گرداند، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند! (توبه. -)

منظور از هدایت، دلایل روشن و براهین آشکاری است که در آیین اسلام وجود دارد و منظور از دین حق ، همین آیینی بوده که اصول، فروع، تاریخ ، اسناد و نتیجه و برداشت آن نیز حق است و بدون شک، چنین آیینی باید سرانجام بر هم آیین ها پیروزشود (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۳۷۰: ۷). حجت ها و معارف اسلامی منطبق با حق و حقیقت، موجب تفوق آن بر سایر ادیان است. البته با تلاش کافران در ممانعت از دستیابی انسان ها به معارف صحیح اسلامی، تفوق نهایی دین اسلام تاکنون محقق نشده است (نک : فخررازی، ۱۴۲۰ق، ج۱۶: ۳۳ )، اما این امر حتمی بوده و پیش از قیامت آشکار خواهد شد (میبدی، ۱۳۷۱، ج۴: ۱۱۹ ).

ج. تأکید بر نصرت دین الهی

از دیگر معارف قرآنی، تأکید بر یاری رساندن به دین الهی است. به عنوان نمونه: «یا أیها الذین آمنوا إن نصروا الله نصرکم و یبت أقدامکم؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر (آیین ) خدا را یاری کنید، شما را یاری می کند و گام هایتان را استوار می دارد» (محمد. ۷).

تعبیر یاری کردن خدا، به وضوح به معنای یاری کردن آیین پیامبر(ص ) و تعلیم های اوست. بر این اساس ، در برخی از آیات قرآن، یاری کردن خدا و رسولش در کنار یکدیگر قرار داده شده است: «… و نصرون الله و رسوله أولئک هم الصادون… ؛ (مهاجران ) خدا و رسولش را یاری می کنند و آنها راستگویانند! » (حشر. ۸).

منظور از «نصرت دادن به خدا» جهاد در راه خدا با هدف تأیید دین او و اعتلای کلم حق است (طباطبایی، ۱۴۱۷ق، ج۱۸: ۲۲۹).

با اینکه قدرت خداوند، بی پایان و قدرت آفریدگان در برابر او بسیار ناچیز است، ولی باز از تعبیر یاری کردن به خداوند بهره می گیرد تا اهمیت مسئل جهاد و دفاع از آیین حق را روشن سازد و تعبیری از این باعظمت تر برای این موضوع پیدا نمی شود (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج۲۱: ۴۲۵).

البته این یاری و نصرت، دوطرفه بوده و خداوند وعده داده است پیامبران و پیروان ایشان را در دنیا و آخرت، یاری خواهد کرد: «إنا لننصر رسلنا و الذین آمنوا فی الحیاه الدنیا و یوم یقول الأشهاد؛ ما به یقین، پیامبران خود و کسانی

را که ایمان آورده اند، در زندگی دنیا و (در آخرت ) روزی که گواهان به پا می خیزند، یاری می دهیم! » (غافر. ۵۱).

د. لزوم تبعیت از رهبران الهی

نصرت دین الهی تنها با تبعیت از رهبران الهی محقق می شود که بحث لزوم تبعیت نیز در آیات متعددی (به عنوان نمونه نک: آل عمران. ۳۲؛ مائده. ۹۲؛ أنفال. ۲۰ و محمد. ۳۳) اشاره شده است. به عنوان نمونه، یکی از آیات مرتبط بررسی می شود: «یا أیها الذین آمنوا أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و أولی الأمر منکم… ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولوالأمر [اوصیای پیامبر] را! … » (نساء. ۵۹).

اساس دین آسمانی اسلام، در ایمان به یگانگی آفریدگار و اطاعت و پیروی از رسول اکرم (ص ) و اولی الامر است (حسینی همدانی، ۱۴۰۴ق، ج۴: ۹۲).

اولی الامر نیز باید کسانی باشند که امر آنها عین امر الهی باشد و از هرگونه کذب، اشتباه و سهو و نسیان، عصمت داشته باشند و از آنجا که مقام عصمت، امری باطنی بوده، پس لازم است رهبران دین الهی توسط خداوند معین شوند (طیب ، ۱۳۷۸، ج۴: ۱۱۵). خطاب آی مذکور نیز در قالب امر و به معنای لزوم تبعیت از دستورهای خداوند و در راستای آن، دستورهای پیامبر(ص ) و جانشینان ایشان است (طوسی، بی تا، ج۳: ۲۳۶).

شواهد قرآنی سنت استبدال

منظور از شواهد قرآنی، آیاتی است که به طور مستقیم به این سنت اشاره داشته اند و می توان آنها را در دو بخش جایگزینی و عقوبت جامع غیرمطیع (بعد تربیتی سلبی ) و تکریم جامع جایگزین (بعد تربیتی ایجابی ) بیان کرد:

الف. جایگزینی و عقوبت جامع غیرمطیع

آموزه های قرآنی علاوه بر تأکید بر نصرت دین الهی و لزوم تبعیت از رهبران الهی، بر این نکته تأکید می ورزد که نتیج نافرمانی از دستورهای الهی، تغییر و تبدیل قوم نافرمان خواهد بود: «… الله الغنی و أنتم الفقراء و إن تتولوا یستبدل قوماً غیرکم ثمّ لایکونوا امثالکم ؛ … خداوند بی نیاز است، شما همه نیازمندید و هر گاه سرپیچی کنید، خداوند گروه دیگری را جای شما می آورد، پس آنها مانند شما نخواهند بود» (محمد. ۳۸). در واقع، تمامی پیامبران الهی با تکذیب قوم خود مواجه شدند و اصرار بر تکذیب نیز موجب نابودی قوم نافرمان و جانشینی قومی طاهر و صالح شد(فخررازی، ۱۴۲۰ق، ج۲۸: ۶۳). آی مذکور نیز بر این نکته تأکید دارد که در صورت عدم تبعیت از دستورهای الهی که در این آیه پیرامون انفاق در راه خداست خداوند قوم دیگری را جانشین قوم حاضر خواهد کرد که علاوه بر معرفت به آیین الهی، هیچ یک از حدود الهی را ضایع نمی سازند و در اجرای هر آنچه توسط خداوند به آنها امر شده، استوارند (قاسمی، ۱۴۱۸ق، ج۸: ۴۸۰).

بدین رو، اگر مؤمنان به اهمیت جایگاه خود پی نبرند و رسالت عظیمشان را نادیده بگیرند، خداوند قوم دیگری را برمی انگیزد و این رسالت عظیم را بر دوش آنها می افکند، قومی که در ایثار و فداکاری و بذل جان و مال و انفاق در راه خدا به مراتب از ایشان برتر و بالاتر باشند (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج۲۱: ۴۹۷).

از جمله نتایج اعراض از دستورهای خداوند و رسولش، عقوبت جامع غیرمطیع و جایگزینی قومی است که از ایشان بهتر و فرمانبردارتر باشند (نک: طبرسی، ۱۳۷۲، ج۹: ۱۶۴). همچنین به عنوان نمونه ای دیگر، خداوند، مسلمانانی را که به دلیل وحشت از سپاه روم و با بهانه هایی چون گرمای هوا، بعد مسافت و قرار داشتن در فصل برداشت محصولات کشاورزی ، تمایلی به شرکت در غزوه تبوک نداشتند (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج۷: ۴۱۵)،

توبیخ و به تبدیل آنها و آوردن قومی فرمانبردار تهدید کرده است: «إلا تنفروا عذبکم عذاباً ألیماً و ستدل قوماً یرکم و لا تضروه شیئاً و الله علی کل شی ء قدیر؛ اگر (به سوی میدان جهاد) حرکت نکنید، شما را مجازات دردناکی می کند، گروه دیگری غیر از شما را به جای شما قرار می دهد و هیچ زیانی به او نمی رسانید و خداوند بر هر چیزی تواناست! » (توبه . ۳۹ ).

خداوند متعال در برابر توهم برخی از انسان ها که به علت قدرت و ثروت ظالمانه یا غفلت ، خود را پایدار دانسته یا آنکه به دلیل برخی از مشکلات ظاهری ، تغییر خود را دشوار می دانند، موضع گیری فرموده است : «نحن خلقناهم و شددنا أسرهم و إذا شئنا بدلنا أمثالهم تبدیلا؛ ما آنها را آفریدیم، پیوندهای وجودشان را محکم کردیم و هر زمان بخواهیم جای آنان را به گروه دیگری می دهیم » (انسان . ۲۸ ). آیه بر حاکمیت مطلق خداوند بر انسان تأکید دارد و تعبیر «أسر» اشاره به آن دارد که قدرت انسان نیز نشئت گرفته از قدرت خداست؛ پس قدرتی مستقل نیست که موجب شود توهم جاودانگی و عدم تغییر در وی ایجاد شود (مدرسی، ۱۴۱۹ق، ج۱۷: ۱۹۵). بدین رو، قدرت ظاهری برخی افراد مانع از آن نیست که خداوند امر خود را اجرا و به جای ایشان ، قوم دیگری را بیاورد، چنانچه به ایشان مهلت می دهد، این امر از روی فضل و کرامت الهی است (سیدبن قطب ، ۱۴۱۲ق ، ج۶: ۳۷۸۷).

ب. تکریم جامع جایگزین

از دیگر آموزه های قرآنی مرتبط با سنت استبدال، تکریم جامع جایگزین جامع غیرمطیع است. در قرآن کریم به برجسته ترین ویژگی های این جامعه اشاره می شود: یا أیها الذین آمنوا من یرتد منکم عن دینه سوف یأتی الله بقوم یحبهم و یحبونه أذله علی المؤمنین أعزه علی الکافرین یجاهدون فی سبیل الله و لا یخافون لومه لائم … ؛ ای کسانیکه ایمان آورده اید! هر کس از شما، از آیین خود بازگردد، (به خدا زیانی نمیرساند و) خداوند جمعیتی را می‏آورد که آنها را دوست دارد و آنان (نیز) او را دوست دارند، در برابر مؤمنان، متواضع و در برابر کافران، سرسخت و نیرومندند، آنها در راه خدا جهاد میکنند و از سرزنش هیچ ملامتگری هراسی ندارند… (مائده. ).

خداوند در این آیه، صفات کسانی که باید رسالت بزرگ یاری از دین الهی را انجام دهند، این چنین شرح می دهد: ۱- هم خدا آنها را دوست دارد و هم آنها خدا را دوست دارند؛

۲- در برابر مؤمنان خاضع و مهربانند؛

۳- در برابر دشمنان و ستمکاران، سرسخت و پرقدرتند؛

۴- جهاد در راه خدا به طور مستمر از برنامه های آنهاست؛

۵- در راه انجام فرمان خدا و دفاع از حق، از ملامت هیچ ملامت کننده ای نمی هراسند. در حقیقت علاوه بر قدرت جسمانی، چنان شهامتی دارند که از شکستن سنت های غلط و مخالفت با اکثریتی که راه انحراف را پیش گرفته اند و با تکیه بر کثرت عددی خود، دیگران را به باد استهزاء می گیرند، پروایی ندارند (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج۴۱۶: ۴).

۳. شواهد روایی سنت استبدال

شواهد روایی سنت الهی استبدال در دو بخش «روایت های تفسیری » و «دعاهای معصومان (ع)» ارائه می شود:

روایت های تفسیری

ذیل آیات مذکور توبه. ۳۹؛ مائده. ۵۴ و محمد. ۳۸ روایت هایی از معصومان (ع) نقل شده است که مصادیق آیات را بیان کرده اند. در این بخش، چهار نمونه از روایت های مرتبط با موضوع این بررسی بیان شده و بدیهی است که از بیان سایر مصادیق مانند امام علی (ع)، قوم یمن، انصار پیامبر اسلام (ص ) و فرشتگان (به عنوان نمونه نک: آلوسی، ۱۴۱۵ق ، ج۱۳: ۲۳۷ ) صرف نظر خواهد شد.

۱- تلا سول الله (ص ) هذه الآیه و إن تولوا یستبدل قوماً غیرکم ثمّ لایکونوا امثالکم قالوا: و من یستبدل بنا؟ قال فضرب سول الله (ص ) علی منکب سلمان ثم قال هذا و قومه؛ رسول خدا (ص ) این آیه را تلاوت کرد: … و هر گاه سرپیچی کنید، خداوند گروه دیگری را جای شما میآورد، پس آنها مانند شما نخواهند بود. مردم پرسیدند: ای رسول خدا این قوم چه کسانی هستند (که اگر ما پشت به دین کنیم، خدای تعالی) آنان را به جای ما میگذارد؟ رسول خدا(ص ) دست به شانه سلمان زد و فرمود: این و قوم این مرد است.

این روایت با همین مضمون اما با عبارت های مختلف در ذیل آی ۵۴ سوره مبارکه مائده و آی ۳۸ سوره محمد، در کتاب های تفسیری و روایی مختلف شیعه (به عنوان نمونه نک: طبرسی، ۱۳۷۲، ج۹: ۱۶۴؛ مجلسی ، ۱۴۰۳ق ، ج۲۲: ۵۲؛ عروسی حویزی، ۱۴۱۵ق، ج۱: ۶۴۱؛ فیض کاشانی، ۱۴۱۵ق، ج۵: ۳۱؛ شبر، ۱۴۰۷ق، ج۶: ۳۶؛ طباطبایی، ۱۴۱۷ق، ج۱۸: ۲۵۰؛ قمی مشهدی، ۱۳۶۸، ج۱۲: ۲۵۳ و محمدی ری شهری، ۱۳۷۵، ج۳: ۲۳۹۰ ) و اهل سنت (به عنوان نمونه نک: بخاری، ۱۴۰۱ق، ج۶: ۳۶؛ ترمذی، ۱۴۰۳ق، ج۵: ۶۰؛ ابن جوزی، ۱۴۲۲ق، ج۴: ۱۲۴؛ بغدادی، ۱۴۱۵ق، ج۴: ۱۵۱؛ سیوطی، ۱۴۰۴ق، ج۶: ۶۷؛ نووی جاوی ، ۱۴۱۷ق ، ج۲: ۴۲۲ و آلوسی، ۱۴۱۵ق، ج۱۳: ۲۳۶) ذکر شده است. هر چند که برخی، حدیث مذکور را ضعیف (به عنوان نمونه نک: ابن جوزی، ۱۴۲۲ق، ج۴: ۱۲۴) دانسته اند اما نظر اکثر صاحب نظران بر صحت و اعتبار آن است (نک: معارف، میرحسینی، ۱۳۸۹: ۱۲۶- ۱۲۵).

۲- «قال أبوعبد الله (ع): یا بن قیس وإن تتولوا یستبدل قوماً یرکم ثم لایکونوا أمثالکم أعنی أبناء الموالی المعتقین؛

امام صادق (ع) فرمودند: ای پسر قیس، مراد خداوند از آی و إن تتولوا ستدل قوماً یرکم ثم لایکونوا أمثالکم، فرزندان بردگانی است که آزاد شده اند» (نک: قمی ، ۱۳۶۷، ج۲: ۳۰۹؛ بحرانی، ۱۴۱۶ق، ج۵: ۷۴؛ فیض کاشانی، ۱۴۱۵ق، ج۵: ۳۱ و شبر، ۱۴۰۷ق، ج۶: ۳۶).

۳- روی أبو بصیر عن أبی جعفر(ع) قال: إن تتولوا یا معشر العرب یستبدل قوماً غیرکم یعنی الموالی؛ ابوبصیر از امام باقر(ع) روایت کرده که در ذیل جمل إن تلوا فرمودند: ای گروه عرب اگر به دین خدا پشت کنید، خداوند به جای شما قومی دیگر قرار میدهد، یعنی موالی [اقوامی که امروز از آنان برده گیری میکنید] (به عنوان نمونه نک: طبرسی، ۱۳۷۲، ج۹: ۱۶۴؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۲۲: ۵۲؛ فیض کاشانی، ۱۴۱۵ق، ج۵: ۳۱؛ شبر، ۱۴۰۷ق، ج۶: ۳۶؛ قمی مشهدی، ۱۳۶۸، ج۱۲: ۲۵۳ و حائری تهرانی، ۱۳۷۷، ج۱۰: ۱۵۸).

۴- «عن أبی عبدالله (ع) قال: قد و الله أبدل [ بهم ] خیراً منهم، الموالی؛ از امام صادق (ع) روایت شده که فرمودند: به خدا سوگند خداوند [به این وعده خود وفا کرده و] گروهی را از غیرعرب، بهتر از آنها جانشین آنها فرمود» (مجلسی، ۱۴۰۴ق، ج۱۲: ۴۰۷؛ بحرانی، ۱۴۱۶ق، ج۵: ۷۴؛ کاشانی، ۱۳۳۶، ج۸: ۳۵۷ و شبر، ۱۴۰۷ق، ج۶: ۳۶). لازم به ذکر است پس از فتح ایران توسط مسلمانان، ایرانیان به عنوان موالی حکومت اسلامی موظف به تولید منابع کشاورزی و دامی و ارائ خدمات درمانی و اجرایی بودند (شهیدی، ۱۳۷۶: ۱۹۴).

همچنین اگر با دقت و خالی از تعصب، به تاریخ اسلام و علوم اسلامی نگریسته شود و سهم عجم به ویژه ایرانیان در میدان های جهاد و مبارزه با دشمنان از یک سو و از سوی دیگر، در تنقیح و تدوین علوم اسلامی بررسی شود، واقعیت احادیث مذکور آشکار می شود (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج۲۱: ۴۹۹).

همچنین در برخی از روایت های تفسیری غیرمعصومان نیز بر این نکته تأکید شده است که مراد از افراد جایگزین (به عنوان نمونه توبه . ۳۹) ایرانیان هستند (به عنوان نمونه نک: بغوی، ۱۴۲۰ق، ج۲: ۳۴۸ و میبدی، ۱۳۷۱، ج۴: ۱۳۱).

دعاهای معصومان (ع)

ازجمله دعاهایی که از سوی اهل بیت (ع) برای تعلیم مؤمنان ثبت شده، درخواست برای یاری دین خداوند و عدم تغییر این توفیق است. به عنوان نمونه امام حسین (ابن طاووس، ۱۳۷۶، ج۲: ۱۱۰) و امام سجاد (ع) (علی بن حسین (ع)، ۱۳۷۶: ۲۳۰) در دعاهای خود در روز عرفه و امام حسن عسکری (ع) در دعایی که به شیعیان خود تعلیم داده اند (طبرسی ، ۱۳۹۰: ۳۷۴) بر این امر تأکید ورزیده اند.

امام صادق (ع) نیز در قالب دعایی این نکته را بیان فرموده اند: «قل اللهم أوسع علی فی رزقی و امدد لی فی عمری و اجعل لی ممن ینتصر به لدینک و لا ستدل بی غیری ؛ بگو خدایا روزیم را وسعت و عمرم را طولانی فرما و مرا از کسانی قرار بده که دینت را یاری می کنند و غیر از مرا برای این امر جایگزین نفرما » (کلینی ، ۱۴۰۷ق ، ج۲: ۵۵۳ ).

در شرح دعای مذکور، مراد از یاری دین الهی را جهاد، ترویج معارف دین الهی با تعلیم، ورع و تقوی (آموزش گفتاری و رفتاری ) و برانگیخته شدن هنگام قیام حضرت مهدی (عج ) دانسته اند (مجلسی ، ۱۴۰۶ق ، ج۲: ۳۹۲)

مضمون روایت مذکور در دعای دیگری از امام صادق (ع) به طور ضمنی مورد اشاره قرار

گرفته است: اللهم اجعلنا ممن اخنزته لدینک و خلقته لجنتک اللهم لاتزغ قلوبنا بعد إذ هدیتنا و هب لنا من

دنک رحمه إنکأنت الوهاب؛ خدایا ما را از کسانی قرار بده که برای دین خودت برگزیده و

برای بهشتت، خلق کردهای، پروردگارا! دلهایمان را، بعد از آنکه ما را هدایت کردی، (از راه حق) منحرف مگردان! و از سوی خود، رحمتی بر ما ببخش، زیرا تو بخشندهای! (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۳: ۴۲۷)

همچنین امام رضا (ع) در دعایی که برای امام زمان (عج ) آموزش داده اند، تأکید فرمودند: اجعلنا ممن تنتصر به لدینک و تعز به نصر لیک و لا تستبدل بنا غیرنا فإن استبدالک بنا غیرنا لک یسیر و هو لنا کثیر؛ (خدایا ) ما را از کسانی قرار بده که به وسیل آنها دینت و ولی و حجتت را یاری میکنی و غیر از ما را (برای این امر) جایگزین نفرما، زیرا جایگزین کردن ما برای تو بسیار آسان و (از دست دادن توفیق نصرت دین الهی) برای ما دشوار است (طوسی، ۱۴۱۱ق، ج۱: ۴۱۱).

۴. شواهد تاریخی

ازجمله وقایع تاریخی، حضور امام رضا (ع) و فرزندان و نوادگان امامان (ع) در ایران است که در ادامه و در دو بخش «دلایل حضور امامزادگان (ع) در نقاط مختلف ایران » و «آثار سلبی و ایجابی مهاجرت امام رضا (ع) به ایران » به بررسی این مهم پرداخته می شود:

دلایل حضور امامزادگان (ع) در نقاط مختلف ایران

مهاجرت امامزادگان (ع) و علویان از عراق و حجاز به نقاط امن سرزمین های شرقی اسلامی مانند ایران در زمان حکومت امویان به ویژه در دوران حکومت ظالمان حجاج بن یوسف بر عراق (۹۵-۷۵ ق ) آغاز شد (به عنوان نمونه نک: ابن کثیر دمشقی، ۱۴۰۸ق، ج۹: ۹۸ ). در نگرشی کلی می توان دلایل مهاجرت ایشان را در چهار قالب عمده بیان کرد:

الف . رهایی از ظلم و ستم حاکمان جور

در قرن اول و نیم اول قرن دوم ه. ، حجاز و عراق کانون های اصلی نهضت های عدالت خواهان اسلام علوی علیه نظام اموی بودند و تمام فشار نظام اموی در همین دو کانون متمرکز شده بود. از جمله اقدام های نظام اموی، دستور به سب حضرت علی (ع) بر منابر (نک: جاحظ، ۱۴۱۰ق: ۴۵۱ و نویری، ۱۴۲۳ق، ج۲۱: ۳۵۸) و رواج یافتن این امر بود

(ابن عساکر، ۱۴۱۵ق، ج۲۱: ۷۳). البته لعن سایر امامان (ع) نیز در منابر، با شدت و ضعف هایی متأثر از شرایط سیاسی اجتماعی ادامه داشت که امام رضا (ع) در حدیثی به این امر اشاره دارند:

خدا را سپاسگزارم که موقعیت و مقام ما را حفظ فرمود، با اینکه مردم ما را زیر پا گذاشتند و آنچه ایشان ندیده گرفتند، خداوند آنرا بالاتر برد، طوریکه ۸۰ سال روی منبرهای کفر، ما را لعنت و فضائل ما را پنهان کردند و پولها خرج کردند تا بر ما دروغ ببندند؛ ولی برخلاف میل آنها خداوند پیوسته مقام ما را بالا میبرد و شخصیت ما را بیشتر منتشر میکرد (صدوق، ۱۳۷۸، ج۲: ۱۶۶-۱۶۵).

نظام اموی تنها با مبارزان علوی در ستیز نبود، بلکه با هر کس که از نسل علی بن ابی طالب (ع) و از پیروان حضرتش و وفادار به آرمان های نهضت انسانی اسلام بود، به مخاصمه برمی خاست. به عنوان نمونه، معاویه در نامه ای خطاب به کارگزارانش چنین نوشت: «هر کس را متهم کردید که از شیعیان است و شاهدی هم درباره او نبود، به قتل برسانید» (سلیم بن قیس هلالی، ۱۴۰۵ق: ۴۶۰). همچنین وی، برادرش را حاکم بصره و کوفه کرد و از آنجا که برادرش، شیعیان را می شناخت، در هر نقطه ای که شناسایی می کرد بلاهایی چون «کشتار»، «آواره کردن از محل زندگی »، «تهدید»، «قطع کردن دست و پا»، «به دار آویختن از شاخه های خرما» و «بیرون آوردن چشمان » بر آنان روا می داشت ، طوری که در آن منطقه، شخص مشهوری از شیعه نماند مگر آنکه کشته یا به دار آویخته یا آواره و فراری شد (همان: ۴۵۸- ۴۵۷).

کشتار و غارت علویان در دوران عباسیان نیز ادامه داشت