---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تجسم اعمال از منظر دین و فلسفه :

*-عضو هیات علمی دانشگاه قم

چکیده

تجسم اعمال تبیینی است از چگونگی تاثیر اعمال بشر در سرنوشت نهایی او و تحلیلی است از نحوه ارتباط میان اعمال دنیوی با جزای اخروی .

در این مقاله که به بررسی تجسم اعمال با روی کرد فلسفی آن می پردازد، پس از بیان خاستگاه، تعریف، پیشینه، اهمیت و ثمره این بحث، به ذکر دو دیدگاه در این زمینه پرداخته شده و پس از تبیین فلسفی موضوع، شبهه عقلی وارد در مسئله مطرح و به آن پاسخ داده شده و در پایان به خلاصه و نتایج بحث اشاره شده است .

کلید واژه ها: تجسم اعمال، تمثل اعمال، تجسد اعراض، صور اخروی .

مقدمه

مقاله ای که از نظرتان می گذرد به بررسی مسئله «تجسم اعمال » با رویکرد فلسفی آن می پردازد . تجسم اعمال، مسئله ای است که در هریک از حوزه های فلسفه، کلام، اخلاق و عرفان به نوعی مطرح بوده است . بسیاری به اثبات آن پرداخته و سخت از آن طرفداری کرده اند، برخی نیز آن را دور از حکم عقل شمرده و به انکار آن برخاسته اند . اینک قبل از هر چیز لازم است به خاستگاه و تعریف موضوع بپردازیم .

تجسم اعمال، خاستگاه و تعریف آن

گفتنی است عنوان یاد شده [تجسم اعمال] به عینه در آیات و احادیث دیده نشده، ولی بی گمان، خاستگاه آن آیات کریمه قرآن و احادیث شریفه صادره از اهل بیت عصمت علیهم السلام است . در قرآن و روایات درباره اعمال انسان، اعم از اعمال ظاهری و باطنی یا جوارحی و جوانحی و نقش آن در جزای اخروی، مطالبی آمده که دانشمندان از آن به «تجسم اعمال » ، ^(۱) یا «تجسد اعمال » ^(۲) و یا «تمثل اعمال » ^(۳) و نظایر آن ^(۴) تعبیر کرده اند .

آنچه در قرآن کریم در این زمینه به چشم می خورد و منشا این بحث در میان محققان شده، اجمالا آیاتی است که مفاد آن از قرار ذیل است:

۱ . اعمال انسان همواره ملازم و هم دم انسان است و هرگز از او جدایی ندارد .

۲ . انسان در عالم دیگر، همه اعمال خوب و بد خود را نزد خود حاضر می یابد .

۳ . آدمی در جهان دیگر، همه اعمال خود را می بیند و مشاهده می کند .

۴ . در نشئه دیگر، همه اعمال و مکتسبات دنیوی انسان بی کم و کاست به وی بازگردانیده می شود .

۵ . پاداش و کیفر انسان در سرای دیگر، همان اعمال و مکتسبات اوست .

۶ . اعمال بشر در عالم دیگر به صورت بهشت و نعمت یا عذاب و نقمت ظاهر می شود .

۷ . افراد بشر در قیامت به صورت های گوناگون محشور خواهند شد . ^(۵)

در احادیث و روایات نیز از امور یادشده و امور دیگری مانند تمثل اعمال، صورت یا تصویر عمل، گفت وگوی اعمال با عامل، کمک اعمال به انسان و حشر او به صورت های مختلف سخن به میان آمده است . ^(۶)

از مجموع این آیات و روایات به دست می آید که:

اعمال خوب، خلق نیک و اعتقادات حق افراد در جهان دیگر با صورت های بسیار زیبا و لذت بخش تجسم می یابد و به صورت کانون لذت، بهجت و آسایش درمی آید و اعمال زشت، خلق بد و اعتقادات و گرایش های باطل با صورت هایی بسیار زشت، وحشت زا و آزاربخش مجسم می شود و به صورت کانون درد و رنج و عذاب در می آید . بنابراین، پاداش ها و کیفرها، نعمت ها و نقمت ها، بهشت و جهنم، حقیقت و چهره باطنی اعمال، صفات و عقاید انسان است که درجات اخروی به آن صورت ها بروز می کند و همین معنای تجسم اعمال است .

پیشینه موضوع

از آن جا که این نظریه درباره جزای اخروی است و جزای اخروی مورد اتفاق همه ادیان الهی است، از این رو، رد پای این مسئله را در کلمات پیامبران و حکما و فلاسفه پیش از اسلام ^(۷) نیز می توان مشاهده کرد . بدین دلیل دانشمندان اسلامی این موضوع را نه تنها مقتضای آیات و روایات، بلکه مستفاد از شرایع و ادیان گذشته دانسته اند . ^(۸)

با ظهور اسلام و نزول قرآن از ظاهر عبارات برخی صحابه مانند ابن عباس و ابن مسعود و برخی تابعیان ^(۹) و پس از آن صریح عبارت بسیاری از فیلسوفان، ^(۱۰) عارفان، ^(۱۱) مفسران ^(۱۲) متکلمان ^(۱۳) و جز آنان با بیانات مختلف عقیده به تجسم اعمال مشاهده می شود . در عین حال، عده ای نیز در این موضوع تردید کرده، حتی به انکار آن برخاسته اند ^(۱۴) که در آینده به آن خواهیم پرداخت .

رابطه تجسم با پاداش و کیفر اخروی

ممکن است پرسیده شود که نظریه تجسم عمل چه مشکلی را حل می کند و چه نتیجه ای بر آن مترتب است؟ در پاسخ باید گفت که بررسی این مسئله، گذشته از آن که کاوش در یک مسئله ای کلامی و تبیین حقیقی علمی و دینی است، از این نظر نیز حایز اهمیت است که به سؤال یا اشکالی که در زمینه کیفر برخی از اعمال، به ویژه «خلود» مطرح است، می تواند پاسخ قانع کننده ای دهد . توضیح کوتاه این که: گاه این سؤال مطرح است که با توجه به لزوم تناسب و موازنه میان جرم و جریمه و گناه و کیفر، چگونه و چرا افرادی مانند کافران، مشرکان و . . . باید برای همیشه در جهان دیگر در عذاب و دوزخ به سر برند؟ آیا رواست کسی که در مدت معین و محدودی – حداکثر به محدودیت عمر – در حال کفر، شرک، نفاق و نافرمانی خدای سبحان به سر برده، برای ابد در عذاب الهی گرفتار باشد؟ !

اتفاقا این شبهه و ایراد نه تنها در اذهان نوعی افراد عادی وجود دارد، بلکه در اذهان دانشمندان معروفی مانند برتراند راسل ^(۱۵) نیز مطرح بوده است . راسل می گفت:

چگونه ممکن است خدایی باشد و ما را در برابر جرم های بسیار کوچک مجازات بسیار سنگین بنماید . ^(۱۶)

نظریه تجسم اعمال می تواند به سؤال مذکور پاسخ قانع کننده ای دهد، زیرا براساس این دیدگاه رابطه میان اعمال با جزای اخروی، رابطه ای تکوینی و عینی است نه صرفا وضعی و قراردادی . به عبارت دیگر، تجسم عمل نوعی عینیت ماهوی و اساسی بین پاداش و کیفر اخروی با اعمال دنیوی را ثابت می کند . فلاسفه اسلامی از جمله صدرالمتالهین شیرازی رحمه الله از طریق تجسم صفات، ملکات و اعتقادات و نیات راسخ در نفس، مسئله خلود جاودانگی عذاب را معقول دانسته است . ^(۱۷)

بنابراین، با ثبوت این مطلب که انسان پس از مرگ عذاب و عقابی جدا از حقیقت اعتقادات باطل و خلق و خوهای نکوهیده و اعمال زشت خود ندارند و همین امور است که در جهان دیگر به صورت عذاب و دوزخ نمودار می شود و خلاصه کیفرهای اخروی بازتاب عینی و تجسم واقعی اعمال دنیوی است نه آن که مانند کیفرهای وضع شده از سوی قانون گذاران در این جهان، صرفا اعتباری و قراردادی باشد، دیگر شبهه یادشده خود به خود برطرف می شود و کیفر الهی ناعادلانه و نابرابر با جرم قلمداد نمی شود .

اقوال و دیدگاه ها

درباره این موضوع دو دیدگاه کلی وجود دارد:

۱ . دیدگاه اثباتی که از تجسم اعمال به شدت جانب داری کرده و آن را مفاد، بلکه صریح برخی آیات و روایات می داند .

۲ . دیدگاه سلبی که این موضوع را – به دلیل برخی شبهه ها که خواهد آمد – انکار می کند و یا حداقل در پذیرش آن از خود تردید جدی ابراز کرده و آیات و روایات مورد استناد دیدگاه مقابل را به گونه هایی توجیه و تاویل می کند .

برخی از طرفداران دیدگاه اثباتی – که به نظر ما و به گواهی صاحب نظران ^(۱۸) اکثر محققان را تشکیل می دهند – به تبیین فلسفی و عرفانی موضوع پرداخته و برداشت خود را علاوه بر آیات و روایات، مطابق برهان عقلی و موافق مشاهدات ارباب کشف و شهود قلمداد کرده اند . ^(۱۹) در این میان، در دهه های اخیر، کسانی نیز به تبیین مسئله با توجه به دست آوردهای علوم طبیعی و علم فیزیک پرداخته ^(۲۰) و برخی هم – در عین پذیرش اصل تجسم اعمال – از تبیین و تحلیل فلسفی یا عرفانی و یا تجربی آن پرهیز کرده و موضوع را مانند بسیاری از مسائل جزئی عالم دیگر، خارج از قلمرو درک عقلی و تجربی دانسته اند .

اکنون ما به اختصار به تبیین فلسفی تجسم اعمال با محور قرار دادن دیدگاه ملاصدرا و هم مسلکان او می پردازیم و سپس شبهه ای عقلی را که به تردید و یا انکار موضوع انجامیده، بررسی خواهیم کرد .

تبیین فلسفی موضوع

از نظر صدرا، ^(۲۱) افعال و اعمال صادره از انسان، اگرچه عرض بوده و بقا ندارد، تکرار آنها موجب پیدایش صفات و ملکات می شود و همین صفات و ملکات در جهان دیگر، سبب پیدایش موجودات آن جهانی خواهد بود . چنان که اخلاق و ملکات، نیک و انسانی باشد، موجودات آن جهانی به صورت حور و قصور و کوثر و شهد و شکر . . . درآید و اگر زشت و نکوهیده و غیرانسانی باشد، به صورت آتش و مار و کژ دم و دد و دام درآید و صاحبش را هر دم بیازارد . بنابراین، هرچه در عالم دیگر به انسان می رسد از حور و قصور و علمان و فواکه و لحوم و دیگر نعمت های بهشتی و نیز از جهنم و عذاب های گوناگون آن، چیزی جز غایت افعال و صور اعمال و آثار ملکات و نیات و اعتقادات انسان نیست . آری، جزا به خود اعمال و در طول آن است نه به چیزهایی جدا و بیگانه از اعمال .

در نتیجه، پاداش ها و کیفرهای اخروی، صورت هایی قائم به نفس از نوع قیام فعل به فاعل هستند، این صور که همگی از منشات نفس اند، مانند خود نفس از شعور و حیات ذاتی برخوردارند، چه این که از شئون، تطورات و اظلال اویند .

صدرالمتالهین در توضیح و تقریب این مطلب که چگونه اعمال و صفات نفسانی، بسان دیگر حقایق عالم وجود در مواطن گوناگون دارای ظهورها و آثار گوناگون هستند، به ظهور آب یا جسم مرطوب در سه موطن خارج، خیال و عقل به سه صورت متفاوت مثال زده، می نویسد:

چنان که اگر جسم نمناکی را روی ماده خشک نم پذیر نهند، آن ماده رطوبت می پذیرد و به شکل های گوناگون درمی آید . اگر همین جسم نمناک را روی ماده حس یا خیال، مانند چشم و مغز گذارند، بر فرض پذیرفتن رطوبت، دیگر شکل نمی پذیرد، با این که رطوبت در آن اثر گذارده و او هم این اثر را پذیرفته است . قوه عاقله هم از رطوبت اثر می پذیرد، لکن این اثر غیر از اثر سابق، یعنی به صورت کلی خواهد بود نه به صورت جزئی مانند حس و خیال .

بنابراین، ماهیت رطوبت با وصف این که یک ماهیت بیش نیست، در سه جای سه گونه اثر گذارد: نخستین بار تاثیر جسمانی و رطوبت و سهولت تشکیل و دوم بار در نیروی حس و خیال، صورت محسوس و متخیل نهاد و سوم بار در نیروی عقل، صورت کلی عقلی پدید آورد . ^(۲۲)

ملاصدرا با تشبیه مذکور خواسته است اختلاف ظهور و تفاوت بروز یک ماهیت را در عوالم مختلف به ذهن نزدیک سازد . طبق بیان وی همان طور که یک ماهیت مادی در مواطن گوناگون دارای آثار و جلوه های گوناگونی است، صفات، نیات و ملکات انسان نیز در جاهای مختلف، دارای آثار و لوازم مختلف هستند . از این رو، بعدی ندارد که صفات و ملکات انسان که در این جهان به صور معهود بروز می کند و آثاری خاص از خود به جای می گذارد، در عالم برزخ و قیامت به صورت روح، ریحان، حور، قصور و . . . یا به صورت مار و کژ دم و اغلال و آتش و . . . ظاهر شوند . آری، نباید تعجب کرد که علم و دانش که کیفیت نفسانی هستند، در عالم و مال یتیم که به ناحق خورده شده، به صورت آتش سوزان ^(۲۴) و حب دنیا و مظاهر آن به صورت مارها، عقرب ها و دیگر موجودات آزاربخش تجسم یافته و مشاهده شد .

رابطه متقابل ملکات نفسانی و اعمال ظاهری انسان

صدرالمتالهین به عالمان سفارش می کند که در صفات نفسانی و خلق و خوهای باطنی و کیفیت انشا و خلاقیت آنها نسبت به آثار ظاهری و افعال خارجی و چگونگی صدور آثار از آنها در این جهان، تامل کنند تا بر چگونگی منشا بودن صفات و ملکات، نسبت به آثار مخصوص در جهان آخرت واقف شوند و نحوه تحقق آثار و لوازم را از آنها در جهان دیگر درک کنند . وی در این میان به عنوان نمونه صفت غضب را مثال می زند و می گوید:

همان طور که خشم و غضب چون برافروخته شود خون به جوش و رگ ها به جنبش درمی آید; رخسار سرخ، چهره برافروخته، و بدن گرم می شود و اخلاط و مواد رطوبتی بدن را می سوزاند و چه بسا بیماری ها و گرفتاری هایی را در پی داشته و حتی به مرگ شخص منتهی گردد (ما آن که غضب از صفات نفسانی و در روح موجود است که باطن و ملکوت آدمی است، ولی آثار و لوازم آن، مانند حرکت، خون سرخی صورت، حرارت بدن و . . . از عوارض و ویژگی های اجسام مادی است).

وقتی این عوارض و آثار جسمانی از آن صفت نفسانی در این جهان پدید می آید، دیگر جای شگفتی و استبعاد نیست که این صفت نفسانی در جهان دیگر به صورت آتش دوزخ ظاهر و مجسم شود . ^(۲۵)

بنابراین، از نظر عقلی هیچ بعدی ندارد که تمام صفات و آثار اعمال دنیوی، در آن جهان به صورت های گوناگون تجسم یابد . از این رو، شیخ بهایی رحمه الله در توضیح روایتی در تجسم اعمال و اعتقادات که در فرازی از آن این جمله آمده است: «و یسلط علی روحه تسعه و تسعون تنینا تنهشه لیس فیها تنیین تنفح علی ظهر الارض فتبت شیئا» ^(۲۶) ، می گوید:

شایسته نیست از اختصاص تعداد آن مارهای بزرگ به این عدد تعجب شود، زیرا شاید عدد این مارها به اندازه تعداد صفات نکوهیده از قبیل: کبر، ریا، حسد، کینه و سایر خوی ها و ملکات پست باشد . چه این که خلق و خوی ها به شاخه ها و انواع فراوانی منشعب می گردد و عینا در آن نشات به مارهای بزرگ تبدیل می گردد . ^(۲۷)

ملاصدرا نیز خود در تحلیل این فراز از حدیث می گوید:

این مارها و اژدهاهایی که در حدیث به آن اشاره شده است، در واقع، هم اکنون نیز موجود است، جز این که بیرون از ذات و نهاد میت نیست، این مارها پیش از مردن کافر نیز با او بوده، لکن او نمی توانست قبل از کنار رفتن پرده از برابر دیدگانش، یعنی قبل از مرگ، آن را احساس کند، زیرا حس باطنش به خاطر غلبه شهوات و کثرت شواغل ظاهری – که او را به خود مشغول و سرگرم می کرد – تخدیر شده، در نتیجه، نیش و گزش مارها را فقط پس از مرگ – که پرده زندگی مادی و طبیعی کنار می رود – به مقدار تعداد خلق و خوی های نکوهیده و شهوات و دل بستگی هایش نسبت به متاع دنیا در خود احساس می کند . ^(۲۸)

ملاصدرا می افزاید:

از نظر حکیمان و اهل کشف و شهود، مارهای بزرگی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیث به آن اشارت فرمود، پنداری غیرواقعی و به هراس افکندنی بدون حقیقت نیست . این حدیث (که از تسلط نود و نه مار بزرگ بر روح میت کافر در عالم دیگر سخن می گوید) چیزی جز تفصیل و تشریح این سخن حضرت «انما هی اعمالکم ترد علیکم » ^(۲۹) ، و این آیه مبارکه «یوم تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا وما عملت من سوء» ^(۳۰) نیست، بلکه این حدیث راز این گفتار خداست: «کلا لو تعلمون علم الیقین × لترون الجحیم × ثم لترونها عین الیقین » ^(۳۱) و سر این سخن حق