فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر روش شناسی علوم تجربی ؛ استقرا و تمثیل در دیدگاه منطق دانان مسلمان

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل درآمدی بر روش شناسی علوم تجربی ؛ استقرا و تمثیل در دیدگاه منطق دانان مسلمان :

*-عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

فیلسوفان و منطقیان مسلمان از سه قسم استدلال قیاس، استقرا و تمثیل، قیاس را یقین آور می دانند . استقرا را نیز با پیوندزدن به قاعده الاتفاقی یقین آور می دانند . اما تمثیل را یقین آور نمی دانند، هرچند امروزه همین تمثیل غیریقینی در فلسفه علم نقش به سزایی ایفا می کند . این سه قسم استدلال در این مقاله با یکدیگر مقایسه شده و به نقاط قوت و احیانا ضعف هرکدام اشارت رفته است .

ابواب اصلی منطق صوری عبارتند از:

۱ . باب معرف یا قول شارح

۲ . باب حجت یا قیاس

بحث عمده باب معرف، معلومات تصوری است که از رهگذر آنها مجهولات تصوری کشف می شوند . بحث عمده باب حجت نیز معلومات تصدیقی است که با استناد به آنها، مجهولات تصدیقی معلوم و آشکار می شوند .

از معرف در می گذریم و به حجت می پردازیم که یک قسم آن موضوع پژوهش ماست . در باب حجت گفته اند:

میان معلومات تصدیقیه و مجهولات – که علم به آنها مطلوب می باشد – لا محاله مناسبت و ملازمتی می باشد که در اثر این تناسب و علاقه، استدلال و احتجاج از معلومات تصدیقیه بر مجهولات آنها جایز و واقع، و علم به آن امور موجب رفع جهل از این امور می گردد . . . علاقه و مناسبت مزبور – که احتجاج از معلومات بر مجهول مطلوب بر آن مبتنی می باشد – به یکی از طریق ذیل است:

۱ . این که امر معلوم با امر مجهول، مشابه متساوی باشد و امری ثالث هر دو را شامل شود .

۲ . این که امر معلوم، مشمول امر مجهول و از جزئیات و مصادیق آن باشد .

۳ . عکس قسم دوم، یعنی امر معلوم کلی و مجهول از مصادیق آن باشد . ^(۱)

سه قسم استدلالی که به یکی از راه های سه گانه مزبور تالیف می شوند، در اصطلاح اهل منطق عبارتند از:

۱ . تمثیل

۲ . استقرا

۳ . قیاس

به بیان دیگر، حجت بر سه قسم است، (زیرا در حجت از معلوم به مجهول پی می بریم . اگر بین معلوم و مجهول هیچ رابطه ای نباشد، پی بردن میسر نیست، بنابراین، لاجرم باید بین آن دو رابطه ای باشد . رابطه به یکی از سه طریق زیر است:

۱ . یا معلوم، تحت مجهول مندرج است; یعنی از جزئی پی به کلی می بریم (استقرا).

۲ . یا مجهول تحت معلوم مندرج است; یعنی از کلی پی به جزئی می بریم (قیاس ^(۲) .)

۳ . یا هر دو تحت جامعی مندرجند; یعنی از احد المندرجین پی به دیگری می بریم که پی بردن از جزئی به جزئی است (تمثیل).

تمثیل

تمثیل در عرف و تداول اهل منطق «حکم است بر چیزی، مانند آن که بر شبیه اش کرده باشند، به سبب مشابهت و آن را قیاس فقهی خوانند، چه اکثر فقها به کار دارند، چنان که گویند: سرکه مزیل حدث است همچون آب، زیرا که مانند آب سیال است . . .» ^(۳) اهل منطق به تمثیل اعتنای شایسته ای نکرده و گاه گفته اند که بیش از «ایقاع ظن » از تمثیل کاری ساخته نیست . ^(۴) حتی در خوار کردن تمثیل، گام فراتر نهاده و آن را فروتر از استقرا نشانده اند . ابن سینا به تصریح گفته است: مثال [= تمثیل] سست تر از استقراست . ^(۵) هم چنین در باب تمثیل گفته است:

شاید که حکم مانند خلاف حکم ماننده دیگر بود، که بسیار چیزهایند که به یک معنا ماننده بودند و به هزار معنا مخالف و بر یکی از ایشان حکمی درست بود، یا شاید که بود، و بر دیگر درست نبود و نشاید . پس مثال دل خوشی را شاید و افکندن گمان را، و یقین را نشاند . ^(۶)

سخنانی از این دست در کتاب های منطقی قدما یافت می شود، لیکن گفتنی است که امروزه در فلسفه علم معلوم شده است که مطالبی که پیشینیان در باب ضعف تمثیل گفته اند سزاوار آن نبوده است، زیرا با وجود ضعفی که در نهاد تمثیل است فواید و برکاتی دارد که به سبب آنها شایسته تقدیر است . از باب نمونه:

با وجود آنچه درباره ضعف تمثیل گفته شده است باید توجه داشت که تمثیل علاوه بر فقه و کلام در خطابه و شعر بسیار مورد استعمال دارد . . . و هم چنین در علوم تجربی . . . در القای فرضیه به ذهن عالم حایز اهمیت بسیار است; مثلا پاستور چون متوجه شد که تخمیر مشروبات الکلی به سبب موجودات ریز جان دار است، از راه تمثیل به این فرض صائب رسید که ممکن است لت بیماری های عفونی نیز ذرات ریز جان داری باشد . سپس با آزمایش های متعدد فرض خود را به اثبات رسانید . هم چنین ست بسیاری از فرض های دیگر . بالاخره باید دانست که نخستین استدلال های کودکان از راه تمثیل است . ^(۷)

از حدیث حدیث شکافد . ایان بابور، نه شیوه های استقرایی را نمایان گر تمام عیار کوشش علمی می داند و نه شیوه های قیاسی را، لذا متذکر می شود که، هرچند شیوه های استقرایی و قیاسی جنبه های خاصی از کوشش علمی را دقیقا نشان می دهند، جهش «تخیل خلاق »

(

creative imagination

)

را از قلم انداخته اند . برای آزمون نظریه ها، منطق و مبنایی وجود دارد، ولی برای آفرینش آنها وجود ندارد . ^(۸)

باربور در فصلی از کتاب خود ذیل عنوان «استفاده از تمثیل و مدل سازی » در علم، ابتدا تمثیل و مدل را تعریف می کند، سپس به نمونه هایی از تمثیل و مدل سازی در تاریخ علم اشاره داشته و سرانجام، مخاطرات استفاده افراطی از تمثیل و مدل را در کار و بار علمی یادآور می شود . وی می نویسد:

تمثیل عبارت است از برقراری یادرک شباهت مشهود یا معقول بین دو چیز یا دو امر (دو چیز را وقتی مشابه یا مماثل می نامند که بعضی از صفات آنها همانند و بعضی دیگر ناهمانند باشد . همانندی ممکن است در شکل یا در نقش یا خاصیت باشد). تمثیل، به عنوان ابزار کمکی پژوهش، عبارت است از توسع انگاره های رابطه متخذ از یک حوزه تجربه، به قصد هم آرایی سنخ های دیگری از تجربه . ککوله شیمی دان، از تمثیل یک شکل هندسی که از یک منظره غیر منتظره اخذ شده بود، به شکل مولکول بنزن – که اشتغال خاطر مداومش بود – رهنمو