فایل پاورپوینت کامل آثار پیشینیان از نگاه بیرونی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آثار پیشینیان از نگاه بیرونی :

الآثار الباقیه عن القرون الخالیه اثر ابو ریحان بیرونی (۳۶۲ ۴۴۰ ه) برای نخستین بار در سال ۱۸۷۹ م در لایپزیک انتشار یافت، و پس از آن در سال ۱۹۲۳ م تجدید چاپ شد. این دو چاپ با تصحیح و تحقیقِ ادوارد زاخائو (۱۸۴۵ ۱۹۳۰ م) ، خاورشناس توانای آلمانی، منتشر شد، و او در این تصحیح از دست نوشتی سود جست که با پیدا شدن دست نوشت دیگری به سال ۱۹۳۳ م در ترکیه آشکار شد صفحات و سطوری از آن افتاده است. این دست نوشت جدید در سال ۶۰۳ ه کتابت شده بود و گفته می شود بیرونی کتاب خود را در سال ۳۹۱ ه نگاشته است.

پس از آن، دو تن از خاورشناسان به نامهای گاربرس و یوهان فوک، بر آن شدند تا افتادگیهای چاپ زاخائو را از این دست نوشت استخراج کنند و در کتابچه ای با عنوان ساقطات الآثار الباقیه به چاپ رسانند که همین چاپ به صورت افست در تهران نیز منتشر شد.

امّا چاپ جدید این اثر که به تحقیق دکتر پرویز اذکایی، پژوهشگر ایرانی و با سخت کوشیهای او به گونه ای شایسته انتشار یافته، بر اساس سه دست نوشت زیر تصحیح شده است:

۱. دست نوشت کتابخانه عمومی استانبول (تاریخ کتابت: ۶۰۳ ه) .

۲. دست نوشت دانشگاه ادینبورگ (تاریخ کتابت: ۷۰۷ ه) .

۳. دست نوشت کتابخانه توپقاپو سرای ترکیه (تاریخ کتابت یا تملیک: ۸۱۳ ه) .

محقّق این اثر، علاوه بر بهره گیری از این دست نوشت ها، یادداشتهای زاخائو را که بر ترجمه انگلیسی این اثر نوشته و در تهیه آنها از یاری فلایشر و وستنفلد، از خاورشناسان برجسته، سود جسته است به فارسی ترجمه کرده است. این یادداشتها با توجّه به آنکه در برگیرنده شرح واژگان نجومی، تاریخی، و کتب مقدّس کهن و شرح حال اندیشمندان و رهبران ادیان و مذاهب مذکور در کتاب است، از اهمّیت زیادی برخوردار می باشد.

استاد اذکایی، افزون بر این یادداشتها، خود نیز حواشی سودمند فراوانی را به کتاب افزوده، و آنها را با ذکر نام خویش از یادداشتهای زاخائو متمایز ساخته است.

از دیگر ویژگیهای این تصحیح آن است که مصحّح نامهای پادشاهان و شخصیتها و جشنها و اعیاد و واژگان علمی و فلکی را نیز از چاپ انگلیسی اثر نقل کرده و در متن کتاب آورده است و این کار برای کسی که بخواهد به این نامها در منابع مراجعه کند، سودمند است.

از آنجا که زبان عربی برای متن پژوهان و محقّقان ایرانی زبانی آشنا است، استاد اذکایی متن کتاب را به زبان تازی باقی گذارده، و مقدّمه و یادداشتهای خود و نیز یادداشتهای زاخائو را به زبان فارسی آورده است. با وجود این، آنچه که برای شیفتگان متون کهن تازی از این چاپ مغتنم است، بهره گیری محقّق از دست نوشت های یاد شده و ذکر تفاوتهای میان آنها در پانوشت است که اگر پاره ای از اغلاط چاپی و برخی بدخوانیها نبود، می توانستیم آن را اثری دقیق به شمار آوریم.

بیرونی در این کتاب به دلیل جامعیت علمی و ذهنِ دایره المعارف گونه اش اطّلاعات گسترده ای را از علوم مختلف در اختیار خواننده قرار می دهد که از جمله می توان به محاسبه تاریخ در میان ملل گوناگون همچون رومیان، ایرانیان، و تازیان اشاره کرد که بر اساس محاسبات دقیق ریاضی و با استفاده از جداولی نظام مند صورت می گرفته است.

وی افزون بر این، فهرست بلندی از پادشاهان ملل مختلف را آورده و پس از آن به بیان اعیاد و جشنهای آنها پرداخته است که این بخش از کتاب، سودمندترین بخش آن به شمار می رود.

او همچنین برای رویدادهای تاریخیِ هر یک از ملل، جدولهای مفصّلی تدارک دیده و در کنار هر رویداد به زمان وقوع آن اشاره کرده است. وی در عین حال، روزهای سوگ و اندوه را نیز فراموش نکرده است و از آنها در یادکرد از جشنها و ماتمهای ماههای سال، سخن گفته است.

بیرونی در این راستا، نام هر یک از ماههای سال را در میان ملّتهای گوناگون، از آغاز بر می شمرد و از مناسبتهای گوناگون هر ماه، اعمّ از جشنها و ماتمها و یا روزه ها و نمازهای مخصوص آن ماه یاد می کند و علاوه بر این، به مناسبتهای جدیدی که در آن روزگاران پدید می آمده، اشاره می نماید. برای نمونه، آنجا که از مراسم ترسایان در ماه تموز سخن می گوید، به مراسم بزرگداشت یوحنّا مروزی اشاره می کند و می گوید: «و روز چهاردهم این ماه، روز یادبود یوحنّا مروزی است که در روزگار ما سده چهارم قمری شکنجه و کشته شد»۱.

با اینکه بیرونی این کتاب را در سنّ ۲۹ سالگی به رشته تحریر درآورده است، امّا درون مایه این اثرِ دایره المعارف گونه و اندیشه هایی که در آن طرح شده، بویژه آنچه که به ریاضیات و ستاره شناسی مربوط می شود، از نبوغ زود رس و گستردگی دانش و آگاهیهای او حکایت دارد، همچنان که بهره گیری وی از منابع فراوان در زمینه های مختلف تاریخی و علمی و استناد به کتب مقدّس، گویای تتبّع و پی جوییهای اوست. او در آن سنین جوانی از منابعی سود جسته است که از بیشترینه آنها در روزگار ما اثری باقی نمانده است؛ منابعی همچون: التاجی ابراهیم بن هلال صابی؛ تاریخ ثابت بن سنان؛ سیر الملوک ابن مقفّع؛ معارف الروماهوازی و تاریخ سلامی.

او همچنین در این اثر مطالبی را از تاریخ حمزه اصفهانی در بیان سرگذشت ملّتهای بزرگِ از میان رفته نقل می کند، و این کتاب همانی است که با عنوان تاریخ سنی ملوک الأرض و الأنبیاء به چاپ رسیده است.

از دیگر کتابهایی که بیرونی در نگارش این اثر از آنها بهره برده است، کتابالمسالک و الممالک جیهانی در جغرافیا که از آن اثری نیست و کتابِ المسالک و الممالک ابن خرداذبه که به چاپ رسیده است قابل ذکر است.

وی در مباحث مربوط به ستاره شناسی مطالبی را از المدخل الکبیر إلی علم النجوم ابو جعفر خازن، و زیج یوسف بن فضل یهودی خیبری، و زیجابو معشر فلکی، و شرح ابوالعبّاس نیریزی بر کتاب مجسطی، و همچنین از کتب مقدّس تورات و انجیل و نیز از کتب یهودیان سیدر عولام و از کتب زردشتیان اوستا، و از کتب مانویان شاپورگان و سفر الجبابره نقل می کند، و از دیگر تألیفات خود که بسیاری از آنها اینک در دسترس نیست، مطالبی می آورد و افزون بر همه اینها گفت و گوهای خود را با دانشمندان هم روزگار خویش بیان می کند.

انتشار این اثر با توجّه به پیچیدگیهایی که در آن از جهت وجود جداول و معادله های ریاضی و نجومی و شکلهای هندسی به چشم می خورد، و نیز با توجّه به کمی بازده اقتصادی آن، به دلیل مخاطبان خاصّ و اندک آن، گویای این واقعیت است که رویکرد مرکز نشر میراث مکتوب در انتشار این گونه آثار رویکردی علمی بوده است، و ای کاش! ما نیز در جهان عرب چنین مرکزی داشتیم تا در مورد آثار جهانی این دانشمند خوارزمی که تمامی نگاشته هایش به زبان تازی است، اهتمام می ورزید؛ دانشمندی که آرتور پوپ، تاریخ نگار برجسته آمریکایی، در باره اش می گوید:

در هر فهرستی از دانشمندان سترگ جهان، بیرونی باید جایگاه والایی داشته باشد، و تاریخ ریاضیات، ستاره شناسی، جغرافیا، انسان شناسی، و بررسی تطبیقی ادیان جز با نام او تکمیل نمی شود. بیرونی از برجسته ترین خرد ورزان و اندیشمندان تمامی روزگاران است که همه ویژگیهای دانشمندی سترگ را داراست. او همچون دیگر مغزهای بزرگ، نماد جامعیت است و فراتر از مکان و زمان خویش. و در این میان می توان آنچه را که بیرونی در هزار سال پیش نگاشته است، گرد آورد تا آشکار شود او بر بسیاری از شیوه ها و رویکردهای عقلی که گمان می رود اندیشه های نوینی است، پیشی گرفته است.

چاپ جدید این کتاب که از آن یاد شد، بیش از ۹۰۰ صفحه است که از این میزان ۴۵۸ صفحه به متن کتاب و ما بقی به مقدّمه و نمایگان کامل و گونه گون اختصاص یافته است.

در مورد این چاپ نکاتی به ذهن می رسد که به برخی از آنها در زیر اشاره می کنیم:

۱. مصحّح در یادداشت خود بر «ذکر السلامی فی کتاب التاریخ» (ص ۴۲۳) به نقل از زاخائو به وجود دو تن با نام «سلامی»: یکی «شاعری در سده چهارم هجری» و دیگری «نویسنده نتف الطرف» اشاره می کند و پس از آن می نویسد: منظور زاخائو از نویسنده نتف الطرف «همانا ابوعلی حسین بن احمد السلاّمی (ح ۳۳۹ ق / ۹۵۰ م) مؤلّف تاریخ ولاه خراسان (معروف به مورّخ خراسان) … بوده است». وی در ادامه می افزاید: «امّا مورّخ مورد نظر بیرونی که گویا همان اوّلی (شاعر سده ۴ مذکور) باشد، همانا ابوالحسن عبداللّه بن موسی بن حسین بن ابراهیم سلامی (م ۳۷۴ ق /