بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل رازی شناسی در عصر حاضر(۱) :

شناخت علمی حکیم محمّد بن زکریای رازی، نظر به دو نیمرخ درخشان و برجسته وی، یکی چهره پزشکی و دیگر سیمای فلسفی اش، هم از دیرباز تا امروز مورد توجّه بوده است؛ منتها چون تحقیق حاضر در این کتاب (حکیم رازی) تنها ناظر به سیمای فلسفی یا بررسی حکمت طبیعی و نظام فکری اوست، بحث در باب جنبه طبّی حکیم ری و یا رازی شناسی پزشکی، طبعا از حیطه مختار و معیّن موضوعی ما بیرون باشد، اگر چه کمابیش ناگزیر از اشارت به برخی آثار هم در زمینه پزشکی رازی هستیم. اما نخستین اثر رازی شناسی همانا از خود حکیم رازی پدید آمده، که با تأثّر از «سیره»های رایج سقراط حکیم همچون پیشوای فلسفی اش، و به مثابتِ خود زیستنگاری (autobigoraphy) کتاب سیرت فلسفی را در شرح حیات علمی و عملی خویش، با دفاع از مقام «فیلسوف» بودگی اش نوشت. هم چنین، رساله «فهرست» آثار (Bibliography) خویش را چنان که گذشت، نیز به پیروی از «پیناکس» (= سیاهه کارهای) جالینوس، همچون پیشوای نامداری در دانش پزشکی اش نوشت. آنگاه، ابن ندیم (م ۳۸۰ ق) شرح مختصری از احوال و «فهرست» آثار حکیم ری را در کتاب الفهرست خود آورد؛ سپس ابوریحان بیرونی (م ۴۴۰ ق) با تألیف فهرست کتابهای رازی در تقدمه فهرست آثار خویش، هم با دیباچه ای در شرح مقامات و مجاهدات علمی رازی، در حقیقت پایه گذار رازی شناسی در جهان دانش و حکمت شد. دو سده پس از او، جمال الدین قفطی (م ۶۴۶ ق) در تاریخ الحکماء خود، احوال و آثار حکیم رازی را در جزو فلاسفه فرانمود؛ و شاگردش ابن ابی اُصَیْبعه (م ۶۶۸ ق) در تاریخ پزشکان خود طبقات الاطبّاء بیشتر و به شرح تر احوال و آثار رازی را پژوهید و به دست داد. هم در آن زمان، زیستنگار نامدار «ابن خَلِّکان» (۶۰۸ ۶۸۱ ه) در کتاب معروف وَفَیات الاعیان خود، خیلی مختصر به شرح حال آن حکیم «سرشناس» بسنده کرد. اما در قطر شرقی جهان اسلام، یکی به سبب ترکتازی و ویرانگری و کتابسوزی های ترکان و مغولان، که بر عصر طلایی تمدّن ایران دوره اسلامی نقطه پایان گذاشتند؛ و دیگر همانا به علّت استیلای اعتقادات اسماعیلی قائل به «وحدت دین و عقل» (که خلاف نظر حکیم رازی است) و سلطه دائم سران و صاحبنظران آن فرقه مثل ابوعلی ابن سینا و بعدها هم نصیرالدین طوسی، در مورد شخصیّت علمی و فلسفی دو تن از نوابغ کبیر ایرانی یعنی حکیم زکریای رازی و علاّمه ابوریحان بیرونی عمدا «توطئه سکوت» به عمل آمد، تا آن که در سده واپسین دانشمندان آزاده شرق شناس اروپایی یک چنین توطئه خائنانه و عامدانه اسماعیلی را در هم شکستند.

البته سابقه رازی شناسی در اروپا به دروه قرون وسطا می رسد، بازگرد به سده سیزدهم(م) که کتاب الحاوی (فی الطبّ) را دانشمند پزشک یهودی فرج بن سلیم (farragut) سیسیلی در سال ۱۲۷۹ تحت عنوان Continents به لاتینی ترجمه کرد، نیز «آبراهام بن سولومون» اویگدور (A.Avigdor) خاخام زاده یهودی در فرانسه (ن ۲ س ۱۴ م) و طبیبِ مترجم معروف، بخش هایی از آثار رازی و ابن سینا را به لاتین ترجمه کرد؛ کتاب المنصوری (Liber Almansoris) را مترجم مشهور جرارد کرمونایی در سال ۱۴۸۱ به لاتینی ترجمه کرد؛ هم چنین کتابهای طبّی الملوکی (Liber Regius) و الحصبه و الجدری (Rhazac dc Pcstilentia) به لاتینی ترجمه شد، بالجمله مورد مطالعه و استفاده علمی اطبّاء و طلاّب پزشکی در اروپا قرار گرفت؛ و سپس با اختراع صنعت چاپ از جمله آثار اولیه مطبوع همانا کتابهای مزبور به طبع رسید، چنان که اثر عظیم الحاوی برای نخستین بار به سال ۱۴۸۶ (در برسیکا) و به طور کامل پنج بار بین سالهای ۱۴۸۸ ۱۵۴۲ چاپ شد؛ کتابهای دیگر هم از دهه های پایانی سده ۱۵ و طیّ قرن شانزدهم هر کدام هفت تا ده بار به چاپ رسیدند، در پی انتشار آثار مزبور نیز ترجمه های آنها به زبانهای گوناگون اروپایی تداول یافت و همچنان مکرّر چاپ شدند. کتابهای رازی قرنها در دانشکده های پزشکی معروف اروپا تدریس می شد چنان که مثلاً در سال ۱۳۹۵ کتاب الحاوی یکی از نُه کتاب دانشکده پزشکی پاریس بود، نیز مقاله نهم کتاب المنصوری او تا پایان سده پانزدهم جزوی از برنامه دروس دانشگاه توبینگن آلمان محسوب می شد. آوازه حکیم رازی در اروپا به حدّی بود که شاعر انگلیسی جفری چاسر G.Chaucer (1340 1400 م) در قطعه «دکتر طبّ» خود نام او (Rasis) را جزو شخصیت های برجسته و ارزنده علمی یاد کرده است.۱ جورج سارتون گوید که بقراط مهمترین عملی که انجام داد، این بود که طرز نگرش و روش علمی را در معالجه بیماریها وارد کرد؛ پس از او این روش یعنی ثبت برداشتن و گردآوری گزارش های بالینی ادامه نیافت؛ سرگذشت هایی که جالینوس نقل کرده بسیار درجه پایین تری دارد، بعد از جالینوس دیگر تا زمان «رازی» چنین گزارش هایی دیده نمی شود.۲ اقبال به آثار حکیم رازی در دوره نوزایی فرهنگی اروپا، آغاز عصر تجربه گرایی و پس از آن هم بدین موجب بود. بر روی هم، حکیم رازی تا سده بیستم در دنیای علم به عنوان یک طبیب چیره دست شناخته آمده بود، که توانسته است میراث علمی گذشتگان را به طور منظّم و قابل استفاده در دسترس جویندگان دانش قرار دهد؛ ولی افکار فلسفی و اخلاقی او کمتر مورد توجه شده بود، تا آن که دانشمندان شرق شناس حکمت پیشه اروپایی پس از شناسایی ابوریحان بیرونی و آثارش در پی شناخت استاد مکتبی وی هم برآمدند.

۱. گ. رانکینگ (G.S.A. Ranking) نخستین کسی است که تحلیلی از حیات و آثار رازی مبتنی بر منابع شرقی به ویژه «ابن ابی اصیبعه» و «فهرست کتب رازی»، به عنوان زندگی و کارهای رازی در هفدهمین همایش جهانی پزشکی (لندن، ۱۹۱۳ م) ارائه نموده است.۳

۲. ادوار براون (E.G. Browne) نخستین کسی که در کتاب طبّ اسلامی خود (کمبریج، ۱۹۲۱) تنها جنبه طبّی حکیم رازی را بررسی کرد.۴

۳. ژولیوس روسکا (J.Ruska) شرق شناس آلمانی و محقّق علوم طبیعی که در مطالعات راجع به کیمیا / شیمی حکیم رازی متفرّد است، نخست پژوهش ها درباره رازی را طی سالهای ۱۹۲۲ ۱۹۲۴ در مجلاّت شرقی آلمان نشر کرد؛ آنگاه گفتار «نوشته بیرونی همچون منبعی برای احوال و آثار رازی» (مجله ایزیس / ۱۹۲۳، ص ۲۶ ۵۰) که ترجمه «فهرست کتابهای رازی» را هم دربردارد، گفتار درباره وضع کنونی رازی پژوهی (۱۹۲۴) که راجع به تحقیقات غربی و مسائل مربوط به آثار رازی است، گفتار کیمیا / شیمی رازی (مجله اسلام، ۱۹۳۵، ص ۲۸۱ ۳۱۹) و طبع و ترجمه و شرح کتاب سرّ الاسرار رازی (مجله مطالعات تاریخ علوم طبیعی و طبّی، هایدلبرگ، ۴، ۱۹۳۵، ص ۱ ۸۷ و ۱۵۳ ۲۳۸؛ ۶، ۱۹۳۷، ص ۱ ۲۴۶) که به صورت کتاب مستقل هم (برلین، ۱۹۵۵) تجدید چاپ شده است.۵

۴. ت. ج. دی بور (T.J.De Boer) هلندی استاد فلسفه دانشگاه آمستردام (۱۸۶۶ ۱۹۴۲ م) نخستین دانشمند اروپایی است که اهمیّت جوانب فلسفی حکیم رازی را دریافت، پس مقالتی جامع به عنوان طبّ روحانی رازی نوشت، که ضمن بررسی و نقل خلاصه ای از کتاب مزبور بهری از کتاب سیرت فلسفی رازی هم به نقل آورد (مجله فرهنگستان علوم هند / ۱۹۲۰، ص ۱ ۱۷). دی بور، هم چنین در کتاب گرانمایه تاریخ فلسفه در اسلام (اشتوتگارت، ۱۹۰۱ / ۱۹۲۱ م) که هم به انگلیسی ترجمه شده (لندن، ۱۹۰۳ / ۱۹۳۳)۶ و هم دانشمند مصری استاد محمد عبدالهادی ابورَیده آن را به عربی ترجمه کرده (القاهره، ۱۹۳۸؛ چاپ ۴، ۱۹۷۵ م / ۱۳۷۷ ق) در فصل یکم ( فلسفه طبیعی) از باب سوم ( فلسفه فیثاغوری) شرحی جامع از حکمت دهری طبیعی و اخلاقی حکیم رازی فرانموده است.

۵. پاول کراوس (P.Kraus) اتریشی دانشمند شرق شناس یهودی (۱۹۰۲ ۱۹۴۴ م) که از نوابغ علمی به شمار آمده، متخصّص در فلسفه و علوم دوران اسلامی و بزرگ ترین رازی شناس که با تتبّع و طبع ونشر آثار فلسفی آن حکیم ایرانی او را به عنوان یک «فیلسوف» هم به دنیای معاصر شناساند. رازی شناسی در جهان با نام «کراوس» پیوند خورده است، اگر هِمَم عالیه علمی آن دانشمند جوان و کوشای شرق شناسی نبود، اکنون ما تا بدین حدّ و قدر نسبت به احوال و آثار و افکار رازی آگاهی نداشتیم. البته بهری بزرگ هم از مساعی وی مصروف تحقیق و طبع آثار کیمیایی «جابربن حیّان» صوفی شد (القاهره / ۱۹۳۵) و نیز آثاری از ابن مقفّع و ابن راوندی و حلاّج (زنادقه اسلام) را تحقیق و طبع کرد؛ ولی عمده فعالیت های علمی او در دهه آخر حیات وقف بر رازی شناسی شد، از جمله طبع فهرست کتب الرازی ابوریحان بیرونی (پاریس، ۱۹۳۶) و گفتارهای دانشنامگی به زبانهای اروپایی، اما شاهکار وی همانا جمع و تدوین و طبع رسائل فلسفیه محمّد بن زکریای رازی (القاهره، ۱۹۳۹) می باشد که در واقع جلد یکم محسوب می شود۷، جلد دوم کتاب به طبع نرسید (همچنان به صورت دستنوشته مانده) چون ظاهرا پاول کراوس یکی از قربانیان نازیسم آلمان به شمار است، چه به نحوی نامعلوم در چهل سالگی ناگزیر از خودکشی در قاهره شد.

۶. سلیمان پینس (S.Pines) آلمانی محقّق در تاریخ علوم و فلسفه دوران اسلامی، اشتهار وی بیشتر به واسطه کتاب بهر ذرّه گرایی اسلامی (برلین، ۱۹۳۶) است، که متضمّن نگره اتمی حکیم رازی هم می باشد؛ این کتاب را هم استاد محمّد عبدالهادی ابورَیده با عنوان مذهب الذرّه عندالمسلمین و علاقته بمذاهب الیونان و الهنود (و معه فلسفه محمدبن زکریا الرازی) (القاهره، ۱۳۶۵ ق / ۱۹۴۶ م) به عربی ترجمه کرده، که متضّمن رساله «اوتو پرتسل» درباره منشأ اعتقاد به جزءِ لایتجزّی خصوصا در مکتب هندی است. پینس مقالات ممتعی در زمینه تاریخ علم دوران اسلامی نوشته، اما در زمینه رازی شناسی هم با شادروان کراوس در نوشتن گفتار «رازی» در دائره المعارف اسلامی (طبع یکم / بریل) هنباز بود (۱۹۳۶) و نیز درباره شکوک رازی بر جالینوس سخن گفت (هفتمین همایش جهانی تاریخ علم، ۱۹۵۳) و هم گفتار بلند «رازی» را در فرهنگ زیستنامه علمی (ج ۱۱، ۱۹۸۰، ص ۳۲۳ ۳۲۶) او نوشته است.۸

۷. ماکس مایرهوت (M.Meyerhof) از بزرگ ترین چشم پزشکان جهان و مورّخ برجسته پزشکی اسلامی (۱۸۷۴ ۱۹۴۵ م) که استاد تاریخ پزشکی در دانشگاه های اروپا بود، ولی همچون پاول کراوس در قاهره اقامت گزید و به تحقیق اشتغال ورزید. از جمله آثار پر شمار وی آنچه راجع به حکیم طبیب ری می شود، یکی مشاهدات (سی و سه گانه) بالینی رازی (ایزیس، ۱۹۳۵)، فلسفه حکیم رازی (فرهنگ اسلامی، ۱۹۴۱) و اشارات دیگر طیّ کتاب التراث الیونانی فی الحضاره الاسلامیه (۱۹۴۰) می باشد.۹

۸. گائود فروی دمومبینس (M. Gaudefroy-Demombynes) فرانسوی، استاد زبان عربی و تاریخ و ادب شرقی در پاریس، که رساله رازی فیلسوف را بر اساس آثار اخیر (در مجله تاریخ ادیان / ۱۹۴۱) نوشته است.۱۰

۹. آرتور آربری (A.Arberry) انگلیسی، که کتاب طبّ روحانی رازی را به انگلیسی ترجمه کرده (۱۹۵۰) با شرح مفیدی که متضمّن بخش هایی از سیرت فلسفی او هم هست؛ به علاوه آربری در کتاب وحی و عقل در اسلام (۱۹۵۲) هم پیرامون اِبطال نگره «وحی» و اِثبات «عقل» در نزد رازی بحث دقیق نموده است.۱۱

۱۰. جورج سارتون (G.Sarton) بینانگذار مشهور تاریخ علم (م ۱۹۵۶) که نیمه دوم سده نُهم میلادی (= نیمه دوم سده سوم هجری) را در تاریخ علم «عصر رازی» نامیده، شرحی مختصر و مفید هم درباره جنبه علمی حکیم ری نوشته است.۱۲

۱۱. سیریل الگود (C.Elgood) انگلیسی محقّق و مورّخ نامدار «پزشکی ایران» (۱۸۹۲ ۱۹۷۰ م) که طیّ فصول پنجم و ششم و هفتم کتاب خود، به نحوی جامع و متین درباره دانش پزشکی رازی و آثار طبّی او بحث کرده است.۱۳

۱۲. پ. ه. شاد (P.H.Shad) [پورهرمزان] که گفتار «زکریای رازی فیلسوف مادی و دهری ایران» از او در مجلّه مسائل فلسفی شوروی (۱۹۵۸) چاپ شده است.۱۴

۱۳. آلبرت زکی اسکندر (A.Z.Iskandar) مصری محقّق تاریخ طبّ و مفَهرِسِ نسخ خطّی طبّی عربی، که رساله دانشگاهی او در آکسفورد به عنوان بررسی نوشته های پزشکی رازی (۱۹۵۹) بوده است۱۵؛ اسکندر فهرست نسخه های خطی طبّی کتابخانه «ولکام» لندن را هم تألیف کرده، که طیّ آن برای نخست بار فاش می گردد. ابوعلی سینا کتاب الحاوی حکیم رازی را در کتاب القانون خود سلخ و انتحال نموده است.

۱۴. ریچارد والتزر (R.Walzer) دانشمند آلمانی اصل استاد فلسفه یونانی و اسلامی در دانشگاه آکسفورد، که باب دوم از بهر سوم از فصل یکم کتاب یونانی در عربی گفتارها درباره فلسفه اسلامی او (۱۹۶۲) در باب فلسفه حکیم رازی از برجسته ترین پژوهشها در این خصوص است، الاّ این که استاد والتزر سعی در نشان دادن «نوافلاطونی» بودن آن نظر به صبغه یونانی داشته است.۱۶

۱۵. هانری کُربن (H.Corbin) فرانسوی، دانشمند ایران شناس نامدار و استاد حکمت و عرفان ایران در دوره اسلامی، که در باب فلسفه حکیم رازی طیّ کتاب تاریخ فلسفه اسلامی خود فحص بلیغ کرده و نظر عمیق ابراز نموده۱۷؛ باید گفت استاد کُربن این کتاب را با همکاری استاد ایرانی دکتر سید حسین نصر و استاد عربی دکتر عثمان یحیی تألیف کرده، که هم به فارسی (توسط اسداللّه مبشّری) و هم به عربی (توسط نصیر مروّه) ترجمه شده است.

۱۶. عبدالرحمان بدوی (A.Badavi) مصری، دانشمند حکمت پیشه نامدار استاد فلسفه در دانشگاه قاهره، فصل بیست و دوم تاریخ فلسفه در اسلام (ویرایش «م.م. شریف») را درباره «محمدبن زکریای رازی» هم از منظر فلسفی نوشته است.۱۸

۱۷. محمّد فخری (M.Fakhry) که طی گفتار «دهمین سده تفسیر عربی جهان شناسی افلاطون» (۱۹۶۸) در باب تأثیر جهان شناسی افلاطون بر اندیشه های گیتی شناخت حکیم رازی پژوهش کرده است.۱۹

۱۸. ال. ای. گودمن (L.E.Goodman) دانشمندی رازی شناس از نسل اخیر شرق شناسان، که چندین گفتار مهمّ درباره جوانب فلسفی حکیم رازی نوشته: ۱. اخلاق اپیکوری رازی (۱۹۷۱) که گزارشی است در سنجش میان حکمت اپیکوری و حکمت رازی، ۲. معرفه الروح رازی (۱۹۷۲) که گزارش «هبوط نفس» و عمل آن در فلسفه اوست، ۳. افسانه هبوط روح در نزد رازی (۱۹۷۵) که گزارش مشروح آموزه نفس و کارکرد آن در فلسفه اوست، ۴. گفتار جامع «رازی» (۱۹۹۴) در شرح احوال و آثار و افکارش. ۵. نیزگفتار سودمندی در وصف حال و وسعت اندیشه رازی (۱۹۹۶) که تازگی دارد.۲۰

۱۹. فرانتز روزنتال (F.Rosenthal) دانشمند اسلام شناس پرآوازه، که در کتاب میراث قدیم در اسلام (۱۹۷۵) در باب مسئله «لذّت و الم» به نزد حکیم رازی، درباره «نفس» و اقسام آن با تأثیر یونانی، و راجع به مسائل طبّی و محتویات الحاوی بحث کرده است.۲۱

۲۰. جوئل کریمر (J.L.Kraemer) که در کتاب گرانمایه انسانگرایی در نوزایی اسلام (احیای فرهنگی در عهد آل بویه) به ویژه طیّ فصل دوم ( محافل فلسفی) از شاگردان مکتب انسانگرایی حکیم رازی سخن می گوید، و در فصل پایانی (تحقیق در باب انسانگرایی در عصر بوییان) پیرامون شخصیّت فلسفی رازی به عنوان «مشعل» خردگرایی ایران بحث می کند. کتاب دیگر جوئل کریمر (که تازگی به فارسی ترجمه شده): فلسفه در عصر رنسانس اسلامی (ابوسلیمان سجستانی و مجلس او) اگر چه گزارش فلسفی پس از حکیم رازی است، مقولات اساسی فلسفه و ایستار مدنی اش را جابجای متعرّض شده است.۲۲

اما رازی شناسی در ایران و در میهن آن حکیم بزرگ ایرانی، اگر ما توانستیم بیست تن دانشمند برجسته اروپایی در این خصوص گزینه وار به فهرست آوریم۲۳، اینک شمار برجستگان ایرانی رازی شناس از ده تن بیش فرانمی رود؛ و اگر رازی شناسی در اروپا حَسَب واقع با دانشمندان پزشکی آن دیار آغاز شد، سپس سررشته بررسی ها به دست مورّخان علم و طبّ افتاد، که سرانجام به اهل حکمت هم رسید؛ در ایران باید به یک کلمه گفت که در وهله اول رازی شناسی از «مورّخ» آغاز شد و اینک به «مورّخ» هم پایان می پذیرد، در وهله ثانی البته استادان «ادب» ولی نه هرگز متفلسف یا مدعیان «فلسفه» و حکمت؛ زیرا که فلسفه مورد ادعای ایشان تاکنون نه با علم، نه با تاریخ، نه با عالَم واقع، و نه حتی با «طبیعت» که همه انسانهای عالَم از آن فراخاسته و در دامان آن بالیده اند یعنی با مادر حیات بشری هم هیچ گاه پیوندی نداشته است، و اگر آب به همان جوی می رود که تا حال رفته است، امروز هم پیوندی ندارد و در آینده هم نخواهد داشت. فلسفه در نزد مدعیان ایرانی اش، هنوز هم چیزی است ماورائی و هَپَروتی و هورقلیایی، و نهایهً همان است که هزار سال پیش «شیخ الرئیس» اسماعیلی سرِ قلم رفته؛ در کمال تأسف باید گفت که حتی «ملاصدرای» پیشرفته ترِ پسین را، هم امروز از زاویه دید همان به اصطلاح شیخ الرئیس می نگرند. این است که خدا را شکر خوشبختانه، امر خطیر محمّد زکریای رازی در دستان نیرومند مورّخان واقع گرای ایرانی قرار گرفت، یعنی شادروان عباس اقبال آشتیانی، بعد شادروان ذبیح اللّه صفا و سپس شادروان احسان طبری، که اواخر هم دکتر مهدی محقق (ادیب و مورّخ علم) بدان پرداخت.

۱. عباس اقبال آشتیانی (۱۲۷۵ ۱۳۳۴ ش) استاد ادیب و مورّخ و محقّق ناماور ایران در دوران معاصر، نخستین رازی شناس و نویسنده ای است که هم یکی از نخستین مقالات وی شرح حال «محمدبن زکریای رازی» در مجله اصول تعلیم (سال ۲، ش ۱، ۱۲۹۹ ش، ص ۱۳ ۲۰)