فایل ورد کامل پاورپوینت کیفیت پیدایش معقولات اولی از دیدگاه صدرالمتالهین رحمه الله

---

بخشی از متن فایل ورد کامل پاورپوینت کیفیت پیدایش معقولات اولی از دیدگاه صدرالمتالهین رحمه الله :

Normal
۰

false
false
false

EN-US
X-NONE
AR-SA

MicrosoftInternetExplorer4

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:”Table Normal”;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:””;
mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt;
mso-para-margin:0in;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:”Calibri”,”sans-serif”;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:”Times New Roman”;
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:Arial;
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

تجرد صور حسی و
خیالی

پیش از ورود به بحث، به اختصار، کیفیت پیدایش صور حسی و خیالی در نفس
مورد بحث قرار می گیرد تا زمینه ورود در بحث کیفیت پیدایش کلی و معقولات اولی
فراهم آید. صدرالمتالهین برخلاف مشائیان، که قایل به جسمانی بودن صور حسی و خیالی
بودند و قیام آن ها را به نفس، حلولی می دانستند، قیام آن ها را به نفس، صدوری
می داند; یعنی: نفس در حین مواجهه با خارج، چنین صورت هایی را ایجاد می کند، نه
این که از خارج تجرید نماید و سپس در ذهن حلول کند. وی می گوید: «ان الله تعالی
خلق النفس الانسانیه بحیث یکون لها اقتدار علی ایجاد صور الاشیاء المجرده والمادیه
لانها من سنخ الملکوت و عالم القدره والفعل

»; ^(۱)

خداوند
متعال نفس انسان را به گونه ای آفریده است که می تواند صورت اشیای مجرد و مادی را
ایجاد کند; زیرا از سنخ ملکوت و عالم قدرت و فعل است

.

او در جای دیگری، تصریح می کند که نفس نسبت به صور حسی و خیالی اش علت
فاعلی است، نه قابلی: «ان النفس بالقیاس الی مدرکاتها الخیالیه والحسیه اشبه
بالفاعل المبدع المنشی ء منها بالمحل القابل المتصف

» ^(۲)

نفس
نسبت به مدرکات حسی و خیالی اش به فاعل مبدع شبیه تر است از این که قابل محض باشد

.

در جای دیگر، چنین اظهار می دارد: «اما الحسیات فباستیناف وجودها و
صدورها عن النفس الانسانیه و مثولها بین یدیها فی غیر هذا العالم بواسطه مظهر من
هذا العالم لها کالجلیدیه والمرآه والخیال

»; ^(۳)

نفس
انسانی است که صور حسی را ایجاد می کند و در – همان. عالم دیگری غیر از عالم ماده،
که همان عالم خیال است، متمثل می سازد، گرچه این کار را به واسطه مظهری از همین
عالم مانند جلیدیه انجام می دهد

.

ایشان در برخی موارد حتی تصریح می کند که قیام آن ها قیام حلولی نیست:
«ان حصولها عنه تعالی هو بعینها وجودها له من غیر قیام حلولی و هکذا الحکم فی قیام
الصور العقلیه او المتخیله للنفس الانسانی

»; ^(۴)

قیام صور
عقلی و خیالی برای نفس قیام حلولی نیست، بلکه تمام آنچه را که انسان ادراک می کند
و با قوه خیال و حس باطنش مشاهده می کند نه حال در جرم و دماغ است… و نه در
عالمی جدا از نفس انسانی، چنان که اهل اشراق پنداشته اند: «بل هی قائمه بالنفس لاکقیام
الحال بالمحل بل کقیام الفعل بالفاعل

»; ^(۵)

قیامشان به نفس حلولی
نیست، بلکه نحوه قیام فعل به فاعل است

;

یعنی: قیام صدوری است. این نفس است که
آن صور را ایجاد می کند و وجود آن ها به خود نفس قایم است و به بقای آن باقی اند

.

یکی دیگر از شواهدی که می توان از کلمات ایشان آورد که قیام صور حسی و
خیالی را به نفس قیام صدوری می داند، سخنی است که درباره حقیقت ابصار گفته است:
«بل الحق فی الابصار کما افاده الله لنا بالالهام ان النفس تنشا منها بعد حصول هذه
الشرائط المخصوصه باذن الله صور معلقه قائمه بها حاضره عندها متمثله فی عالمها لا
فی هذا العالم

»;
^(۶)

حقیقت ابصار آن است که نفس پس ا ز حصول شرایط
خاص، صورت هایی را که قائم بر آن است در عالم خودش ایجاد می کند، نه این که در این
عالم جسمانی ایجاد نماید. ولی عموم مردم از این مطلب غافل اند و تصور می کنند که
ادراک به همین صورت های منغمر در ماده تعلق می گیرد. سپس می فرماید آنچه را که ما
در باب کیفیت ابصار بیان کردیم شایسته است که نام «اضافه اشراقیه » بر آن بنهیم;
زیرا مضاف الیه آن همانند مضافش به وجود نوری بالذات موجود است

. ^(۷)

بنابراین، نظریه ایشان در باب ادراکات حسی و خیالی به اختصار چنین است:
نفس به واسطه کمال وجودی و تجردی که دارد، مظهر خلاقیت حق است. «احساس » عبارت از
آن است که نفس با تحقق شرایطی در عالم مجردات، خود صورت هایی مطابق با موجودات
خارجی ایجاد می کند و در واقع، کار نفس خلاقیت و آفرینش است، به طوری که هرگاه چیزی
را احساس کند صورت آن را می آفریند و آن صورت در پیش او حضور دارد

.

در این جا، این اشکال پیش می آید که اگر «احساس » آفریدن صورت محسوس
است و از موجودات خارجی چیزی گرفته نمی شود، پس باید به اعضای حواس نیازی نباشد و
لازم نباشد که محسوسات در نزد او حاضر باشند. بر این اساس، باید ممکن باشد که کسی
در عین بی چشمی، اشیا را ببیند یا در جای خودنشسته باشد و اشیای بسیار دور را
مشاهده کند و یا چیزهایی را که اصلا در حضورش نیست ببیند، در حالی که می بینیم
چنین نیست بلکه تا چشم ما باز نباشد و تا اشیایی در محضر ما نباشند و تا نسبت چشم
از حیث فاصله، با اشیا متناسب نباشد، رؤیت تحقق پیدا نمی کند

.

در پاسخ باید توجه داشت که نفس اگر چه ذاتا موجودی مجرد و روحانی است،
ولی در فعل خود نیازمند به ماده است

.

بدین روی صدرالمتالهین مردمک چشم را
وسیله ای برای تحقق ابصار و فعالیت نفس دانسته است

(۸)

.

در جای دیگر، نسبت به تمامی محسوسات، می گوید:
«ان النفس تنشا منها بعد حصول هذه الشرائط المخصوصه باذن الله صور معلقه قائمه بها

»; ^(۹)

نفس برای آفرینش صور محسوسه، به شرایط خاصی نیازمند است که آن ها مرجح
تحقق احساس خاصی می شوند. برخی از حکما این مرجحات را به دو دسته تقسیم کرده اند:
بخشی مربوط به اشیای خارجی و بخشی نیز به عضو خاصی مربوط است. آنچه مربوط به خارج
است عبارت از وجود جسم متوسط و اعتدال در کیفیت و استعداد پذیرش کیفیات خارجی است
و آنچه مربوط به عضو یا قوه خاصی است سلامت استعداد پذیرش و اعتدال کیفیت است

. ^(۱۰)

بنابراین، پس از حصول شرایطی، نفس قادر است مماثل صور محسوسه را
بیافریند

.

از مجموع عبارات صدرالمتالهین استفاده می شود که ایشان قیام صور حسی و
خیالی را به نفس قیام صدوری و کار نفس می داند، نه آن گونه که مشائیان حال در جسم
می دانسته اند

.

اکنون این سؤال مطرح است که آیا این نفس است که خود، صور عقلی را ایجاد
می کند یا از جای دیگری به او افاضه می شود؟

مقایسه نظریه
صدرالمتالهین با دیگر حکما

ظاهر کلام صدرالمتالهین در باب پیدایش معقول و کلی مضطرب است، به
گونه ای که از برخی عباراتش نظریه تجرید و انتزاع، که همان نظریه ابن سینا و
مشائیان است، استفاده می شود و از برخی دیگر، چنین برمی آید که قایل به کلی سعی است
و با افلاطون همسویی دارد. از بعضی کلماتش نیز انکار کلیت و همسویی با هیوم
استشمام می شود (که شواهد آن در ادامه بحث خواهد آمد

.)

مقایسه نظریه
صدرالمتالهین با افلاطون

صدرالمتالهین در باب اعتقاد به مثل، از افلاطون پیروی کرده و اعتقاد به
آن را حق می داند و به طور جدی، از آن دفاع می کند. ایشان همانند افلاطون، معتقد
است که اشیای این عالم در عالم عقل، دارای رب النوع است و هیچ یک از نقض های
متاخران بر این نظریه وارد نیست: «و بالجمله قول افلاطون و اسلافه العظام فی غایه
القوه والمتانه والاستحکام لا یرد علیه شی ء من نقوض المتاخرین

»; ^(۱۱)

نظریه افلاطون در غایت متانت و قوت است واشکالات و نقوض متاخران نیز بر
آن وارد نیست. «منشا ایراد این نقض ها و اشکالات، قصور و کوتاهی ادراک مدرکان از
درک مقام بزرگانی چون افلاطون و عدم اطلاع از مقاصد آن ها بوده است، بلکه حتی
آن ها از مبانی دقیق و اصول پیچیده و عمیقی که قدما داشته اند بی اطلاع بوده اند

. ^(۱۲) »

سپس می گوید: گرچه این بزرگان دلیلی بر وجود مثل ارائه نکرده اند و
چنان که عادت انبیا و اولیا: است، به صرف حکایت و رمز اکتفا نموده اند، ولی شایسته
است بر آنچه ادعا می کنند که مشاهده کرده اند، اعتماد شود و کسی حق مناظره و بحث با
آن ها را ندارد; زیرا همان گونه که نمی توان در اصول علم نجوم و احکام آن با
منجمانی همچون ابرخس و بطلمیوس، مناظره کرد، بلکه آنچه را که از اوضاع ستارگان و
اعداد افلاک گزارش می کنند به راحتی باید پذیرفت، باید آنچه را که حکما و اولیا در
رصدشان از عالم عقول مشاهده کرده اند قبول کرد و با آن ها به مناظره و گفت وگو
برنخاست

.

اعتماد بر گزارش حکما از آنچه از عالم قدس دیده اند سزاوارترست; زیرا
در رصدخانه عقل احتمال خطا کم تر است

. ^(۱۳)

با توجه به حمایت های مذکور از افلاطون، از برخی عبارات ایشان چنین
استفاده می شود که همانند افلاطون، کلی را

«

وجود سعی » می داند; مثلا،
در این عبارت چنین آورده است: «فان النفس عند افتتانها بالمحبوب المجازی الذی هو
من وجه حقیقی تتوجه الی المحبوب الحقیقی المطلق الذی هو الصمد لکل شی ء و الملجا
لکل حی و تتولی جنابه الکریم منبع الانوار و معدن الآثار فیحصل لها الوصول الی
الحضره الالهیه و یتنور باطنها بنوره فتدرک الامور الکلیه والصور المفارقه العقلیه
لصیرورتها حینئذ عقلا مدرکا للکلیات

.» ^(۱۴)

از این عبارت، چنین استفاده می شود که کلی همانند «مثل » است; زیرا
می گوید: نفس پس از فاصله گرفتن از محبوب مجازی و روی آوردن به محبوب حقیقی مطلق،
باطنش به نور حضرت الهی منور می شود و قادر است «امور کلی و صور مفارق » را درک
کند

.

در جای دیگر، می گوید: «ان للاشیاء الکونیه صوره عقلیه فی عالم العقل و
ایاها یتلقی الانسان حین ادراکه للمعقولات الکلیه

»; ^(۱۵)

نفس،
ادراک معقولات کلی را از صورت های عقلی، که در عالم عقل اند، دریافت می کند

.

ملاحظه عبارات مذکور، در کنار مواردی که ادعا می کند درک کلی فقط برای
افرادی حاصل می شود که شایستگی درک مثل را داشته باشند،

(۱۶)

این احتمال را تقویت می کند که صدرالمتالهین به «کلی سعی » قایل است.
بر اساس این نظریه،

«

کلیت » یک مفهوم نیست تا تابع اعتبار ما باشد، بلکه سر کلیت در مساله
«تجرد عقلانی » نهفته است; مثلا، «انسان » در صورتی به کلیت متصف می شود که واجد
هیچ گونه وضع، مقدار یا شکل خاصی نباشد و این در صورتی محقق می شود که انسان دارای
جوهری مجرد و تجرد عقلانی باشد و به تعبیر دیگر، فاقد خواص و احکام ماده باشد.
انسان مجرد، به دلیل سعه وجودی اش، بالاتر از افق مادیات قرار دارد و بر کثرات
مادی محیط است. از این رو، می توان آن را بین افراد مادی مشترک دانست. بر این
اساس، درک کلی نیز عبارت خواهد بود از مشاه