فایل پاورپوینت کامل گزارشی درباره کتاب ثمره و تعلق آن به آثار هرمسی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل گزارشی درباره کتاب ثمره و تعلق آن به آثار هرمسی :

شرح ثمره بطلمیوس در احکام نجوم / شارح خواجه نصیرالدین طوسی؛ مقدمه تصحیح و تحقیق جلیل اخوان زنجانی. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، ۱۳۷۸. پنجاه + ۲۴۴ ص

در میان نوشته های کهنترین فهرست نویسان اسلامی، از جمله ابن ندیم و ابن قفطی سخن از فیلسوف دانشمندی رفته است که علیرغم تشکیک بسیار قوی درباره وجود او، آراء و عقاید منسوب به وی در سطح بسیار زیادی در نوشته های مختلف راه یافته است. این فیلسوف دانشمند که از او به هرمس۱ تعبیر شده به یونان نسبت داده شده است. در حالی که قطعا کسی به این نام وجود نداشته است و آراء نحله ای فکری در اسکندریه، که بر اثر برخورد تمدنهای یونانی و مصری بوجود آمده به او منسوب شده است.۲ در حوزه تمدن اسلام، کتابهایی در موضوع هایی چون کیمیا، علوم غریبه و احکام نجوم در زمره آثار هرمسی قرار می گیرند؛ و به نظر می رسد از جمله کتابهایی که باید در زمره آثار هرمسی قرار گیرد، کتاب ثمره است.

ثمره عنوان کتابی منسوب به بطلمیوس و یکی از نخستین آثار مربوط به احکام نجوم است که به توسط مترجمان اسلامی و در جریان نهضت ترجمه، به عربی ترجمه شده است. این کتاب رساله کوچکی شامل حدود یکصد جمله کوتاه درباره احکام نجوم و تداخل آن با شئون مختلف زندگی انسانهاست که بجز متن عربی و چند شرح مختلف بر آن به زبانهای فارسی و عربی؛ متن های یونانی، سریانی و لاتین آن نیز به جای مانده است. رایج ترین نام این کتاب در فارسی و عربی، ثمره یا کتاب الثمره عینا برگردان عنوان یونانی آن به عربی و به معنی «میوه» می باشد. در عین حال، در شرح و ترجمه خواجه نصیرالدین طوسی از این کتاب، از آن به نام المائه الکلمه (یکصد کلمه / گفتار)۳ با عنوان رومی (= یونانی) انطرومطا نیز یاد شده است. به نوشته بلوشه۴ این عنوان(انطرومطا) صورت تصحیف شده و نادرستی از دو واژه یونانی ، و به معنی «صد کلمه» می باشد. عنوان ترجمه لاتینی این کتاب نیز Centilaquium ناظر به همین معنی است.۵

مفصلترین گزارش درباره چگونگی ترجمه این کتاب به عربی، نوشته ابوریحان بیرونی در رساله احکام نجومی اش، مقاله فی سیر سهمی السعاده۶ است که در آن، او سه ترجمه از این کتاب، دو ترجمه عربی از یونانی، یکی برای خالد بن یزید به توسط مترجمی ناشناس و دیگری به توسط مترجم مشهور سده دوم و سوم هجری حنین بن اسحاق و ترجمه سوم از فارسی (= پهلوی) به عربی توسط عمر بن فرخان طبری ستاره شناس سده سوم هجری یاد کرده است. اگر چه بیرونی می نویسد که برای نگارش مقاله فی… از هرسه این ترجمه ها استفاده کرده است، اما معلوم نیست ترجمه عربی ثمره که امروزه باقی مانده و به دست ما رسیده کدامیک از این ترجمه ها است۷. از ثمره ترجمه ای به زبان سریانی نیز وجود دارد که احتمالاً در جریان ترجمه عربی این کتاب مورد استفاده قرار گرفته است۸. در مهمترین منابع کتابشناسی اسلامی، از جمله الفهرست ابن ندیم۹ و تاریخ الحکماء ابن قفطی۱۰ ثمره صرفا کتابی از بطلمیوس ستاره شناس بسیار مشهور یونانی و پایه گذار مهمترین تئوری نجومی بشری تا پیش از قرن جدید، دانسته شده بدون آنکه اشاره ای به نام آن شده باشد. در عین حال، شرحی که ابن قفطی برگرفته از الفهرست ابن ندیم درباره کتاب الاربعه بطلمیوس، (کتاب احکام نجومی بطلمیوس که بسیاری ثمره را خلاصه آن می دانند، داده ولی در آن نامی از ثمره نبرده، به قرینه ذکر نام شخصی به نام صوری (کسی که بنا به نوشته های دانشمندان اسلامی ثمره برای او نوشته شده) در آن، باعث شده تا بسیاری۱۱ ابراهیم بن صلت را نیز مترجم ثمره بدانند، در حالی که نوشته ابن قفطی معطوف به کتاب الاربعه است و نه ثمره.

موضوع های ذکر شده در ثمره بدون ترتیب خاصی و تنها بر اساس پنج اصل کلی احکام نجوم طرح شده اند.۱۲ از میان جمله های کتاب تنها جمله های ۱ تا ۱۶ در قالب کلی به طرح مسائل اساسی احکام نجوم طرح شده اند. سایر دانسته های نجومی / احکام نجومی نیز بدون نظم خاصی ذکر شده اند بطوری که نمی توان کتاب را به بخش های خاصی تقسیم نمود. از جمله موارد ذکر شده در جمله های مختلف کتاب می توان به مسائل مربوط به حوادث جو(جمله ۳۷)، احکام موالید (جمله های ۴۷ و ۵۳ تا ۵۵)، خسوف و کسوف (جمله ۲۶)، مطالع بروج (جمله های ۱۷ تا ۲۰ و ۴۶ تا ۵۱)، خوردن داروهای مسهل (جمله های ۲۱ و ۲۳) و عمل های جراحی (جمله های ۲۲ و ۲۴) اشاره نمود.۱۳

بررسی محتوای موضوع های گوناگون احکام نجومی طرح شده در ثمره نشان می دهد، بیش از آنکه این کتاب را بتوان اثری برگرفته از آراء بطلمیوس و نگرش ارسطویی حاکم بر آثار او دانست، باید آن را از زمره آثار «هرمسی» و برگرفته از آراء و افکار منسوب به این فیلسوف دانشمند مجعول به شمار آورد. تلقی ویژه هرمسیان از عقل۱۴ منشاء تفاوت نگرش آنان به مسایل سه گانه خدا، انسان و طبیعت با نگرش ارسطوئیان به این مسائل است. در زمینه طبیعیات نیز هرمسیان بر خلاف عقیده ارسطوئیان که جهان را به دو قلمرو فوق و تحت فلک قمر تقسیم می نمودند، به وحدت جهان اعتقاد داشتند. از این رو آنان به مسائلی چون رابطه حوادث این جهان و حرکتهای سیارات و وضع آنها در بروج افلاک و به صور کلی احکام نجوم نیز بر اساس همین نگرش وحدت جهانی نگاه می کردند۱۵.

به همین خاطر است که بین محتوای ثمره و آنچه که از قول این هرمس در بسیاری از مهمترین کتابهای احکام نجوم نقل قول شده شباهت های بسیاری وجود دارد. در حالی که این موارد، هیچ شباهتی با آنچه بطلمیوس درباره احکام نجوم ذکر کرده ندارد. از جمله، ابن هبنتا۱۶ بسیاری از این موضوع های احکام نجومی را به نقل از هرمس ذکر کرده است که بسیار شبیه آراء ذکر شده در ثمره می باشد. هم چنین، بسیاری از این آراء هرمسی در مجموعه رسائل اخوان الصفا۱۷ نیز وجود دارد که کاملاً قابل تطبیق با آن چیزی است که در ثمره ذکر شده است. از جمله آنچه در جمله ۵۳ ثمره درباره موقعیت طالع بروج و ارتباط آن با نطفه (جنین) آمده که در رسائل اخوان الصفا۱۸ نیز مفصل درباره آن بحث شده است و به دلیل همین عدم تطبیق این جمله از ثمره با آراء بطلمیوس بوده است که طوسی۱۹ به هنگام شرح آن مجبور شده است از آراء هرمس در همین باره سخن گفته و از او یاد می نماید. آراء هرمس در ایران پیش از اسلام به پهلوی ترجمه شده بود و در احکام نجوم ایران ساسانی تاثیر گذاشته است۲۰، که در عین آنکه نشان دهنده قدمت حضور آراء هرمسی در جوامع بعدا اسلامی شده به حساب می آید، مؤیّد نظر بیرونی نیز درباره وجود ترجمه پهلوی این کتاب که منشاء ترجمه عربی آن شده می باشد. هم چنین، ضمن جنگی خطی از ترجمه لاتینی ثمره در اسپانیا، و بلافاصله پس از ترجمه این کتاب، ترجمه لاتینی کتابی به همین نام اما منسوب به هرمس نیز وجود دارد۲۱.

ثمره به عنوان یکی از مهمترین آثار احکام نجوم، بسیار مورد توجه ستاره شناسان و نویسندگان مختلف قرار گرفت و بسیاری از آنان در نوشته های خود و در موارد مختلف از آن یاد کرده اند. از جمله مسلمه بن احمد مجریطی، ستاره شناس و ریاضیدان اسپانیایی در کتاب خود، غایه الحکیم۲۲ که در رواج اندیشه های هرمسی در اسپانیا نقش بسیار مهمی داشت جمله های مختلفی از ثمره را ذکر کرده است. ابوحیان توحیدی نیز در المقابسات۲۳ خود عینا جمله هایی از ثمره را نقل کرده است و البته محمد بن مسعود غزنوی در کفایه التعلیم فی صناعه التنجیم۲۴ بیش از هر نویسنده دیگری از این کتاب یاد کرده است.

بر کتاب ثمره شروح متعددی نوشته شده است. حاجی خلیفه۲۵ تعدادی از آنها را یاد کرده و سزگین۲۶ نیز چهار مورد از آنها را بر شمرده است. علاوه بر شرح هایی که توسط اینان یاد شده باید از شرح ابوالعباس احمد بن یوسف بن کماد، مشهور به ابن کماد، ستاره شناس اهل تونس، زنده در سده هفتم هجری یاد کرد۲۷. از میان شروح مختلف ثمره شرح ابوجعفر احمد بن یوسف بن ابراهیم مصری (طولونی) مشهور به ابن دایه (مرگ در حدود سال ۳۴۰) از همه مشهورتر است. تقریبا کلیه کسانی که از ثمره یاد کرده اند، شرح ابن دایه بر این کتاب را نیز برشمرده اند۲۸. خواجه نصیرالدین طوسی نیز در شرح و ترجمه خود از ثمره نوشته که از این شرح استفاده کرده است۲۹. احمد بن یوسف تیفاشی (مرگ در حدود ۶۵۱) در کتاب خود، ازهار الافکار فی جواهر الاحجار۳۰ و ابومنصور سلیمان بن حسین موصلی نیز در المختار من کتب الاختیارات الفلکیه۳۱ خود از این شرح استفاده کرده اند. به نوشته نلینو۳۲ ابن دایه در این شرح کوشیده است تا با آوردن اضافات و تغییراتی عبارات دشوار کتاب اصلی را تفسیر نموده یا پاره ای از ناسازگاریهای آن را با کتاب الاربعه بطلمیوس بر طرف نماید. از این شرح نسخه های خطی متعددی باقی مانده است که یکی از کهنترین آنها به خط حسین بن عبدالرحمان صوفی رازی فرزند ریاضی دان و ستاره شناس مشهور عبدالرحمان صوفی رازی در کتابخانه ملک تهران نگهداری می شود۳۳. شرح ابن دایه در قرون وسطی به لاتین نیز ترجمه شد.۳۴

اشتاین اشنایدر۳۵ با استناد به مجموعه ای خطی در کتابخانه اسکوریال اسپانیا از شرح ابوعبداللّه بتانی بر ثمره یاد کرده است، اما این رساله در اصل شرح بتانی بر کتاب الاربعه بطلمیوس است که نسخه ای از شرح ابن دایه بر ثمره را نیز به همراه دارد.۳۶

کتاب ثمره را خواجه نصیرالدین طوسی در سال ۶۶۳ یا ۶۷۰ به فارسی ترجمه و شرح کرده است.۳۷ او در این ترجمه نوشته است۳۸ که پس از پایان کار شروح ابن دایه و ابوالعباس احمد بن علی اصفهانی حاسب را مطالعه و آنچه را که لازم دیده است از آنها به ترجمه و شرح خود افزوده است. در این ترجمه خواجه نصیر طوسی ابتدا هر یک از جمله های متن را به عربی ذکر کرده و سپس شرح و ترجمه خود را ذیل آن آورده است. از این کتاب نسخه های خطی متعددی باقی مانده است۳۹ و استاد جلیل اخوان زنجانی آن را در س