فایل پاورپوینت کامل نگاهی تاریخی، آسیب شناسانه و روشی به درس خارج

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نگاهی تاریخی، آسیب شناسانه و روشی به درس خارج :

درس خارج به دو معنا باید فارغ از فضای درسی باشد؛ اول اینکه به قرائت متن نپردازد و دوم اینکه علم را از جایی که تا حال پیش رفته است، جلوتر ببرد. باید الگویی برای درس خارج، تعریف و ترسیم کنیم و اجزا و عناصری را در آن ملاحظه کنیم که تأمین کننده این دو جنبه اصلی آموزش و پژوهش باشد؛ الگوی اصلی و وضع مطلوب درس خارج چنین الگویی است.

باید به بازسازی و تعریف درس خارج بپردازیم. مشکل این است که درس خارج، آن جایگاه عظیم و اصیل خود را از دست داده است و اشخاص بسیاری درس خارج می گویند که در جایگاه تدریس درس خارج نیستند. این ضعف به درس خارج ضربه زده است. البته اینکه گفته می شود باید فضا را باز گذاشت و نباید جلوی آن را گرفت، درست و طبیعی است، اما باعث تضعیف فرهنگ درس خارج شده و گاهی کسانی که تدریس سطح را نداشته اند، اولین تجربه درسی شان، درس خارج است. سه عنصر در درس خارج وجود دارد که باید آموزش داده شود. یک، منابع استنباط؛ دو، مراجع در استنباط و سوم، شیوه های استفاده از منابع استنباط یا مراجع در استنباط. اولاً فرق بین منابع و مراجع این است که منابع استنباط همان منابع معروف چهارگانه است، ولی مراجع در استنباط مواردی است که در استنباط باید به آن ها مراجعه کرد.

مشکل ما در درس خارج این است که امور حاشیه ای را اصل و متعلق آموزش قرار داده و امور اصلی را کنار گذاشته ایم. بعد فریادمان هم بلند است که چرا درس های خارج ما اجتهاد ایجاد نمی کند. متعلق آموزش را در درس خارج دقیق نشناخته ایم و آنچه نباید متعلق آموزش باشد، متعلق آن شده است. لذا گاهی اوقات درس های سطح مان با درس های خارج مان، هدف مشخصی را دنبال می کنند و هر دو به دنبال این هستند که عبارت آموزی کنند و ببینند اقوال چند تاست و…. این در حالی است که این ها امور حاشیه ای هستند و پرداختن به اقوال وقتی اهمیت دارد که بخشی از فرآیند استنباط به معنای رجوع به اقوال باشد و به مثابه ایجاد شیوه ای باشد یا نقش روشی ایفا کند، وگرنه اینکه مدام به اقوال و کتب مراجعه کنیم، هم سرگردانی و تحیر ایجاد می کند و هم طالب نمی تواند به جایی برسد. به علاوه اگر همه این مطالب نیز از طرف استاد موردنظر باشد، ولی خود طالب و شرکت کننده درس خارج، پژوهش نکند، فایده ای ندارد.

جایگاه دروس خارج در مسیر علمی

جایگاه درس خارج به این دلیل که دارای نقش ویژه ای است ـ که آن نقش از هیچ درس یا فعالیت بدیلی ساخته و پرداخته نیست ـ اهمیت مضاعفی دارد. می گوییم مضاعف است؛ چون اولاً فایده درس خارج، ایجاد اجتهاد است و ایجاد اجتهاد، بالاترین تحولی است که در حوزه رخ می دهد. دوم اینکه تنها درس خارج است که آن را ایجاد می کند و اگر درس خارج را کنار بگذاریم، نمی توان بدیلی را جای گزین آن کرد. از طرف دیگر، درس خارج زمان زیادی می برد و آن قدر این زمان طولانی است که انسان را از مرحله ای در عمر وارد مرحله دیگری می کند و به یک معنا، گل زندگی و عمر را به خودش اختصاص می دهد. از این جهت، توجه و پرداختن به آن اهمیت دارد. هم چنین از این جهت که درس خارج، الگویی مشخص ندارد، توجه به آن اهمیت پیدا می کند. اگر برای درس سطح، الگویی هم تعریف نشود، شیوه ها و رویه هایی که خود به خود و سلیقه ای انتخاب می شود، به هم نزدیک است. متنی وجود دارد که استاد آن را می گوید. البته باید تعریف گردد و مدل برتر انتخاب شود، ولی درس خارج، هم به دلیل نو بودن ـ چون سابقه طولانی ندارد ـ و گسترده بودن و عدم تمرکز بر یک متن و سر و کار داشتن با متون مختلف و امکان آزادی فعالیت از سوی استاد، در کیفیت درس خواندن ابهام دارد.

نداشتن تعریفی از درس خارج، طلاب را از دو جهت، وارد فضای مه آلود جدیدی می کند. یکی از جهت اینکه ما نمی دانیم چگونه درس خارج بخوانیم؛ چون جدیدالعهد است و هر کس هم طبق سلیقه خودش عمل می کند. از این رو، کیفیت و ماندن و ممارست در درس خارج، با ابهام مواجه شده است. دوم اینکه چون فضا در درس خارج خیلی گسترده است و آرای مختلف ارائه می شود، از این حیث هم ابهامی وجود دارد که به هر حال، ما چه چیزی را برگزینیم و چه رأیی را انتخاب کنیم؟ بنابراین، نوعاً درس خارج به دلیل عدم تعریف و وجود ابهامات، کارکرد خود را از دست داده است. این درس فراهم آمده است تا به صورت نوعی، اجتهاد به وجود آورد، اما اجتهاد ایجاد نمی کند. این یک واقعیت است که اکثراً و نوعاً، درس خارج، اجتهاد ایجاد نمی کند. عدم تحقق اجتهاد، به صورت نوعی در شاگردان، به دلیل کند یا پایین بودن اذهان و استعداد شرکت کنندگان نیست؛ چون ذهن نوعی، حداقل متوسط است و پایین نیست. همین طور نه به خاطر اینکه وقت گذاشته نمی شود، بلکه بیشترین وقت نثار درس خارج می شود. شخص بیست سال و گاهی سی سال در درس خارج شرکت می کند. همچنین به دلیل عدم فعالیت نیست، بلکه خیلی ها درس خارج را بهترین درسشان می دانند و افتخار هم می کنند، ولی چرا کارکرد خودش را به صورت نوعی از دست داده است؟ این در حالی است که در قدیم این گونه نبود و درس خارج در قدیم، به صورت نوعی، اجتهاد ایجاد می کرد. البته بعضی در تراز اول و بعضی در تراز متوسط قرار می گرفتند، ولی الآن به صورت نوعی، ایجاد اجتهاد نمی کند و باید این مسئله را آسیب شناسی کرد. آیا در این برهه، درس خارج تحولی پیدا کرده و از مسیر خودش جدا شده و آن چه بوده است، دیگر نیست؟

شاید باید این طور گفت که زمانی درس خارج و سطح، یکی بوده اند. مثلاً زمان صاحب معالم، علم اصول دارای درس خارج نبود. معالم که نوشته شد، همه آمال و آرزوها و کارکردها و فعالیت های اجتهادی اصولی در آن رقم می خورد. هم متن بود و هم نقش درس خارج را داشت. هر کسی هم معالم را آن موقع که نوشته شد و متن درسی قرار گرفت، خوب می فهمید، مجتهد بود و می توانست قواعدش را به کار گیرد. الآن خیلی از مجتهدانی که کتاب هایشان خوانده می شود، محصول معالم هستند که آن را خوانده و به کار گرفته و مجتهد شده اند. بعدها که اصول و فقه هم مقداری گسترده تر شد، زمینه هایی ایجاد شد که تفطن عمومی، طبعاً در فضای حوزه ها و حوزه نجف پدید آمد که استاد باید رأی نهایی خود را می گفت. یعنی از متن ها عبور کند و رأی نهایی را بگوید؛ چون به صورت ارتکازی، این اندیشه و پیش فرض وجود داشت که باید علم پیشرفت کند و در جا نزند و با توجه به زیاد بودن کتاب ها و شرح ها از استادان سؤال می شد که رأی نهایی شما چیست؟ رفتن به این سمت که رأی نهایی گرفته شود، دارای دو خاستگاه بود؛ یک خاستگاه این بود که شروح و تعلیقه ها و کتاب های علمی زیاد شده و طبیعی بود کسی که با این همه آرا مواجه است، از استادی زبردست بپرسد شما چه می اندیشید و رأی شما چیست؟ اصلاً استاد بودن استاد نسبت به دیگران در این بود که این توانایی را داشته باشد که از پس این مجموعه های گسترده آرا، خیلی راحت و علمی بیرون آید و خروجی بدهد که در واقع، معلول و محصول کثرت کتب و علوم و آرا و تعلیقه ها و شرح ها و شرح بر شرح ها و…بود.

خاستگاه دیگرش این بود که اصولاً و به صورت ارتکازی، همه به دنبال پیشرفت علم بودند و اینکه نباید در جا زد، به خصوص شعار شیعه این است که باب اجتهاد باز است و آن را هویتی برای حوزه های علمیه می دیدند و بر خلاف اهل سنت که مدام تمرکز بر گذشته دارند، به دنبال رفتن و گام نهادن به پیش و پیشرفت بخشیدن به علم بودند. پس دنبال رأی جدید بودند و استاد هم آن نقطه کانونی بود که می توانست رأی جدید را رقم بزند. از همین جا درس خارج پدید آمد و استاد جایگاه خود را در آن می دید که فارغ از متن و بیرون از فضای متن، به بررسی رأی خویش و اعلام آن با ارائه استدلال هایش بپردازد. علت اینکه چرا اصلاً درس خارج در حوزه های علمیه ایجاد شد و اهل سنت چنین چیزی ندارند، همین است. پس از پدید آمدن درس خارج، از آنجا که فلسفه وجودی اش این بود که گامی به پیش باشد و نسبت به آنچه هست و فراتر از آنچه هست، علم را به پیش ببرد، خود به خود، این نگاه در شاگردان شکل گرفت که این رأی و درس شفاهی باید مکتوب بشود که بحث تقریر مطرح شد. خاستگاه تقریر همین جا بود که شاگردان می دیدند این پیشرفت و یک گام به پیش را باید به قید کتابت درآورند تا بماند؛ زیرا نوعی افتخار و پیش روی بود. گاهی خود استاد هم درس را می گفت و هم خودش درس را می نوشت، اما گاهی شاگرد بود که باید درس را تقریر می کرد.

آن نگاه فطری و اولی در نوشتن درس خارج باید امروز برای ما الگو باشد؛ زیرا شاگردی که خودش عالم بود و می دانست در فضای فراتری باید علم را به پیش ببرد، اول رأی استاد را می گرفت و می فهمید که چیست. سپس آن را تقریر و تحریر می کرد. به همین دلیل، حقیقتاً تقریرهای اولیه، جزو بهترین ها، و واجد خصلت های استاندارد درس خارج اند. مثلاً تقریراتی که برای درس خارج شیخ انصاری نوشته شده است، تقریرات قابل استفاده ای است و نکته هایی دارد. هیچ گاه تقریر به این معنا نبود که هر چه استاد می گوید، بنویسند؛ زیرا شاگردان قبل از آنکه اصلاً به فکر نوشتن باشند، به فکر فهمیدن و پیش رفتن بودند و نوشتن، مرحله بعد از فهم بود. یعنی اول باید در آن فضای فلسفه وجودی درس خارج قرار می گرفتند و یک گام به پیش می رفتند؛ چرا که اصلاً درس برای همین منعقد شده بود. از این رو، ابتدا می فهمیدند. سپس فهم خود را تقریر و تحریر می کردند. بر خلاف الآن که فهم ناکرده، هر چه استاد می گوید، می نویسند که خیلی دور از فلسفه وجودی درس خارج است.

به هر حال، اصل شکل گیری تقریرات به این صورت بود. این مرحله پشت سر گذاشته شد و یک مرحله طلایی دیگری رخ داد، یعنی اگر دقیق بخواهیم بگوییم، مرحله اول، مرحله ما قبل درس خارج بود که متن و درس خارج، یکی بود و درس خارج از آن جایگاه و خاستگاه شروع شد. مرحله سوم که می توان آن را مرحله طلایی درس خارج نامید، همان مرحله ای است که در نجف رخ داد. در نجف، استادان مبرزی، مثل مرحوم صاحب کفایه و دیگران بودند. شاگردان مجدّ و فاضلِ بسیار کوشایی هم در درس خارج شرکت می کردند و این درس ها را تحریر یا تقریر می کردند و حقیقتاً از دل آن درس های خارج، مجتهدان زبردستی برخاستند. درس خارج در آن زمان ویژگی های خاصی داشت، از جمله اینکه هم استادان خیلی مبرز بودند و هم شاگردانی که در درس شرکت می کردند، خودشان اهل فن و گاهی تدریس درس خارج بودند و این گونه نبود که درس خارج را به ابتذال بکشانند. آن ها می رفتند آن نکته اصلی را می فهمیدند و روی همان نقد می کردند. به هر حال، شاید این دوره، بهترین دوره بود که البته به مرحله دیگری هم در نجف و هم در اوایل تشکیل حوزه در قم کشیده شد، ولی به تازگی مرحله ای شروع شده که از خاستگاه، فلسفه، اهداف، قوانین و رویه درس خارج خیلی دور شده است و آن، همین مرحله ای است که الآن در آن واقع هستیم. اینکه چرا دور شده ایم، دارای دلایل مختلفی است که همه بر روی هم انباشته شده و این مشکل را ایجاد کرده اند.

دور شدن از اهداف عالیه علمی

به تعدادی از آنها اشاره می شود که بر اساس این موارد باید به بازسازی و تعریف درس خارج بپردازیم. مشکل این است که درس خارج، آن جایگاه عظیم و اصیل خود را از دست داده است و اشخاص بسیاری درس خارج می گویند که در جایگاه تدریس درس خارج نیستند. این ضعف به درس خارج ضربه زده است. البته اینکه گفته می شود باید فضا را باز گذاشت و نباید جلوی آن را گرفت، درست و طبیعی است، اما باعث تضعیف فرهنگ درس خارج شده و گاهی کسانی که تدریس سطح را نداشته اند، اولین تجربه درسی شان، درس خارج است.

دیگر اینکه به اندازه ای که استادان گذشته، تمرکز بر نوآوری داشتند و واقعاً به پیشرفت علم می اندیشیدند، الآن شاید جز در چند مورد، این معادله به هم خورده است و درس خارج هیچ گاه واجد حرف نو و فارغ از فضای درسی نیست. درس خارج به دو معنا باید فارغ از فضای درسی باشد؛ اول اینکه به قرائت متن نپردازد و دوم اینکه علم را از جایی که تا حال پیش رفته است، جلوتر ببرد. این در حالی است که درس های خارج ما نه تنها سبب پیشرفت علم نمی شوند، بلکه گاهی چند گام با آنچه تا به حال شکل گرفته است، فاصله دارند و بسیار متأخرتر از آن فضای علمی درس خارجی هستند که در کتاب های ما وجود دارد. این در حالی است که فلسفه درس خارج، پیشرفت علم بوده است. اگر آسیب شناسی صورت نگیرد، نمی توانیم به نتیجه ای برسیم و این دردآور است که شخص ببیند علم مکتوب قوی تر از علم ملفوظ است، با توجه به اینکه درس خارج، علم ملفوظ است. شاید برخی بگویند که دلیلش این است که استادان مبرزی، همچون شهید صدر، امام و آقای خویی آمدند و سبب پیشرفت این علوم شدند و اشخاصی که بعد از آن ها آمدند، در جایگاه ایشان نیستند و بینشان فاصله هست. پس ما کوتاهی نکرده ایم، بلکه آنها خیلی زود پیش رفتند. این صحیح نیست؛ چرا که درس خارج، اصولاً باید تا جایی که علم پیش رفته است، ملحوظ بدارد و از آنجا به بعد حرکت کند. لذا درس خارج خیلی باید خود را بازسازی کند، یعنی بیش از درس سطح، به بازسازی و باز تعریف نیاز دارد، ولی ما نه تنها آن را بازسازی نکردیم، بلکه تعریفی هم از گذشته نداریم که درس خارج چگونه بوده است. این هم مؤلفه دوم در سقوط درس خارج است. البته منظورمان از سقوط درس خارج، به استثنای درس برخی بزرگان است، بلکه عموم درس ها و کل این حرکت را می گوییم، و الا برخی شخصیت ها، هم در نجف و هم در ایران هستند که درس های برجسته ای دارند.

یکی دیگر از مؤلفه هایی که سبب سقوط و ضعف درس خارج شده، این است که سخن زیاد گفته شده و تقریرات و کتاب ها زیاد است و از آنجایی که اصولاً درس خارج چنین خصلتی داشته است که باید ناظر به آخرین آرای موجود در کتاب ها و تقریرات باشد و رو به جلو حرکت کند و آرای بسیاری گفته شده است که با زبان ها و ادبیات مختلف نیز بیان شده اند، کسی که درس خارج می گوید، نمی تواند به همه این آرا سر بزند. ثانیاً همه آن ها قابل فهم نیستند؛ زیرا دارای زبان ها و بیان های مختلف هستند و برخی آرا نیز در چارچوب علمی بیان نشده، بلکه حرفی زده شده است که معلوم نیست چه می خواسته بگوید و فضا را به هم ریخته و ذهن را مشوش کرده است؛ زیرا این طور نیست که تمام نظرها از جایگاه شفافی برخاسته باشند، بلکه آرای مختلف، اعم از سره و ناسره روی هم انباشته شده است. پس اولاً فرصت مراجعه به همه آن ها نیست. ثانیاً پس از مراجعه نیز فهم درستی صورت نمی گیرد. هم چنین تبحر استادها بالا نیست و خود استاد، حرف نو کم دارد. از این رو، درس خارج در مواردی، نه همیشه، در حالی منعقد می شود که در نهایت، نه خود استاد می فهمد که مطلب چیست ـ هر چند ممکن است او نیز چیزی بگوید که ادبیات علمی را اضافه کرده است و وضع را بدتر کند ـ و نه شاگرد می فهمد.

مشکل دیگر اینکه شاگردها نیز مجرّب و آزموده نیستند و درس خارج را نمی شناسند و همان تعاملی را که با درس سطح دارند، به درس خارج سرایت داده اند. تعامل این است که ببینند استاد چه می گوید؛ زیرا به یک معنا، خدای درس سطح، استاد است. در درس خارج، استاد همه چیز درس را می داند و هر چه او می گوید، می نویسند و اصلاً نمی فهمند که درست است یا نادرست. بی ارزش است یا با ارزش. در ضمن، به کتاب ها نیز مراجعه نمی کنند. اگر هم بخواهند مراجعه کنند، خود استاد هم به دو دلیل که عرض کردم، از پس این همه کتاب بر نمی آید. از این رو، درس خارج، کلافی سر در گم شده است و اگر بخواهید دستورالعملی برای ارتقای آن ارائه بدهید، اول باید ببینید چه مشکلاتی دارد.

بنابر آن چه گفته شد، مشکل دیگر این است که سطح درس خارج پایین آمده است، در حالی که پیچیدگی اش افزایش یافته است؛ یعنی مهارت هایی که باید استاد داشته باشد که از پس درس خارج برآید، چند برابر مهارت هایی است که در گذشته وجود داشته است. به علاوه، فرهنگ درس خارج نیز سبب تقویت و تکثیر وضعیت بی مهارتی می شود. بازتعریفی هم نسبت به درس خارج وجود ندارد. از این رو، عملاً درس خارج به جای آنکه نقشی بیافریند، ضربه و ضرری را نیز متوجه می کند و به جای اینکه مشکلی را حل کند، خودش به مشکل تبدیل شده است و الآن کسانی که درس خارج می خوانند، نوعاً با مشکل مواجه اند. این واقعیت است و نباید از آن طفره رفت. واقعیت است که درس خارج، خورنده عمرها شده است، در حالی که جایگاه بهترین احساس لذت های علمی و تحقیق علمی است. البته دوباره می گویم که برخی درس های خارج استثناست که مربوط به بزرگان است. من گرایش و حرکت درس خارج را می گویم که ممکن است دهه بعد، اصلاً سقوط کند. از این رو، خیلی باید به فکر باشیم.

راه حل ها و راهکارهایی درس خارج مطلوب

درس خارج را این طور تعریف می کنیم که تلاشی شامل بُعدی از آموزش، به علاوه بُعدی از پژوهش است، اما مقصود از آموزش در درس خارج، آموزشی معطوف به ذکر اقوال یا مرور آرا یا القا و انتقال متون به شاگرد نیست، بلکه مقصود، آموزش منهج و روش اجتهاد است. آموزش چگونگی استفاده از منابع برای استنباط آن هاست. آموزش چینش و ترتیب ادله، یکی پس از دیگری است. آموزش چگونگی برخورد با آرا و اقوال و استفاده از آن ها و قرار دادن آن ها در مسیر استنباط است. بنابراین، باید متعلق آموزش در درس خارج را به درستی بشناسیم. از طرفی در کنار این آموزش، یک پژوهش لطیف، دقیق و ظریف، تعبیه شده است. البته این پژوهش، هم از سوی استاد و هم از جانب شاگرد، هر یک به فراخور دانشی که دارند، باید صورت بگیرد. این پژوهش در درس خارج، غیر از پژوهش هایی است که در درس های دیگر وجود دارد و حتی غیر از پژوهش هایی است که در جهان مطرح است و در کنار آموزش قرار دارد، بلکه عِدل و رکن رکین درس خارج، پژوهش است. هیچ زیادتی، آموزش بر پژوهش و پژوهش بر آموزش ندارد و خیلی با هم مقرون و مقترن هستند و مانند دو بال در کنار