بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اعتبار سنجی معیارهای مشروعیت در عصر ظهور :

مقدمه

یکی از اساسی ترین مباحثی که در فلسف سیاسی مطرح می باشد، بحث مشروعیت حکومت است. این بحث از دیرباز تاکنون در کانون تحقیقات نظریه پردازان سیاسی اجتماعی قرار داشته است.

اهمیت و ضرورت بحث دربار مشروعیت، از آن جهت است که ثبات سیاسی هر حکومتی، به برخورداری از مشروعیت بستگی دارد. اگر یک حکومت فاقد مشروعیت باشد، دچار بحران می شود. هر چه میزان مشروعیت بیشتر باشد، استمرار حیات سیاسی نیز بالاتر است. به همین دلیل هر نظام سیاسی تلاش می کند تا مبانی مشروعیت خود را در بین افکار عمومی نهادینه کند تا آنان را متمایل و همسو با حاکمیت خویش گرداند و از این طریق مانع ایجاد بحران مشروعیت شود. بنابراین کسب مشروعیت در تحقق و تداوم هر حکومتی، یکی از ضروریات آن حکومت محسوب می شود. همان طور که بحث از مشروعیت در هم نظام های سیاسی مطرح است، نظام سیاسی مهدوی نیز نیازمند مشروعیت است. اما منشأ برخورداری نظام سیاسی مهدوی از مشروعیت چیست؟ و حقانیت قدرت سیاسی آن بر چه اساسی است؟ مسأله ای است که این نوشتار در صدد پاسخ به آن است.

بحث از مشروعیت سیاسی، قدمت زیادی دارد و بسیاری از اندیشمندان، آن را مطرح کرده اند. در آثار مکتوبی همانند «جمهوری» افلاطون که از زمان یونان باستان به یادگار مانده است، مباحث مشروعیت سیاسی به چشم می خود. از آن زمان تا کنون، مشروعیت یکی از مهمترین مباحثی است که در حوض فلسفه سیاسی آثار زیادی را به خود اختصاص داده است. هرچند در ادبیات سیاسی امروز، به صورت سازمان یافته تری مطرح می شود.

مفهوم مشروعیت

برای تبیین بهتر موضوع، ابتدا مفهوم لغوی مشروعیت بررسی می شود. « مشروعیت اسم مصدر است [و به معنای] منطبق بودن با احکام شرع» است. در ادبیات دینی مشروع یعنی «آنچه موافق شرع باشد، چیزی که طبق شرع جایز باشد.» شرع به مجموع قوانینی اطلاق می شود که از سوی خداوند، توسط پیامبران الهی برای جامع بشری ابلاغ شده است. «شرعی یعنی آنچه مطابق احکام و دستورات خداوند باشد.» کار شرعی یعنی «کاری که شرع آن را روا داشته است» وقتی بخواهیم مشروعیت مسأله ای را تبیین کنیم، باید ببینیم که آن مساله با دستورات الهی که توسط پیامبران ابلاغ شده است سنخیت دارد یا نه. حکومت مشروعه نیز «حکومتی است که منطبق بر قوانین شرع اسلام باشد»

در ادبیات غربی. «واژه مشروعیت از ریشه لاتین«Legitimacy» به معنی قانون گرفته شده است و با کلمات «legislator» (قانون گذار) و «legislation» (قانون گذاری) همریشه است.»

بنابر این مشروعیت از نظر لغوی، در ادبیات فارسی و عربی به معنای مطابقت با شرع است. و در ادبیات لاتین به معنای قانونی بودن و حقانیت است.

در اصطلاح سیاسی، دانش واژ مشروعیت متفاوت از معنای لغوی آن است و ارتباطی با شرع و قانون ندارد. بلکه شرع و قانون در ردیف معیارهای مشروعیت قرار دارند. در مطالعات سیاسی، برای مشروعیت تعابیر متعددی به کار رفته است. اندرو وینسنت می گوید: «اقتدار مشروع اقتداری است که از جانب کسانی که تحت کاربرد آن قرار میگیرند معتبر یا موجه تلقی شود. چنین اقتداری قانونی، عادلانه و برحق شناحته می شود.»

عبد الحمید ابوالحمد می گوید: «مشروعیت قدرت پنهانی است که در جامعه و کشور هست و مردم را بی فشار وادار به فرمان بری می کند.» همچنین وی مشروعیت را باوری می داند که بر اساس آن، حق فرمان دادن برای رهبران و وظیف فرمان بردن برای شهروندان محقق می شود.»

ماتیه دوگان دربار مشروعیت می نویسد «مشروعیت باور بدین امر است که اقتدار حاکم بر هر کشورِ مفروض، محق است فرمان صادر کند و شهروندان موظفند به آن گردن نهند.»

همچنین تعابیری این چنینی برای مشروعیت بیان شده است. «قانونی بودن یا طبق قانون بودن»، «اصل دلالت کننده بر پذیرش همگانی دست یافتن شخص یا گروهی معین به مقام سیاسی» و «توجیهِ عقلانیِ حق اعمال قدرت از سوی حکمرانان.»

بنابراین مشروعیت به معنای معیار و پشتوانه ای معتبر است که یک نظام سیاسی برای استفاد قهرآمیز از قدرت از آن استفاده می کند و به صورت انحصاری اِدعای اعمال حاکمیت بر مردم را دارد و مردم نیز به دلیل این که دستگاه حاکم برخوردار از این معیار است از حکومت اطاعت می کنند.

بحث از مشروعیت و مبانی آن یکی از مباحثی است که قدمتی به بلندای تاریخ دارد و نظریه پردازان زیادی در این عرصه مباحثی را مطرح کرده اند و سعی نموده اند تا حاکمیت حاکمان را در امر حکومت محِق جلوه بدهند و این مساله را تبیین کنند که یک حاکم به چه دلیل حق حکومت بر مردمان را دارد و مردمان به چه دلیلی باید از نظام حاکم اطاعت سیاسی داشته باشند؟ به بیان دیگر، در پی تبیین این مطلب بوده اند که حاکمان بر چه مبنایی بر مردم اعمال حاکمیت می کنند؟

پاسخ به این سوال اساسی، در فلسفه سیاسی یک ضرورت محسوب می شود و ریشه در مبانی اندیش سیاسی مکاتب بشری دارد. بدین ترتیب مبنای مشروعیت حاکمان، ریشه در هویت ها و مبانی اعتقادی یک جامعه دارد. به همین دلیل در هر جامعه ای معیار کسب و سنجش مشروعیت، متفاوت از جوامع دیگر است.

با توجه به این مطلب، تمامی حکومت ها علی رغم ماهیت و ساختارشان، نیازمند مشروعیت هستند و با توجه به فرهنگ سیاسی و ایدئولوژی حاکم بر یک ملت، تلاش می شود تا پاسخی قانع کننده به این سوال ارائه دهند که چرا حق اعمال حاکمیت بر مردمان را دارند؟ رهاورد پاسخ قابل قبول به این سوال این است که حاکمیت حاکمان استمرار پیدا کند چرا که استمرار نظام سیاسی یک حکومت، وابسطه به اعتماد و حمایت مردمی است و اگر این اعتماد حاصل نشود زمینه های تمرد، عدم اطاعت و عصیان احاد مردم ایجاد می شود.

هر چه مردم نسبت به این سوال اساسی، پاسخ قانع کننده ای دریافت کنند، اعتمادشان به نظام حاکم بیشتر می شود و میزان مشروعیت آن حکومت افزایش پیدا خواهد کرد. در چنین نظامی، مردم خود را بیگانه از حکومت نمی دانند و خود را موظف می دانند که از آن نظام سیاسی اطاعت کنند.

بنابر این چون هویت های سیاسی و فرهنگی حاکم بر سرزمین ها و اقوام مختلف، متفاوت است در طول تاریخ پاسخ های متعددی به این سوال داده شده است و منشأ شکل گیری نظریه های متعددی در عرص برخورداری از مشروعیت شده است که برخی از آنها عبارتند از: «اقتدار سنتی، اقتدار کاریزماتیک و صفات شخصی ویژه، اقتدار قانونی عقلایی، تداوم نهادهای سیاسی و اجتماعی، سنت عدم خشونت، باورهای دینی، باور به ارزش ها» شارع مقدس، زور و قدرت، وراثت، ریش سفیدی، برتری ذاتی، قرارداد اجتماعی، رضایت عمومی، اراده عمومی و….. تبیین تمامی این معیارها و بررسی آنها با حکومت امام زمان رحمه الله نیازمند پژوهشی جداگانه است و در این نوشتار به برخی از آنها به صورت مختصر اشاره می شود.

۱:مشروعیت الهی:

در این مبنا، مشروعیت حکومت از جانب خداوند است و قوانینی مقبولیت دارند که منشأ الهی داشته باشند. حاکمانی که از جانب خداوند تعیین شده اند حق حکومت کردن بر مردمان را دارند. بر اساس این مبنا، چون حاکمیت ریشه در آموزه های وحیانی دارد، مردم نیز باید از حکومت این چنین اشخاصی که از جانب خداوند تعیین شده اند تبعیت کنند.

بسیاری از حاکمان برای توجیه حکومتشان سعی کرده اند تا حکومت خویش را به ناحق از جانب خداوند معرفی کنند و این رویکرد از دیرباز وجود داشته است. در ادعاهای فراعنه مصر باستان و همچنین در دنیای غرب در قرون وسطی این رویکرد مشاهده می شود. در قرن اخیر نیز رگه هایی از این ادعای ناحق وجود دارد و برخی از حاکمان ادعا می کردند که «ظل الله» هستند و به پشتوان این ادعا، سیاست های غلط و فسق و فجورهایشان را توجیه می کردند.

اما در مقابل این چنین حکومت های غاصبی که مشروعیتشان را به ناحق الهی معرفی می کردند، برخی حکومت ها وجود داشته اند که مشروعیتشان الهی بوده است. حکومت پیامبران الهی به ویژه حکومت پیامبر گرامی اسلام و امیر المومنین ، مصادیق بارز و نمونه ای کامل از حکومت هایی هستند که از مشروعیت الهی برخوردار بوده اند.

۲:برتری ذاتی حاکمان:

برخی اعتقاد دارند که چون جنس حاکمان از جنس افراد دیگر برتری دارد لذا حق حاکمیت بر دیگران را دارند. به عنوان نمونه «کاست ها» در هندوستان و یا طبقه «اشراف» در یونان باستان، اعتقاد داشتند که چون از نژاد برتر هستند حق حاکمیت دارند. ارسطو قائل به برتری ذاتی حاکمان بوده است. او در این باره می گوید: «از همان ساعت تولد، بعضی برای فرمان برداری و برخی دیگر برای فرمان روایی تعیین می شوند.»

برخی اندیشمندان برخورداری از شخصیت کاریزمایی را در عرصه مشروعیت پر رنگ کرده اند. «کاریزما در اصل واژه ای مربوط به الهیات و به معنای موهبت پروردگار است… اقتدار کاریزماتیک، خصلتی راز و رمز گونه دارد و در برگیرند توانایی برانگیختن حس وفاداری، بستگی عاطفی و هیجانی و حتی از خودگذشتگی است.» ماکس وبر از اندیشمندانی است که برخورداری از شخصیت کاریزمایی را در مشروعیت بخشی برجسته کرده است. وی می گوید: « واژ کاریزما برای خصوصیت ویژ شخصیت یک فرد که به سبب همین ویژکی از افراد عادی جدا انگاشته می شود و به عنوان کسی که صاحب توانایی ها یا خصوصیات فوق طبیعی، فوق انسانی، یا حداقل استثنایی است به کار می رود.»

شخصیت کاریزمایی داشتن، عواطف و احساسات مردم را برمی انگیزاند و اعتمادی بی بدیل و اطاعتی بی چون و چرا را به ارمغان می آورد و باعث می شود که ارتباط حاکم و مردم از سنخ مرید و مرادی باشد.

۳:مشروعیت حاصل از زور و غلبه:

در این نوع از مشروعیت، آنچه موضوعیت دارد «زور و غلبه» است و کسی حق حاکمیت دارد که قدرت و قو قهری بیشتری داشته باشد و بتواند بر سایر جریانات سیاسی غلبه پیدا کند و دیگران را مطیع خویش سازد. چنین شخص و یا اشخاصی، به دلیل برخورداری از قو قهریه، حق حاکمیت دارند و مشروعیت حاکمیتشان به خاطر قدرتشان است. به همین دلیل مردم باید مطیع او باشند.

برخی جریانات و افراد همانند سوفسطائیان، احمد ابن حنبل، غزالی، ابن تیمیه، هابز، نیچه، ماکیاولی و برخی اندیشمندانی دیگر، طرفداران این نظریه هستند.

احمد حنبل می گوید: «امامت با زور و غلبه هم ثابت می شود و در این صورت احتیاج به عقد بیعت نیست هر چند که آن حاکم فاجر باشد.» همچنین وی می گوید: «اگر کسی با شمشیر بر مردم غلبه پیدا کند و خلیفه و امیرمومنان نامیده شود بر هر فردی که به خدا و روز آخرت ایمان دارد جایز نیست که شب را به صبح بیاورد و او را به امامت نشناسد. چه امیر نیکوکار باشد یا فاسد.»

امروزه نیز در عرص سیاست گذاری بین المللی، برخورداری از قدرت و زور کاربرد دارد و برخی کشورها به دلیل برخورداری از قدرت سیاسی، نظامی و اقتصادی بالایی که دارند خود را برخوردار از این حق میدانند که در امور دیگر کشورها دخالت کنند.

۴:مشروعیت حاصله از سنت:

«اصطلاح سنت هم چیزهایی را در بر می گیرد که از گذشته به حال انتقال یافته اند» «در واقع اقتدار سنتی بدان سبب مشروع دانسته می شود که همیشه وجود داشته است و تاریخ آن را مقدس کرده است.» این معیار بیشتر در جوامعی که به صورت سنتی اداره می شوند، رایج است و به شیوه های وراثت، شیخوخیت، پدرسالاری، خون، نژاد و. .. نمود پیدا کرده است.

۵:قرارداد اجتماعی:

یکی دیگر از ملاک های مشروعیت در فلسفه سیاسی، خواست و رضایت عمومی شهروندان است که در ادبیات سیاسی اندیشمندان، با بیانات متعددی ا