فایل پاورپوینت کامل بررسی معنای دو واژه فقه و نظام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی معنای دو واژه فقه و نظام :

ابتداً دو واژه فقه و نظام را معنا کنیم و در مرحله دوم به واژه ترکیبی فقه نظام بپردازیم که در ترکیب این دو غیر از این احتمالات مختلفی که به دست می آید چند رویکرد و دیدگاه مطرح و از همه مهم تر است و در نهایت اگر فرصتی شد آن رویکردی که به ذهن می رسد به عنوان رویکرد مختار است را کمی توضیح می دهیم.

فقه به معنای شریعت

زمانی که فقه را به منابع و مصادر اسلامی و دینی مراجعه می کنیم تلقی های مختلفی از واژه فقه وجود دارد؛ در استعمال فقه به معنای ما انزل الله علی النبی تعبیر می کنیم که فقه به معنای شریعت می شود؛ مجموعه آنچه خداوند بر پیامبر(ص) نازل فرمود، به این مجموعه ما فقه بگویم و در مرحله بعدی ببینیم به نظام قابل اضافه شدن هست یا قابل اضافه شدن نیست.

فقه به معنای دانش

استعمال دومی که در رابطه با فقه داریم، فقه به معنای دانش به عنوان مجموعه ای از مبادی، مبانی، موضوع، مسائل و هدف و در برابر دانش های دیگر فقه را به این معنا استعمال می کنیم و می گوییم دانشی است که در تعاریفی که شهید صدر در آثار خود در معالم جدیده می آورد، می گوید: ما نیاز داریم به یک علمی که این علم قیام کند به آن نقطه مهم و یکی از نیازهای بشری را پاسخ دهد و آن علم فقه است که می آید پاسخ گوی این نیاز بشری در این عرصه تشریع و تقنین و اداره جامعه می شود؛ پس ایشان فقه را به معنای یک دانش تلقی کرده است.

فقه به معنای معرفت بر احکام

در تعریف دیگری که برای فقه شده است فقه به معنای معرفت است؛ معرفتی که فقیه در بررسی استدلالی و استنباط احکام به دست می آورد به معرفتی درباره حلال و حرام و آن حکم افعال مکلفین به آن می رسد. (العلم باحکام افعال المکلفین عن ادلتها التفصیلیه)

اگر به این علم و معرفت فقه بگوییم، دیگر اینجا معنای دانشی در عرض دانش های دیگر به معنای دانش مراد ما نیست و خود آن معرفت و اطلاعی که فقیه از این حکم پیدا می کند ما به این علم و معرفت فقه بگوییم.

که در تعریف مختار فقه می شود: معرفت وعلم به احکام تشریع شده الهی ناظر به اداره حیات فرد وجامعه با استخدام منهج معتبر آن. البته این تعریف ناظر به نظام نیست.

فقه به معنای عملیات استنباط

و در معنای دیگر فقه را به معنای عملیات استنباط تعبیر کنیم که اینجا بیشتر مترادف می شود با لفظ اجتهاد که مرحوم میرزای قمی در قوانین می خواهد فرق اجتهاد و فقه را تعریف کند، فقه را به همان معرفت و علم تفسیر می کند و اجتهاد را به معنای عملیات می گیرد؛ لذا واژه متداول آن از عملیات استنباط همان واژه اجتهاد است.

زمانی که می رسیم به بحث رویکردها آنجا باید دید کدام معنای از فقه مدنظر است؛ فقه به معنای شریعت ما انزل الله علی النبی، فقه به معنای دانش، فقه به معنای معرفتبر حکم یا فقه به معنای اجتهاد؛ کدام یک از این معنای مدنظر ما است و محل نزاع است.

مراد از تعبیر فقه اکبر و فقه اصغر

استعمالات دیگری هم از فقه هست؛ اما آن که شایع و غالب است که معادل با شریعت می شود، تعبیر به فقه اکبر است؛ یعنی مجموعه ای از شریعت از احکام و اعتقادات و اخلاق و آنجا که برای معرفت بر احکام شرعیه فرعیه عن الادلته التفصلیلیه می شود فقه اصغر و این دو در مقابل هم قرار می گیرد.

بررسی و تبیین واژه نظام

واژه بعدی، واژه نظام است؛ چند استعمال در رابطه با واژه نظام شده است،

نظام به معنای امر منسجم و به هم پیوسته

یکی این که نظام را به معنای امر منسجم و به هم پیوسته استعمال کنیم و بگوییم چیزی که نظام است، یک اجزایی دارد و اجزای آن با هم در تنیده هستند و ارتباط معناداری دارد که سبب تمایز این اجزا با غیر آن اجزا می شود و براساس یک مبانی و یک دیدگاه های کلان این ها در یک ساختار حرکت می کنند.

پس اینجا واژه نظام به معنای یک امر به هم منسجم پیوسته در یک سیاق و مبانی واحد قرار می گیرد، بیشتر در عرصه اقتصاد و مدیریت وقتی واژه نظام را به کار می برند، همین تعبیر را از نظام دارند؛ لذا آنجا نگرش های سیستمی مطرح می شود که بیاییم مجموعه اجزای یک پیکره و روابط آنها و نحوه ارتباطات آنها با هم بررسی کنیم، اینجا آن نگرش های سیستم و نظام وارگی معنا پیدا می کند.

نظام به معنای حکومت و دستگاه حاکمه

در مرحله بعد بگوییم نظام به معنای عرفی، نظام به معنای حکومت است، دستگاه حاکمه و آنچه که این مجموعه را اداره می کند به معنای نظام است؛ نظام اسلامی یا نظام های دیگر که غیراسلامی و عناوین دیگری بر این نظام و حکومت اطلاق شود.

نظام به معنای مجموعه سازمان ها و سیستم های اجرایی

معنای بعدی بگوییم نظام مجموعه سازمان ها و سیستم های اجرایی عینی است، آنچه که در نهادهای مختلف جامعه سبب اداره جامعه خواهد شد؛ یعنی سازمان های ناظر به اجرا که می توانند زیرمجموعه حکومت یا در غیر حکومت باشند.

نظام به معنای انتظام بخش و نظم دهنده

در معنای دیگر نظام که می گوییم نظام را به معنای انتظام بخش و نظم دهنده اطلاق کنیم، بگوییم نظام یعنی آنچه انتظام بخش و نظم دهنده است و آنچه اجزای دیگر را در یک ردیف، در یک ساختار و در یک نظم واحدی در می آورد که قائلان عنصر اصلی انتظام بخشی را حکومت می دانند.

بررسی واژه ترکیبی «فقه نظام»

با توجه به معنای اجمالی که از این دو واژه کردیم به بحث دوم بحث ترکیب فقه نظام می رسیم؛ در رویکردهای مختلفی که در فقه نظام وجود دارد ما فقه را به نظام اضافه کنیم، بگوییم فقه نظام به معنای فقه حکومت است.

فقه نظام به معنای فقه حکومت

فقهی که ناظر به احکام اداره این نظام و این هیأت حاکمه است؛ در این صورت این فقه نظام مترداف با واژه فقه الحکومه یعنی فقه و مسائل مربوط به حکومت و اداره یک جامعه می شود.

فقه الحکومه یعنی احکام مرتبط با حکومت کردن و احکامی که حاکم اسلامی در رابطه با نحوه حکومت او و اداره این دستگاه لازم دارد، این فقه نظام می شود فقه الحکومه و مترادف با آن خواهد شد.

و اگر فقه نظام به معنای فقه نظام و دستگاه حاکمه و مترادف با فقه الحکومه باشد انکاری از سوی کسی متوجه این معنا از فقه نظام نخواهد بود، این اشکالات مطرح شده هم اینجا جاری و ساری نیست.

فقه نظام به معنای نظام وارگی فقه

دیدگاه دوم که ما فقه نظام را به معنای انسجام درونی بگیریم؛ وقتی می گوییم فقه ما نظام دارد، یعنی فقه ما مبانی دارد و دارای انسجام است؛ احکامی که در باب عبادات و معاملات و حدود و دیات و اینها آمده در یک ارتباط و پیوستگی با هم هستند و براساس مبانی واحد، اصول فقهی و روش اجتهادی هستند؛ اینجا فقه نظام یعنی نظام وارگی فقه و انسجام فقه در مبانی و روش شناسی واحد است.

فقهای بزرگ ما که براساس مبانی خاص در اصول، قواعد فقه و رجال به اجتهاد می پردازند، قطعا فقه آنها و معرفتی که حاصل از این استباط احکام است، به این معنا فقه آنها نظام مند و منسجم است و براساس مبنا حرف می زنند و حرف هایی که متناقض باشند و با هم براساس روش شناسی مشترک باشند در فقه ما وجود ندارد، فقه به این معنا نظام مند است و این هم فعلا محل نزاع نیست و مراد از نفی و اثبات در بحث فقه نظام این معنا هم نیست.

فقه نظام به معنای مکتب وارگی اسلام

معنای دیگری که از فقه نظام به معنای این است آن معرفتی که مبتنی بر دیدگاه کلام مستخرج از اسلام است؛ یعنی مبتنی بر یک سری اصول و مکتب وارگی اسلام است.

یعنی ما در درون اسلام یک دیدگاه های کلان به معنای مکتب و مذهبی داریم، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه ابواب فقه که می توانیم در راستای آن مکتب اسلامی تنظیم کنیم.

این دغدغه ای بود که در آثار شهید صدر بود و ایشان با این رویکرد به بحث اقتصاد اسلامی پرداخت، البته ایشان به دنبال طرح نظر فقه نظامات نبود، ایشان به دنبال استخراج مکتب اقتصادی اسلام بود.

فقه نظام ناظر به کیفیت اداره جامعه

دیدگاه دیگری که با رویکرد توجه موضوعی به فقه است. فقه به معنای معرفت بر افعال مکلفان و در ملاحظه فضای حاکم و محکوم است، ناظر به این اساس فقه ناظر به اداره جامعه است و این دعوای بین انبیا و طاغوت است که انبیا می گویند اداره این جامعه باید براساس آن ملاک ها و معیارهایی باشد که از جانب وحی ار