فایل پاورپوینت کامل اعتبارسنجی کتب مقاتل امام حسین (ع)

فایل پاورپوینت کامل اعتبارسنجی کتب مقاتل امام حسین (ع)؛ انتخابی هوشمند برای ارائه‌های حرفه‌ای

با پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل اعتبارسنجی کتب مقاتل امام حسین (ع)، محتوای خود را در قالب 120 اسلاید استاندارد و جذاب ارائه دهید و در نگاه اول تاثیرگذار باشید.

چرا باید از پاورپوینت استفاده کنید؟

1. چیدمان دقیق و کاربرپسند: فایل پاورپوینت کامل اعتبارسنجی کتب مقاتل امام حسین (ع) با طراحی ساختاریافته و اصولی، مخاطب را به‌خوبی درگیر محتوا می‌کند.
2. صرفه‌جویی در زمان: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل اعتبارسنجی کتب مقاتل امام حسین (ع) آماده‌ی استفاده هستند؛ بدون نیاز به هیچ‌گونه ویرایش.
3. نمایش با وضوح بالا: کیفیت طراحی در فایل پاورپوینت کامل اعتبارسنجی کتب مقاتل امام حسین (ع) به‌گونه‌ای است که در هر صفحه‌نمایشی عالی به‌نظر می‌رسد.

هشدار: استفاده از نسخه‌های ناقص فایل پاورپوینت کامل اعتبارسنجی کتب مقاتل امام حسین (ع) ممکن است باعث بروز اختلال در نمایش یا افت کیفیت شود. تنها نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل اعتبارسنجی کتب مقاتل امام حسین (ع)، کیفیت تضمین‌شده دارد.

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اعتبارسنجی کتب مقاتل امام حسین (ع) :

۱- مقدمه

یکی از پرسش های مهمی که مورد توجه اندیشمندان دینی قرار دارد، حقیقت واقعه کربلا و عاشورای سال ۶۱- ق و میزان تطبیق آن با نوشته ها و خطابه هاست. گفتگو در خصوص این حادثه بزرگ، بیش از آن که مقوله ای تاریخی، کلامی، فقهی، اخلاقی و در یک کلمه، علمی و معرفتی باشد، برای گروهی وسیله ارتزاق و کسب اعتبار با تحریک احساس محبت مردم شده است، اما این مسئله برای اندیشه گر دردمند دینی به راحتی پذیرفته نیست، چون پایه های باورهای مذهبی را نشانه می رود و بنیاد آن را در هم می ریزد.

بیشترین سخنان بی پایه و سستی که در اطراف حادثه کربلا در مجالس و حتی در نوشته ها راه یافته، ناشی از عدم درک تاریخی بودن واقعه از یک سو، و ابتنای فهم آن بر منابع مربوط از دیگر سو است. تحریف های پدید آمده در گزارش های مربوط به وقایع عاشورا، ریشه در دور شدن از حوزه علمی و روش مطالعه تاریخی و مستند گزارش ها و منابع مورد استفاده دارد.

مضاف بر اینکه بیان وقایع مربوط به امام حسین (ع) از آنجا که در حقیقت حکایت قول، فعل و تقریر معصوم (ع) است، حدیث محسوب می شود (ر. ک: بهایی، ۲۱: ۱۴۲۹) و دقت در آن بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که هر گونه بیان خلاف واقع و غیر مستند، منجر به دروغ بستن به آن ذوات مقدسه (ع) خواهد بود و اثری وضعی در اعمال و احکام شرعی و… دارد.

توجه به استناد گزارش ها، نیازمند تتبع و درایت است و می بایست محققین در این زمینه، بعنوان یک راوی دقیق و شایسته عمل کنند. فلذا، از مهمترین اموری که می بایست در این عرصه انجام گیرد شناسایی، معرفی و ارزیابی منابع متقدم و متأخری است که بطور خاص به واقعه شهادت امام حسین (ع) اختصاص داده شده است. در این نوشتار سعی بر آن است تا نسبت به این مهم گام برداشته و با در نظر داشتن استنادات روایی و تاریخی، منابع مستند و ضعیف، شناسایی و معرفی گردد.

۲- گونه شناسی کتب مقاتل

منابع مربوط به واقعه کربلا و مقاتل الحسین (ع)، در اعتبار و دقت در نقل و تحلیل یکسان نیستند و می توان آن ها را به دو دسته کلی قابل استناد و ضعیف تقسیم کرد. این تقسیم بندی در کتاب های در دسترس قابل انجام است؛ اما دسته دیگری به نام منابع مفقود را نیز باید در نظر داشت، منابعی که تنها در فهرست ها به آن ها اشاره شده و اکنون به آن ها دسترسی مستقیم نداریم، هر چند برخی اخبارشان به کتاب های دیگر راه یافته است.

بنابراین با سه گروه، منبع مواجه ایم: ۱- منابع قابل استناد۲- منابع غیر قابل استناد ۳- منابع مفقود.

۱- ۲- منابع قابل استناد

منابع قابل استناد، مآخذی هستند که هویت تاریخی داشته و مؤلفانشان، معلوم، سرشناس و از عالمان روشمند بوده اند، هرچند لازم است نگاه نقادانه و علمی نیز در بررسی و قبول روایات ایشان مورد نظر قرار گیرد. منابع متعدد و مستندی از پنج قرن نخست وجود دارد که به گزارش نهضت عاشورا پرداخته اند. این منابع را می توان به دو دسته مستقل و مشتمل تقسیم نمود: منابعی که ویژه گزارش دهی واقعه کربلاست و منابعی که تنها بخش هایی از آن، درباره قیام امام حسین (ع) است (ر. ک: جعفریان، ۱۵: ۱۳۸۱-۱۷). گفتنی است این منابع از اعتبار یکسانی برخوردار نیستند، اما قابلیت استناد را دارند و بوسیله پژوهش های روشمند، قابل بررسی و پذیرش هستند.

۲- ۲- منابع غیرقابل استناد

مبنای کار در سنجش اعتبار و سندیت کتاب های نوشته شده در دوره های بعد، همین منابع کهن، در کنار حفظ معیارهای نقد متون و اسناد تاریخی است. بر این اساس، منابعی که گزارش های خود را نقادی نکرده و آن ها را با منابع اصلی تاریخی، برابر ننموده و یا به تعارض آن ها با سیره و شخصیت امام حسین (ع) و یارانش توجه نکرده اند، دچار ضعف گشته و از گردونه استناد خارج می شوند.

با گذشت زمان و دورتر شدن از اصل واقعه، انتظار تغییر و تحریف بیشتر می شود، و این نکته ای است که قاعده لزوم مراجعه به منابع کهن و نزدیک تر به واقعه عاشورا را مدلّل می سازد.

نقد در این عرصه، متوجه کتاب و محتوای آن است و به نویسنده و گردآورنده آن ارتباطی ندارد. چه، برخی از مؤلفان کسانی هستند که از روی ارادت و با توجه به گزارش های بدون استناد، مجعول و شفاهی، در عرصه ای قلم زدند که تفاوت اصلی با اندوخته های علمی آن ها مانند فقه و تفسیر قرآن دارد.

پیدایش سبک داستان پردازی و «مخاطب محور» از واقعه عاشورا باعث شد تا گزارش های مجهول و مجعول، با جعل اصطلاح «زبان حال» وارد ادبیات عاشورایی شود و برای بسیاری تبدیل به «زبان قال» گردد. این گزارش ها به کتاب ها راه یافت و از سوی برخی که میان منابع کهن و معتبر، با کتاب هایی که قرن ها بعد، به نگارش درآمده تفاوتی نمی نهند، به صورت یک سند تاریخی و قابل ذکر درآمد.

این ها، همه، افزون بر اشتباه های ناخواسته انسانی است که در نقل های تاریخی پیش می آید، مانند خطای حافظه در نقل شفاهی و خطای باصره در هنگام نوشتن و قرائت نسخه ها، بویژه اگر نسخه مغلوط یا بدخط باشد. در نهایت پی یابی جریان نقل این گزارش ها، منابعی را بدست می دهد که سرچشمه ورود این ادبیات تخیّلی و بدون پشتوانه تاریخی، به جریان گزارش حماسه کربلاست.

۳- ۲- منابع مفقود

در تقسیم بندی اولیه منابع مربوط به وقایع عاشورا گفته شد که منابع قابل استناد و ضعیف، در کتاب های موجود قابل بیان و بررسی است، اما دسته دیگری به نام منابع مفقود را نیز باید در نظر داشت. منابعی که تنها در کتب فهرست اشاره شده و اکنون به آن ها دسترسی مستقیم نداریم، هر چند برخی اخبارشان به کتاب های دیگر راه یافته است.

از جمله منابع مفقود، که فقط در کتاب های فهرست نام برده شده و برخی متقدمین از آن ها بهره برده و در آثارشان اثر این تصانیف دیده می شود، می توان به دو کتاب «مقتل أصبغ بن نُباته» (م بعد از ۱۰۰ق) و «مقتل جابر بن یزید جُعفی»(م سال ۱۲۸ق) (ر. ک: آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ۲۲، ۲۳ و ۲۴) اشاره کرد. با توجه به اینکه تاریخ وفات راویان این دو کتاب، در اوایل قرن دوم هجری است، از حیث زمانی بر همه منابع موجود، مقدّم است و چون می توانستند با حاضرین و راویان در وقایع عاشورا ملاقات داشته باشند، از اعتبار بیشتری برخوردار بوده اند.

این دسته از منابع، مهم و بازیابی آن ها در مستندسازی و اعتبارسنجی گزارش های واقعه کربلا، بسیار تأثیرگذار است.

۳- منابع مستند و قابل اعتماد

در ادامه نوشتار بر اساس تقسیم بندی منابع مربوط به واقعه عاشورا، تعدادی از مهمترین مقاتل معتبر و قابل استناد، معرفی می گردد.

۱- ۳- مقتل ابو مِخنف

لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف بن سلیم ازدی کوفی(۷۰-ق )، (ر. ک: نجاشی، ۳۲۰: ۱۴۱۸) از پایه گذاران تاریخ نگاری مسلمانان و از اصحاب امام صادق (ع) و به احتمال زیاد شیعه است. وی نه تنها در موضوع مقتل الحسین (ع) بلکه در بیشتر موضوعات تاریخی صدر اسلام نوشته هایی دارد که منبع مهمی برای همه تاریخ نگاران بوده است. او مقبول مورّخان فریقین است و از این رو تاریخ نگاران و سیره نویسان متعدد از کتاب او درباره قیام امام حسین (ع) نقل کرده اند (ر. ک: ابومخنف، ۱۴۱۷: ۹).

متأسفانه اصل کتاب ابومخنف نایاب شده و ما تنها می توانیم از جمع آوری گزارش های مورخان، به بخشی از کتاب او دست یابیم. در دوره معاصر آقای حسن غفاری و محمد هادی یوسفی غروی به این کار همّت گماشته و آن بخش از کتاب ابو مخنف را که طبری در تاریخ خود گزارش کرده، گردآوری و با نام های «مقتل الحسین» و «وقعه الطّف » منتشر ساخته اند.

در سده های اخیر و پیش تر از این دو کتاب به نام مقتل ابی مخنف در هند و سپس در ایران، منتشر شد که دلیلی بر صحّت انتساب آن به مؤلف در دست نیست و تفاوت فراوان و آشکار مطالب آن با نقل طبری از ابو مخنف، نشان دهنده نادرستی این انتساب است. دلیل دیگر، وجود برخی مطالب موهن به شخصیت بزرگوارانه امام حسین (ع) است که تألیف آن ها از نویسنده ای مشهور و موثّق همچون ابومخنف، بسی بعید است؛ این موضوع موجب شد تا بسیاری از محدثان، مورخان و کتابشناسان، پس از تأیید ابو مخنف و کتاب اصلی او، کتاب چاپ شده مذکور را بی اعتبار و غیر قابل استناد بدانند. از این میان می توان به محدّث نوری(ر. ک: نوری، بی تا: ۱۵۶)، محدث قمی(ر. ک: قمی، ۱۴۲۱: ۱۰؛ و نیز قمی، ۱۴۲۹: ۱، ۱۹۹)، سید عبدالحسین شرف الدین ( ر. ک: شرف الدین، بی تا: ۴۱) اشاره کرد.

اولین ویژگی

ابومخنف این است که مقتل خود را به روش محدثان و با ذکر سند (روش نقلی) نگاشته؛ یعنی همه مطالب به صورت روایت مستند و از حاضران در صحنه نقل شده است. برخی از گزارش های ابو مخنف برگرفته از خبرهای افرادی بوده که در جریان عاشورا حضور داشتند و وظیفه رساندن خبر به حکومت را داشتند؛ یعنی، به عنوان تاریخ نگار یا کاتب به آن جا اعزام شده بودند. برخی هم مربوط به افرادی است که در آن واقعه حضور داشتند و هم در سپاه دشمن و هم در سپاه امام حسین (ع) رفت و آمد داشتند و یا این که بی طرف بودند و گزارش ها را نقل می کردند. مجموعه گزارش های ابومخنف از این منظر گزارشی دسته اول و شایسته محسوب می شود.

دومین ویژگی

این مقتل، رعایت اصول گزارش نویسی است. در سراسر گزارش ها نکته ای یافت نمی شود که دلالت بر طرفداری او از امام (ع) یا یزید کند. هر چه در این مقتل وجود دارد، سخن راویان است و او از خود چیزی ندارد، حتی اگر در بعضی موارد درباره مطلبی اختلاف بوده، او بدون ترجیح یک گزارش، هر دو قول را آورده است (ر. ک: طبری، ۱۳۸۷: ۵، ۴۱۳).

سومین ویژگی

این مقتل، تفصیلی بودن، تنظیم و ترتیب دقیق (از حیث زمانی) وقایع است. تمام خطبه های امام حسین (ع)، متن نامه ها و گفتگوهای ایشان که در مدینه، مکه، مسیر راه تا کربلا و در کربلا صورت گرفته، روایت شده و تاریخ از این حیث، مدیون وی است.

آخرین ویژگی

این که بسیاری از گزارش های مستبعدی که از نظر عقلی پذیرش آن ها دشوار است، در این مقتل وجود ندارد. پس این مقتل از جهت مستند بودن، نزدیک بودن به زمان حادثه، خالی بودن از دیدگاه های سیاسی، مذهبی و کلامی و نیز مطالب غیر قابل باور، قوی ترین، دقیق ترین و مفصل ترین روایت از واقعه عاشورا است و با بی طرفی کامل و منصفانه روایت شده است.

۲- ۳- الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد

شیخ مفید

(۳۳۶-۴۱۳ه. ق) (ر. ک: نجاشی، ۱۴۱۸: ۳۹۹۴۰۳)، یکی از برجسته ترین عالمان شیعه و رئیس مدرسه کلامی و حدیثی دوم شیعه در بغداد است. از جمله تألیفات فراوان شیخ مفید کتاب «الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد» است که در سال ۴۱۱ ه. ق (ر. ک: مفید، ۱۳۷۲: ۳) و در شرح حال اهل بیت (ع) نگاشته شده است.

شیخ مفید این کتاب را در پاسخ به پرسش بعضی از شیعیان درباره واقعیت و حقیقت تاریخ ائمه (ع) نوشته است که بر اساس روایات معتبر و مستند تدوین شده است (ر. ک: همان: ۴). این کتاب در یک مقدمه و دوازده باب تنظیم شده است؛ هر باب از کتاب به ترتیب با نام یکی از اهل بیت پیامبر (ص) مزیّن شده و در ذیل هر باب، عناوین مختلف مربوط به مسائل تاریخی عام (حوادث مسلمانان)، مسائل تاریخی هر امام (ولادت، سرگذشت و شهادت)، فضایل، اصحاب، کلمات، خطبه ها و اولاد آمده است.

این کتاب دارای ویژگی های با اهمیتی است که آن را از کتاب های تاریخی مشابه ممتاز می سازد:

۱

– علاوه بر حدیثی بودن متن آن، توضیح ها و تبیین هایی نیز در کنار احادیث مطرح شده است که از جهات مختلف شایان توجه است.

۲

– از نظر رجالی، به زندگی نام برخی از شاگردان مهم امامان (ع) نیز پرداخته است.

۳

– کتاب از نظر محتوا علاوه بر ابعاد تاریخی، مطالبی در حدیث، رجال و عقاید روایات را در بردارد.

۴

– اعتبار احادیث این کتاب به سبب پذیرش و نقل از جانب شیخ مفید افزون شده است.

۵

– این کتاب به عنوان یکی از مهمترین منابع شناسایی و بازخوانی تاریخ صدر اسلام است و شاگردان شیخ مفید از سید مرتضی، شیخ طوسی و ابوالفتح کراجکی تا ابن حجر عسقلانی و ابن جوزی کتاب را به عنوان منبع دست اول بر شمرده اند و مطالب آن را نقل و مورد استناد خویش قرار داده اند.

۶

– الهی بودن منصب ولایت معصمومین (ع) در این کتاب به وسیله شیخ مفید اثبات شده است.

این کتاب به دلیل اهمیت و جایگاه ویژه اش در موضوع خود مورد توجه همگان است. چنان چه شرح ها، خلاصه ها و ترجمه های قدیم و جدید بر آن نوشته شده است.

شیخ مفید در فصل مربوط به امام حسین (ع) (ر. ک: همان: ۲، ۲۷–۱۳۶)، پس از امیرالمؤمنین علی (ع)، بیشترین حجم کتاب خود را به شرح زندگی امام (ع) و واقعه عاشورا اختصاص داده است. شیوه شیخ در کتاب، نقل مستند و مسند حوادث نیست، هرچند در برخی روایات شیخ به ذکر اسناد پرداخته است ولی منسجم و بدون نقل اسناد روایات بیان شده است.

او گزارش واقعه کربلا را از هشام سائب کلبی (ر. ک: نجاشی، ۱۴۱۸: ۴۳۴) و مدائنی و افرادی غیر از این بیان کرده است (ر. ک: مفید، ۱۳۷۲: ۲، ۳۲). در واقع همان گزارش های ابو مخنف را از هشام کلبی آورده و با چینش و دقت در گزارش ها، یک متن منضبط با روال و روند مشخص ایجاد کرده است. با مطالعه و بررسی اجمالی گزارش شیخ مفید این نکته روشن می شود که در بیشتر موارد، گزارش های تاریخ طبری (که آن کتاب نیز گزارش های ابومخنف را دارد) با حذف اسناد و رعایت اختصار آورده شده است. این نکته با مقایسه گزارش های وی و طبری که با ذکر سند آورده شده قابل پیگیری و اثبات است. نکته شایان توجه در گزارش های شیخ مفید، افزوده هایی است که در تاریخ طبری نمی توان یافت.

شیخ مفید در الارشاد دو مورد از ابو مخنف نام برده است که در غیر واقعه عاشورا است (ر. ک: همان: ۱، ۱۷؛ ۲، ۷- استفاده شیخ مفید از آثار ابو مخنف منحصر در همین موارد نیست و همانطور که گفته شد با تطبیق مطالب الارشاد در بخش مربوط به واقعه کربلا یا گزارش های ابو مخنف به آسانی می توان پی برد که بسیاری از اخبار آن برگرفته از کتاب مقتل الحسین (ع) ابو مخنف به واسطه شاگردش هشام کلبی است. در مجموع، گزارش شیخ مفید از وقایع عاشورا یکی از مهمترین و دقیق ترین گزارش هاست و با توجه به ویژگی های کتاب الارشاد، و مؤلف آن قابل استناد و بهره برداری است.

۳- ۳- الّلُهوف / المَلهُوف علی قَتلی الطُفوفِ

کتاب «اللهوف علی قتلی الطّفوف » (ر. ک: آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ۲۲، ۳) اثری است از سید بن طاووس (۵۸۹-۶۶۴ه. ق) (ر. ک: کمونه حسینی، ۱۳۸۸: ، ؛ و نیز قمی، ۱۴۲۹: ، ۳۹۲)، که پیرامون شرح قیام امام حسین (ع) از حرکت ایشان از مدینه، حوادث روز عاشورا تا بازگشت اسرا به وطن است. این کتاب به عربی نوشته شده و به جهت اهمیتی که داشته، به فارسی ترجمه شده است. کتاب مذکور برای اولین بار در دوره صفویه و بوسیله عالمی به نام سید بهاء الدین مختاری ترجمه شد و از آن زمان تا کنون ترجمه های دیگری برای آن نگاشته شده است (ر. ک: تجلیل و همکاران، ۱۳۸۶: ۴).

کتاب در چند بخش سامان یافته است: مقدمه ای شامل مطالبی در عظمت واقعه عاشورا، مقام امام حسین (ع)، ارزش گریه و عزاداری بر امام (ع) و انگیزه نگارش کتاب. نخستین مسلک، با ولادت امام حسین (ع) آغاز شده و پس از آن، بدون بیان تاریخ زندگی امام (ع) در زمان پدر و برادر، به سراغ سخنرانی ایشان در مکه رفته و سپس به داستان شهادت « قیس ابن مصهر» و ماجرای دیدار امام (ع) با تعدادی از افرادی که در طول مسیر به امام (ع) پیوستند و سخنرانی های ایشان می پردازد.

آغاز فصل یا مسلک دوم «لهوف» سخنرانی امام (ع) در کربلاست. برخورد مقتدرانه حضرت عباس (ع) با شمر، شوخی و بذله گویی اصحاب در شب عاشورا، سخنرانی امام (ع)، توبه«حر»، برگزاری نماز ظهر عاشورا بوسیله امام (ع)، شهادت تعدادی از هاشمیون، مطالب مسلک دوم را تشکیل می دهد.

ابن طاووس مسلک سوم را با خاکسپاری شهدا آغاز کرده و پس از آن، به خطبه حضرت زینب (س)، امام سجاد (ع) و ام کلثوم می پردازد. وی دراین قسمت خطبه های امام سجاد (ع) و حضرت زینب (س) در شام و کوفه و هم چنین خطبه های فاطمه دختر امام حسین (ع) را در کوفه به تفصیل نقل کرده که در برخی مقتل های دیگر با اختصار به آن ها اشاره شده است. این قسمت، از نقاط قوت کتاب به شمار می رود؛ چون این خطبه ها بیانگر ماهیت حرکت اهل بیت (ع) است و متأسفانه در بیشتر مقتل ها ذکر نشده است.

روایات این کتاب مانند بسیاری از دیگر کتب تاریخی به صورت مُرسَل بوده و تنها آخرین راوی و یا آخرین کتابی که از آن نقل شده، ذکر شده است. با این وجود، مؤلف از نقل مطالب اغراق آمیز که در کتب مشابه بوده خودداری کرده است. با توجه به شخصیت مؤلف و نیز هماهنگی بسیاری از مطالب ذکر شده با نقل های دیگر، این کتاب در مجموع از مقاتل معتبر و قابل استناد به شمار می آید.

از ویژگی های دیگر این کتاب، اختصار نویسی و تدوین مناسب تاریخی وقایع مربوط به عاشوراست. او درباره اختصارنویسی در این کتاب می گوید: «با توجّه به این که زائران، فرصت کم دارند، رشته سخن را کوتاه نموده و به طور اختصار بیان کرده ام و همین اندازه کافی است که درهای اندوه را به روی خواننده باز و افراد با ایمان را رستگار سازد و در قالب این الفاظ، حقایق ارزنده ای نهاده ایم» (ر. ک: ابن طاوس، بی تا: ۱۱).

مؤلف هدف خود را در مقدمه این کتاب چنین بیان می کند: «وقتی مصباح الزائر و جناح المسافر را نوشتم، دیدم این کتاب اغلب زیارت نامه ها و برگزیده اعمال شبانه و روزانه را در خود دارد و هر کس این کتاب را داشته باشد از کتاب مصباح که در این وقت معمول بود، بی نیاز است و دوست داشتم هر کس این کتاب را دارد از حمل مقتل عاشورا نیز بی نیاز باشد، پس این کتاب را به اختصار نوشتم تا ضمیمه مصباح الزائر باشد و در آن، فشرده مطالب را آوردم به اندازه ای که مناسب وقت کوتاه زائران باشد.» (ر. ک: همان).

با توجه به این عبارات به خوبی پیداست که ابن طاووس کتاب را نه به عنوان یک اثر تاریخی، بلکه برای کسانی نوشته شده که می خواهند به زیارت حایر حسینی (ع) بروند.

این کتاب هم چنین مطالبی منحصر به فرد دارد که پیش تر در مقاتل نیامده است، مانند نامه امام (ع) به بنی هاشم (ر. ک: همان: ص ۶۵) و هم چنین خبردادن آن حضرت از شهادتش و تحلیلی صوفیانه نسبت به شبهه هلاکت نفس (ر. ک: همان: ص ۲۵ ) که بعد از او در برخی کتاب ها آمده است.

شاید بتوان گفت علت وجود گزارش های خاص این است که کتابخانه شیخ طوسی در اختیار او بوده است. باید به این نکته توجه کرد که شیخ طوسی کتابی با عنوان «مقتل الحسین» داشته است (ر. ک: آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ۲۲، ۲۷)، که متأسفانه اثری از آن موجود نیست و می توان نتیجه گرفت که به احتمال فراوان ابن طاووس از آن بهره برده است و این بر غنای کار او و ورود برخی اخبار در لهوف تأثیرگذار بوده است. بی شک اقبال به این کتاب هم ناشی از شخصیت ممتاز معنوی و اخلاقی نویسنده و هم برگرفته از ویژگی های این کتاب است.

از جمله گزارش های منحصر به فرد آن است که اهل بیت (ع) در روز اربعین به کربلا رسیدند. البته خود ابن طاووس نخستین کسی است که در کتاب اقبال الاعمال (ر. ک: ابن طاووس، ۱۴۱۸: ۳، ۱۰۰) این خبر را بعید دانسته و آمدن اسیران را در روز اربعین به کربلا انکار می کند. مسئله بازگشت اسیران به کربلا در روز اربعین نخستین بار در لهوف (ر. ک: ابن طاووس، بی تا: ۱۹۶) و بعد از آن در مُثیرُ الاحزان (ر. ک: ابن نما حلی، ۱۳۶۹: ۸۶) آمده است. در صورتی که اکثر منابع تاریخی و روایی بازگشت اهل بیت (ع) را به مدینه نقل کرده اند؛ شیخ مفید در مسارّ الشیعه (ر. ک: مفید، بی تا: ۴۶)، و علامه حلی در عُدد القویّه (ر. ک: حلی، ۱۴۰۸: ۲۱۹) بازگشت به مدینه را تصریح کرده اند و محدث نوری (ر. ک: نوری، بی تا: ۱۴۹ – ۱۶۲)، محدث قمی (ر. ک: قمی، بی تا: ۱، ۷۸۵)، شهید مطهری (ر. ک: مطهری، بی تا: ۱۷، ۷۸) نیز از کسانی هستند که بازگشت به کربلا را در اربعین غیر ممکن می دانند. شهید قاضی طباطبایی، در این باره کتابی نگاشته و کوشیده است ثابت کند که بازگشت اهل بیت (ع) به کربلا در روز اربعین، ممکن بوده است (ر. ک: قاضی طباطبایی، ۱۳۸۳).

۴ منابع قابل پژوهش

در میان منابع متأخر، کتاب هایی وجود دارد که در آن ها مطالبی است که قابل پژوهش و بررسی است. البته در اتقان و استناد، هم ردیف منابع قابل استناد که در بالا گفته شد، نیستند؛ با این وجود، خالی از مطالب مهم و قابل بررسی هم نیستند. در ادامه تعدادی از این منابع معرفی می گردند:

۱- ۴- مُثیر الأحزان وَ مُنیر سُبل الأشجان

این کتاب، کتابی است در مصایب واقعه عاشورا که به تناسب، از تاریخ و زندگی امام حسین (ع) نیز سخن گفته است. کتاب را عالم دینی شیعی، نجم الدین جعفر بن محمد بن جعفر بن هبه الله بن نماحلی، معروف به ابن نماحلی (متوفای ۶۸۰ ق) تألیف کرده است (ر. ک: امین، بی تا: ، ۱۵۶ ). این کتاب در کتاب های شیعه تأثیر فراوان داشته است و به آن استناد شده و حتی یکی از منابع بحارالانوار، منتهی الآمال و دیگر کتاب های علمای شیعه درباره قیام امام حسین (ع) است.

کتاب قریب صد صفحه و دارای مطالب متفاوتی است. بخشی از مطالب ابن اعثم به صورت فشرده در وقایع قبل از روز عاشورا و برخی از مطالب ابن سعد در وقایع بعد از شهادت امام حسین (ع) و بدون استناد به منبعی، در این کتاب ذکر شده است؛ البته در مورد وقایع روز عاشورا، این کتاب در اغلب مطالب با منابع ابو مخنف موافق است، بدون این که سند روایات و منبع آن را یاد کند. در این کتاب همچون لهوف گزارش هایی وجود دارد که در هیچ کدام از منابع قبلی نبوده است و با توجه به این که سال وفات او بعد از سید بن طاووس است بعید نیست که او در سبک نگارش و برخی گزارش ها از لهوف استفاده کرده باشد.

مؤلف انگیزه خود را از این تألیف چنین بیان می کند: « چون بعضی کتب مقاتل بسیار طولانی بود و در مقابل بعضی بسیار مختصر، این کتاب را که حد وسطی از کتب دیگر است نوشتم. » (ر. ک: ابن نما، ۶: ۱۳۶۹).

سبک نگارش او به گونه ای است که فقط به بیان روایات تاریخی پرداخته و تحلیلی از خود ارائه نمی دهد و در مقام پژوهش درباره علل و عوامل این نهضت نیست. وی گزارش مقتل را به صورت ذکر یک جریان منسجم با سبکی داستان پردازی شده آورده و اسناد روایات را به طور کامل ذکر نکرده است.

این اثر شامل مقدمه ای در فضایل اهل بیت پیامبر (ص) و ذکر مصایب آن بزرگواران بوده و دارای سه مقصد به ترتیب زیر است:

مقصد اول

: گزیده ای از زندگی نامه امام حسین (ع) و سیر تحولات تاریخی در بوجود آمدن حادثه کربلا از حرکت امام از مدینه تا ورود به کربلاست.

مقصد دوم

: وقایع روز عاشوراست تا شهادت امام (ع) و آغاز اسارت اهل بیت (ع). در پایان این مقصد روایاتی در پیشگویی شهادت امام (ع) و واقعه عاشورا آمده است.

مقصد سوم

: بازگشت اسیران را از شام در بردارد. در این قسمت خطبه های امام زین العابدین (ع) و سایر اهل بیت (ع) در کوفه، شام و… ذکر شده است.

۲- ۴- اخبار الطوال

در اخبار الطِّوال، ابوحنفیه دینوری (م ق) (ر. ک: آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ، )، گزارشی توصیفی از قیام و شهادت امام حسین (ع) ارائه کرده است (ر. ک: دینوری، ۱۳۶۸: ۲۲۹ -۲۶۹). او متن بسیاری از سخنانی که در کربلا رد و بدل شده مثل خطبه های امام (ع) و یاران ایشان را یاد نکرده است. هم چنین حوادث کوفه و شام را نیز بسیار مختصر و کوتاه بیان کرده است. منبع دینوری معلوم نیست، ولی استخوان بندی کلی با آن چه طبری از مقتل ابومخنف روایت کرده مطابقت دارد و از آن جا که ابومخنف در بیان حوادث خبره بوده و پایه گذار تاریخ نگاری در عراق است، به طور طبیعی دینوری که حدود یک و نیم قرن بعد از او می زیسته، از روایاتش بهره برده است. البته تعدادی از مطالب ابومخنف به ویژه در مورد وقایع عاشورا در روایت دینوری وجود ندارد و در برخی موارد نیز روایت دینوری با روایت ابومخنف تفاوت هایی دارد(ر. ک: حسینی، ۱۳۸۶: ۶۸ – ۷۱).

۳- ۴- تاریخ یعقوبی

احمد بن ابی یعقوب، معروف به یعقوبی (م ق) (ر. ک: آقابزرگ تهرانی، بی تا: ، )، در کتاب تاریخ خود، جریان قیام امام حسین (ع) را به صورت بسیار مختصر و توصیفی گزارش کرده است. گزارش وی با این که بسیار کوتاه است با روایت ابومخنف هم خوانی زیادی دارد؛ از این رو محتمل است که وی بر اساس مقتل ابومخنف، گزارش توصیفی خود را سامان داده باشد؛ البته تفاوت های اندکی هم دیده می شود. از جمله ویژگی های خاص این کتاب آن است که یعقوبی اولین فردی است که به توصیف بدون نام از حضور و شهادت طفل رضیع در روز عاشورا پرداخته است و پس از او این واقعه بصورتی تکمیل شده در آثار بعدی دیده می شود (ر. ک: یعقوبی، بی تا: ، ۲۴۷).

۴- ۴- تاریخ الأُمَم و الملوک

محمد بن جریر طبری (م ق) (ر. ک: حاجی خلیفه، بی تا: ، )، در تاریخ کتاب تاریخی خود الأُمم و الملوک، در خصوص وقایع عاشورا سه روایت آورده است (ر. ک: طبری، ۱۳۸۷: ۵، ۳۴۷ )؛ نخست روایت عمار دُهنی، سپس روایت حصین و در پایان، روایت ابومخنف به روایت هشام کلبی؛ که در هر سه مورد مطالب را با سند کامل، روایت کرده است.

مقتل ابومخنف مهم ترین بخش روایت طبری را تشکیل می دهد. وی تمام روایات ابومخنف را به روایت هشام بن سائب کلبی روایت کرده و به نظر می رسد که طبری از روی نوشته هشام، مقتل ابومخنف را در تاریخ خود نوشته است؛ زیرا طبری به طور مستقیم از هشام نقل می کند، و با توجه به این که وفات هشام در سال یا ه. ق و تولد طبری در سال ۲۲۴ ه. ق بوده است، ممکن نیست که طبری به طور شفاهی و مستقیم از هشام روایت کرده باشد.

نقل طبری، کامل ترین نقل از مقتل ابومخنف است و بعید است چیزی از آن فرو گذار شده باشد؛ در حوادث مربوط به شام که ابومخنف کمتر به آن پرداخته، طبری چند روایت از هشام نقل می کند.

مهم ترین ویژگی تاریخ طبری این است که روایات مختلف را بدون این که در مورد آن ها داوری کند، گرد آورده است و این کار باعث شده که بسیاری از روایات و گزارش های تاریخی، صحیح و یا غلط از خطر نابودی نجات یافته، به دست ما برسد.

۵- ۴- الفتوح ابن اعثم

یکی از مهم ترین و مفصل ترین گزارش ها از واقعه قیام امام حسین (ع)، گزارش ابن اعثم کوفی(م ه. ق) (ر. ک: آقابزرگ تهرانی، بی تا: ۳، ۲۲۰)، در کتاب تاریخ خود به نام الفتوح است. این گزارش، مفصل و در چهارچوب مقتل ابومخنف است (ر. ک: ابن اعثم، ۱۴۱۱: ۴، ۳۲۲ – ۳۵۳ و نیز، ۵، ۱-۱۴۰) و گاه الفاظ و عبارات آن ها نیز یکسان است؛ اما در برخی موارد افزوده ها، کمبودها و تفاوت هایی با آن دارد.

ابن اعثم منابع خود را ذکر نکرده، به همین دلیل معلوم نیست مطالب خود را از متن دیگران فراهم کرده است یا روایت راویان؛ اما آن چه از بررسی و مقایسه مطالب الفتوح با مقتل ابومخنف به دست می آید این است که وی همان روایت ابو مخنف را از زبان داستان پردازی نقل کرده بی آن که بداند آن روایت از ابومخنف است و همین موجب کم توجهی به این کتاب شده است. البته از آن جهت که این کتاب در قرون اولیه نوشته شده قابل توجه و بررسی است و گزارش هایی دارد که می توان نسبت به آن پژوهش های مفیدی انجام داد.

۶- ۴- مقاتل الطالبیّین

ابوالفرج اصفهانی

(م ق) (ر. ک: امین، بی تا: ۸، ۱۹۸ )، کتابی درباره کشته شدگان خاندان ابوطالب؛ یعنی، فرزندانِ امام علی (ع)، جعفر و عقیل دارد که به مقاتل الطالبیین و مقاتل آل ابی طالب شهرت دارد. این کتاب به سبب جامعیت و دقتی که در نقل اخبار داشته مورد استناد و اعتماد مؤلفان بسیاری قرار داشته است. ابوالفرج هدف از تألیف این کتاب را فراهم آوردن شرحی کوتاه از چگونگی زندگی و مرگ فرزندان ابوطالب از زمان پیامبر (ص) تا زمان نگارش کتاب بیان می کند. البته او تنها اخبار طالبیانی را گرد آورده که مرگشان دلایلی سیاسی داشته، یا قیام هایی را روایت کرده که هدف آنان اجرای عدالت بوده است (ر. ک: ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۱۹: ۲۴).

این کتاب با شرح حال جعفر بن ابی طالب در زمان پیامبر (ص) آغاز می شود و سپس به دوران بنی امیه و بنی عباس تا دوران المتقدر بالله پرداخته و نام علویان را زیر نام خلیفه ای که در آن زمان حکم می رانده، آورده است. مؤلف، نخست نام کامل و نسب فرد را می آورد و گاه نام مادران وی را تا جدّ اعلی نقل می کند. وی در پایان روایات، معمولا اشعاری را که در رثا یا مدح آن فرد سروده شده- که گاه متجاوز از صد بیت است – ذکر می کند.

مؤلف در کتاب خود بابی به مقتل حسین بن علی (ع) و مسائل پیرامونی آن اختصاص داده است و درباره آن بحث مبسوطی می کند (ر. ک: همان: ۸۴ – ۱۲۲). گزارش مقاتل الطالبیین، گزارشی ترکیبی است؛ زیرا وی روایت ابن مخنف را از طریق نصر بن مزاحم و ابوالحسن مداینی با روایت عمار دهنی و روایاتی از جابر جعفی با هم ترکیب کرده و روایت خود را سامان داده است و خود نیز این مطلب را تصریح می کند (ر. ک: همان)، بنابراین روایت او، روایت نقل به معنا است.

کتاب به شیوه روایی و بر اساس روایات محدثان شیعی و کوفی تدوین شده است. ولی از آنجا که مؤلف بنای بر رعایت اختصار داشته، گاه همه اسناد مربوط به اخبار را ذکر نمی کند. ابوالفرج با گردآوری همه منابع مربوط به خاندان ابوطالب و افزودن بسیاری از مقاتل قابل دسترس دیگر، کتاب جامعی را برای این منظور تدوین کرد. کتاب مقاتل الطالبیین و به ویژه گزارش آن از وقایع عاشورا، به سبب جامعیت و نیز دقتی که در نقل اخبار آن صورت گرفته، مورد استناد و استفاده مؤلفان بسیاری واقع شده است.

نگارش این کتاب در سال ه. ق به پایان رسیده است. این کتاب اولین بار بوسیله «جواد فاضل» با عنوان فرزندان ابوطالب ترجمه گردید. ترجمه دیگر این کتاب بوسیله «سید هاشم رسولی محلاتی» صورت گرفته است.

۷- ۴- مقتل الحسین (ع) خوارزمی

خوارزمی (۴۸۴-۵۶۷ه. ق) (ر.ک: طباطبایی، ۱۴۱۷: ۵۴۰- ۵۴۶)، درباره فضایل اهل بیت (ع) کتابی نوشته که به مقتل الحسین خوارزمی معروف است. کتاب در دو جلد و پانزده فصل است. هرچند عنوان مقتل دارد، اما حدود دو سوم آن مباحث دیگر است. ثلث اول کتاب، شرح مناقب اهل بیت (ع)، ثلث دوم ماجرای کربلا و ثلث سوم درباره قیام مختار است. خوارزمی در کتاب خود شیوه حدیثی را پی گرفته و سلسله اسناد هر روایت را بیان می کند؛ برخی روایات او کوتاه و برخی بسیار مفصل و طولانی است.

مباحث مربوط به عاشورا، از تاریخ ابن اعثم نقل شده که احتمالا غیر از کتاب الفتوح است (ر. ک: آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ۳، ۲۲۰). تعدادی از روایاتی که در این کتاب نقل شده در منابع دیگر نیز وجود دارد؛ اما اغلب این روایات را نویسنده نه از کتاب، بلکه به نقل از محدّثان و همان طور که گفته شد، با ذکر سند روایت کرده است.

خوارزمی روایت و گزارش هایی را که در این کتاب آورده، تلقی به قبول کرده است. وی ظاهراً تنها در جایی (ر. ک: خوارزمی، ۱۴۲۳: ۲، ۴) به ضعف یک روایت، آن هم از قول دیگری، اشاره کرده است و در باقی موارد، به بررسی و نقد سند و یا متن روایت ها، نپرداخته است و البته اختصاصاتی نیز در بیان برخی روایات دارد (ر. ک: حسینی، ۱۳۸۶: ۱۸۴ – ۱۸۹).

نقل