بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آیات مرتبط با رخدادها؛ وجوب روزه :

‌‌‌‌مقدّمه‌

یکی از رخدادهای ماه شعبان که با آیات قرآن کریم ارتباط دارد، حکم‌ وجوب‌ روز‌ ماه رمضان است که در روز دوم ماه شعبان سال دوم بعد از هجرت پیامبر‌ اسلام(ص) بر آن حضرت نازل شده است.[۱]

در سور بقره، آیات‌ ۱۸۳ تا ۱۸۷، مربوط به روز ماه رمضان است که در این مقاله به تفسیر برخی از این آیات اشاره می‏شود.

مفهوم روزه

روزه که در زبان عربی به آن «صوم‌» گفته‌ می‏شود، در کتابهای لغت و فقه مورد بررسی قرار گرفته است. بعضی از لغویون گفته‏اند: «صوم، در لغت به معنای امساک و خودداری از انجام دادن کار است، اعمّ از اینکه خوردن‌ یا‌ سخن گفتن باشد یا راه رفتن و امثال آن، بنابراین، به اسبی که از خوردن و راه رفتن خودداری کند «صائم» گفته می‏شود. و در شرع اسلام، به معنای امساک و خودداری انسان‌ مکلّف‌ با قصد و نیّت از خوردن و آشامیدن و. .. از اذان صبح تا اذان مغرب است.»[۲]

در کتاب «مصطلحات الفقه»، در‌ تعریف‌ «صوم‌» آمده: «اِنَّهُ العَزم عَلَی تُرُوکٍ مُعَیَّنٍَ نَهَاراً تَقَرُّباً؛ صوم عبارت است از تصمیم جدّی بر ترک چیزهای معیّن، در روز، به‌ قصد‌ تقرّب‌ به خدا.»

و در ادامه آمده است: «فَحَقِیقَتُهُ فِعلٌ‌ قَلبِیٌّ‌ وَهُوَ عِبَادَهٌ فَاعِلِیَّهٌ وَغَیرُهُ عِبَادَهٌ فِعلیَّهٌ، وَ عَلَی اَیُّ فَهُوَ اَمرٌ اِرَادِیٌّ اِختِیَارِیٌّ؛ پس حقیقت “صوم” یک‌ عمل قلبی است و آن عبادتی است فاعلی (قائم به خود‌ فاعل) و بقی عبادتها عبادت فعلی هستند، و در هر صورت، “صوم” یک عمل ارادی و اختیاری‌ است‌.»[۳]

در هر صورت، حاصل معنای «صوم» یا «روزه» همان است که‌ مراجع‌ تقلید‌ در رساله‏های عملیه نوشته‏اند: «روزه آن است که انسان، برای انجام فرمان‌ خداوند‌ عالم‌، از اذان صبح، تا اذان مغرب از چیزهایی که روزه را باطل می‏کند خودداری‌ نماید‌.»[۴]

آیات مربوط به روزه‌

در‌ قرآن کریم پیرامون روزه چنین آمده است:

«یاأیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیَامُ‌ کَمَا‌ کُتِبَ‌ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبلِکُم لَعَلَّکُم تَتَّقُونَ * أیَّاماً مَعدُودَاتٍ فَمَن کَانَ منکُم مرِیضاً أو علَی‌ سَفَرٍ‌ فَعِدَّهٌ مِن أیَّامٍ أُخَرَ وَعَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدیَهٌ طَعَامُ مسکِینٍ فمَن تَطَوَّعَ خَیراً‌ فَهُوَ‌ خَیرٌ‌ لَهُ وَأن تَصُومُوا خَیرٌ لَکُم اِن کُنتُم تَعلَمُونَ * شَهرُ رَمَضَانَ الَّذِی أنزِلَ فِیهِ القُرآنُ هدیً‌ لِلناسِ‌ وَبیِّنَاتٍ مِنَ الهُدی وَالفُرقَانِ، فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهرَ فَلیَصُمهُ وَمَن کَانَ مَرِیضاً‌ أو‌ علَی‌ سفَرٍ فعِدَّهٌ مِن أیَّامٍ أُخَرَ، یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الیُسرَ وَلاَ یُرِدُ بِکُم العُسرَ وَلِتُکمِلُوا العِدَّهِ‌ وَلِتُکَبِّرُوا‌ الله‌ علَی ما هَدَکُم وَلَعَلَّکُم تَشکُرُونَ»[۵]؛ «ای افرادی که ایمان آورده‏اید، روزه بر شما نوشته شده، همان‏گونه که بر کسانی که‌ قبل‌ از شما بودند، نوشته شد، تا پرهیزکار شوید. چند روز معدودی را‌ [باید‌ روزه بدارید] و هر کس از شما بیمار‌ یا‌ مسافر‌ باشد، تعدادی از روزهای دیگر را [روزه‌ بدارد]‌. و بر کسانی که روزه برای آنها طاقت‏فرساست، [همچون بیماران مزمن و پیرمردان و پیرزنان] لازم‌ است‌ کفّاره بدهند: مسکین را اطعام‌ کنند‌. و کسی که‌ کار‌ خیری‌ انجام دهد، برای او بهتر است‌. و روزه‌ داشتن برای شما بهتر است اگر بدانید. [روزه، در چند روز معدود]‌ ماه‌ رمضان است، ماهی که قرآن، برای‌ راهنمایی مردم، و نشانه‏های هدایت‌ ، و فرق‌ میان حقّ و باطل، در آن‌ نازل‌ شده است. پس آن کس از شما که در ماه رمضان در حضر‌ باشد‌، روزه بدارد و آن کس که‌ بیمار‌ یا‌ در سفر است‌، روزهای‌ دیگری را به جای‌ آن‌، روزه بگیرد، خداوند، راحتی شما را می‏خواهد نه زحمت شما، هدف این است که‌ این‌ روزها را تکمیل کنید و خدا را‌ بر‌ اینکه شما‌ را‌ هدایت‌ کرده بزرگ بشمرید؛ باشد‌ که شکرگزاری کنید.»

مرحوم علامه طباطبائی در تفسیر المیزان بعد از این آیات می‏گوید:

سیاق‌ این‌ سه آیه دلالت دارد بر اینکه‌: هر‌ سه‌ آیه‌ با‌ هم نازل شده‏اند‌، زیرا‌ «اَیَّاماً مَعدُودَاتٍ» که در آغاز آی دوم آمده، (و منصوب بودن آن نیز بنا بر ظرفیّت و به‌ تقدیر‌ کلم‌ «فی» می‏باشد)، متعلّق است به کلم «صیام‌» در‌ آی‌ اوّل‌ و جمل‌ «شهر‌ رمضان» نیز در ابتدای آی سوم با دو آی قبلی ارتباط ناگسستنی دارد؛ به این ترتیب که کلم «شَهرُ» یا خبر است برای مبتدای محذوف (ضمیر «هی‌») که بر کلم «ایّام» در آی اوّل برمی‏گردد و تقدیرش چنین است: «هِیَ شهْرُ رَمضَان» یعنی آن روزهایی که روزه‏اش واجب شده، ماه رمضان است.

یا اینکه «شَهرُ» مبتدا است برای‌ خبر‌ محذوف و تقدیر آن چنین است: «شهرُ رَمَضَان هُوَ الَّذِی کتِبَ علَیْکُمْ صِیَامَهُ»؛ یعنی؛ ماه رمضان همان ماهی است که روزه‏اش بر شما واجب شده است. (روشن است که مضمون‌ این‌ خبر از آی اوّل اقتباس شده است.) و یا اینکه کلم «شَهرُ» بدل است از کلم «صیام» که در آی اوّل آمده است.

در‌ هر‌ صورت، جمل «شهرُ رمضان» بیان‌ و توضیحی‌ است برای جمل «ایّاماً معدودات» و خود کلم «أیاماً» هم که متعلّق است به کلم «صیام» در آی اوّل؛ بنابراین، آیات سه‏گانه، نظیر کلام واحد‌ است‌ که برای بیان یک‌ غرض‌ و هدف نازل شده و آن بیان کردن «وجوب روزه ماه رمضان» است.[۶]

در این‌ آیه‌، کتِبَ (نوشته شده) به معنای فُرِضَ (واجب شده)، قرار داده شده و حکم حتمی شده است.

از آنجا که انجام این عبادتِ مهم، همراه با محرومیّت از لذایذ مادی بوده و نیاز‌ به‌ تحمّل سختیها‌ و مشکلاتی (به خصوص در فصل تابستان) دارد، تعبیرات مختلفی در آی فوق به کار رفته که روح‌ انسان را برای پذیرش این حکم آماده سازد.

الف. با خطاب‌ «یَا أیُّهَا‌ الَّذِینَ‌ آمَنُوا»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‏اید»، مؤمنان مورد خطاب اختصاصی خدا قرار گرفته‏اند که برای مؤمن لذّت ‌‌فوق‏‌ العاده دارد؛ همان‏گونه که در حدیثی از امام صادق(ع) نقل شده است: «لَذَّهُ‌ مَا‌ فِی‌ النِّدَاءِ اِزَالٌ تَعِبُ الْعِبَادَهَ وَالْعِنَاءَ؛[۷] خطابِ ای مؤمنان! چنان لذّتی برای مؤمنان دارد که‌ سختی و مشقّت این عبادت را از بین برده است.»

اگرچه حکم وجوب روزه برای همه حتی برای کنار هم شامل می‏شود، ولی خدای مهربان تنها مؤمنان را مورد خطاب قرار داده‌ است‌، علّت آن این است که عبادت غیرمؤمن صحیح نمی‏باشد، مگر اینکه ایمان بیاورد. هرگاه ایمان آورد، به زمره مخاطبین داخل می‏گردد.

ب. با جمله «کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ منْ قبْلِکُمْ» این‌ حقیقت‌ را بیان می‏کند که وجوب روزه، حکم اختصاصی شما مسلمانان نیست که به نظر شما مشکل آید، بلکه در امّتهای پیشین نیز این قانون بوده است. روشن است که‌ عمل‌ به دستوری که برای هم امّتها بوده، آسان‏تر از دستوری است که تنها برای یک گروه باشد.

از این جمله، می‏فهمیم که روزه عبادتی است که در ادیان گذشته‌ نیز‌ بوده‌، و طبق روایتی از امیرمؤمنان(ع) اولین‌ کسی‌ که‌ روزه بر او واجب شد، حضرت آدم(ع) بود.[۸] ولی‌ خصوصیات‌ آن‌ از لحاظ زمان، تعداد و کیفیّت برای ‌ما معلوم‌ نیست‌.

ج. با جمله «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»، فلسف روزه و اثرات پربار این فریض الهی را که صد در صد عاید خود روزه‏دار‌ می‏شود‌، بیان‌ کرده تا آن را یک حکم دوست‏داشتنی و گوارا سازد، زیرا‌ اگر مردم فواید یک عمل را بدانند، در انجام آن نشاط بیشتری از خود نشان خواهند داد.

آری‌، روزه‌ ابعاد‌ گوناگونی دارد و آثار فراوانی از نظر مادّی و معنوی، در وجود انسان‌ می‏گذارد‌ که مهم‏تر از همه «بُعد اخلاقی» و فلسف تربیتی آن است.

از فواید مهمّ روزه این است‌ که‌ روح‌ انسان را «تلطیف» و اراد انسان را «قوی» و غرایز او را «تعدیل» می‏کند‌، زیرا‌ روزه‏دار‌ با وجود گرسنگی و تشنگی از غذا و آب و از لذّت جنسی چشم می‏پوشد، عملاً ثابت‌ می‏کند‌ که‌ او همچون حیوان، در بند اصطبل و علف نیست، او نمی‏تواند زمام نفس سرکش را‌ به‌ دست گیرد و بر هوسها و شهوات خود مسلّط گردد.

خلاصه روزه انسان را از‌ عالم‌ حیوانیّت‌ ترقی داده، به جهان فرشتگان صعود می‏دهد و جمل (لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ)؛ «باشد که پرهیزکار شوید‌» اشاره‌ به هم این آثار و برکات است.[۹]

در آی بعد، برای اینکه باز‌ از‌ سنگینی‌ روزه کاسته شود، چند دستور با تعبیرات اشتیاق‏آمیز بیان فرموده است:

الف. (ایَّاماً مَعدُوداتٍ)؛ «فقط‌ چند‌ روز‌ معدودی را باید روزه بدارید.» یعنی، چنان نیست که مجبور باشید تمام‌ سال‌، یا قسمت مهمّی از آن را روزه بگیرید، بلکه تنها بخش کوچکی از سال را که‌ ۲۹‌ یا ۳۰ روز می‏باشد، باید روزه بگیرید و آن چندان زیاد نیست که‌ موجب‌ زحمت باشد، بلکه مدّت کمی است، ولی‌ اجر‌ آن‌ زیاد است.

ب. استثنا کردن مریض و مسافر، لذا‌ فرمود‌: «فَمَن کَانَ مِنکُم مَرِیضاً اَو عَلَی سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِن أیَّامٍ أخَرَ»؛ «پس کسانی‏که‌ از‌ شما مریض یا در سفر‌ باشند‌، به همان‌ تعداد‌ از‌ روزهای دیگر را روزه بگیرند؛ یعنی‌، در‌ حال مریضی و در حال سفر باید روزه نگیرند و بعد از ماه رمضان‌ قضای‌ آن چند روز را به جای‌ آورند.

ج. معافیّت افراد عاجز‌؛ در‌ ادام آیه فرمود: «وَ عَلَی الَّذِینَ‌ یُطِیقُونَهُ‌ فدیَهٌ طعَامُ مسکِینٍ»؛ «کسانی‏که روزه بر آنان طاقت‏فرسا و موجب زحمت غیرقابل تحمّل باشد‌، لازم‌ نیست روزه بگیرند و باید کفّاره‌ بدهند‌، به‌ جای هر روز‌ مسکینی‌ را اطعام نمایند.»[۱۰]

همچنان‏که ملاحظه فرمودید؛ در‌ هر‌ کدام از‌ این‌ دو‌ آیه، سه مطلب وجود‌ دارد که هر کدام به گونه‏ای مؤمنان را برای پذیرش حکم روزه آماده می‏سازد و از‌ سنگینی‌ آن می‏کاهد.

ماه رمضان، ماه روزه‌ و ماه‌ نزول‌ قرآن‌

در‌ آی سوم، ضمن‌ معرّفی‌ ماه رمضان برای زمان روزه‏داری، امتیاز آن را هم از جهت نزول قرآن بیان فرموده است‌: «شَهْرُ‌ رَمَضَانَ‌ الَّذِی اُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاسِ وَبیِّنَاتٍ‌ منَ‌ الهدَی‌ وَالْفُرْقَانِ»‌؛ «آن‌ چند‌ روز معدود که باید روزه باشید، ماه رمضان است؛ همان ماهی که قرآن در آن نازل شده، همان قرآنی که مای هدایت مردم و دارای نشانه‏های هدایت و معیارهای‌ سنجش حق و باطل است.»

علاّمه طباطبایی(ره) دربار نزول دفعی قرآن در ماه رمضان (شب قدر) و نزول تدریجی قرآن در طول مدّت ۲۳ سال، مطالبی مطرح کرده است که علاقه‏مندان می‏توانند‌ به‌ «المیزان» مراجعه نمایند.[۱۱]

«در این آیه، جمل «فَلیَصُمْهُ» به جای «فَلیَصُمْ فِیهِ»، بیانگر وحدت ماه رمضان با‌ روزه‌ است به گونه‏ای که گویا این ماه، خودِ روزه است و شخص روزه‏دار، آن را می‏دارد.»[۱۲]

در هر صورت، امر (فَلیَصُمْهُ) دلالت دارد بر وجوب روزه، بر افراد مکلّفِ غیرِ مریض و غیر مسافر، زیرا همچنان‌ که‌ در علم اصول گفته‌ شده‌: امر، حقیقت است در وجوب، مگر اینکه قرینه‏ای بر ندب (استحباب) باشد؛ در این آیات نه تنها قرینه بر ندب وجود ندارد، بلکه قراینی بر وجوب هست.

رخصت یا عزیمت‌ افطار؟

مسئله‏ای‌ میان مفسّرین و فقهای سنّی و شیعه مطرح است و آن این است که آیا حکم افطار برای مسافر و مریض رخصت است؟؛ یعنی، مخیّرند که روزه بگیرند یا بخورند؟ یا اینکه حکم قطعی است و باید‌ حتماً‌ بخورند؟

علاّمه طباطبایی(ره‌) می‏گوید: «اکثر علمای اهل سنّت قایل به رخصت شده، مسافر و مریض را میان روزه و افطار، مخیّر دانسته‏اند‌؛ در حالی که آی شریف «فَعِدَّهٌ مِن أیَّامٍ أُخرَ» ظهور در‌ عزیمت‌ دارد‌ و روایات امامان اهل‏بیت(ره)، نیز همین را تأیید می‏کند و جمعی از صحابه (مثل عبد الرّحمان بن عوف، عمر ‌‌بن‌ خطّاب، عبد الله بن عمر، ابو هریره و عروه بن زبیر) نیز به همین‌ عقیده‌ بودند‌.»[۱۳]

آری، مضمون روایات معصومین(ع) این است که‌ مسافر و مریض حق ندارد روزه بگیرد و باید افطار کند وگرنه گناه‏کار خواهد بود‌!

اینک چند حدیث به‌ عنوان‌ نمونه نقل می‏شود:

۱. در حدیث مفصّل محمّد بن شهاب زهری (از علمای عامّه)، از امام سجاد(ع) آمده است: «أمَّا صَومُ السَّفَرِ وَالمرَضِ فإِنَّ العَامَّهِ قَدِ اختَلَفَت فِی ذَلِکَ فقَالَ قومٌ یَصُومُ‌ وَقالَ آخرُونَ لاَ یصُومُ وَقَالَ قَومٌ إن شَاءَ أفطَرَ وَأمَّا نَحنُ فَنَقُولُ یُفطِرُ فِی الحَالَینِ جَمِیعاً فَإِن صَامَ فِی حَالِ السَّفَرِ أو فِی حَالِ المرَضِ فعَلَیهِ القَضَاءُ فَإِنَّ اللَ عَزَّ وَجَلَّ‌ یَقُولُ‌ فمَن کانَ منکُم مرِیضاً أو علَی سَفَرٍ فَعِدَّهً من أیامٍ أُخَرَ فَهَذَا تَفسِیرُ الصِّیَامِ؛[۱۴] امّا روز د