فایل پاورپوینت کامل تحلیل و بررسی موجودیت ادیان ابراهیمی در عصر ظهور

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل و بررسی موجودیت ادیان ابراهیمی در عصر ظهور :

مقدمه

در حکومت جهانی امام مهدی رحمه الله دین اسلام از نو تجدید حیات پیدا می کند و سرتاسر جهان را درمی نوردد و دین، جهانی خواهد شد. امام و یاران شان برای تحقق این امر تلاش پیگیری انجام خواهند داد. از طرفی وجود برخی از آیات در قرآن کریم بیانگر حضور ادیان دیگر در قبال دین اسلام تا روز قیامت است. این مطلب را می

توان از ظاهر آیاتی که درباره وجود عداوت و بغضا بین یهود و مسیحیت دلالت دارد؛ استفاده نمود. بنابراین ضروری است از چگونگی ارتباط این آیات با عصر ظهور که عصر حاکمیت مطلق دین اسلام است بحث و گفتگو شود که مراد ازإِلی یوْمِ الْقِیامَهِ چیست؟ گرچه در تفاسیر مختلف اعم از شیعه و اهل سنت درباره این دسته از آیات بحث و گفتگو شده اما بحث منسجم و همه جانبه ای در این زمینه صورت نگرفته است بدین جهت در نوشتار پیش رو درباره تبیین آیاتی که بیانگر وجود عداوت و بغضا بین یهود و مسیحیت تا روز قیامت است با تاکید بر تفسیر إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ بحث منسجمی خواهد شد و ارتباط آن با ظهور امام مهدی رحمه الله و حکومت جهانی تبیین خواهد شد. این نوشتار در صدد است تا به این پرسش اصلی پاسخ دهد که: چگونه می توان وجود عداوت و بغضا بین یهود و مسیحیت تا روز قیامت را با جهانی شدن دین اسلام در عصر ظهور و حکومت جهانی امام مهدی جمع کرد؟ برای رسیدن به پاسخ، لازم است از روش عقلی و نقلی توأمان استفاده شود، بخصوص اقوال مفسران شیعه و اهل سنت در این راستا مهم خواهد بود. از مهم ترین یافته های این تحقیق تبیین معنای واژهإِلی یوْمِ الْقِیامَهِ و ارتباط آن با حاکمیت اسلام در عصر ظهور است. دلایلی از آیات و روایات مطرح کرده اند، که در این پژوهش به تحلیل و بررسی دیدگاه مفسران ذیل چند آیه از قرآن کریم می پردازیم؛ مهمترین آیات مورد استدلال عبارت است از:

۱.آیه ۱۴ سوره مائده:

خداوند در این زمینه می فرماید: وَ مِنَ الَّذینَ قالُوا إِنَّا نَصاری أَخَذْنا میثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُکرُوا بِهِ فَأَغْرَینا بَینَهُمُ الْعَداوَهَ وَ الْبَغْضاءَ إِلی یوْمِ الْقِیامَه؛ و از کسانی که گفتند: «ما نصرانی هستیم»، از ایشان [نیز] پیمان گرفتیم، و [لی ] بخشی از آنچه را بدان اندرز داده شده بودند فراموش کردند، و ما [هم ] تا روز قیامت میانشان دشمنی و کینه افکندیم.

بیان آیه:

قرآن کریم پس از بیان انحراف یهود از راه مستقیم و اینکه آنها بعضی آیات خدا را به دست فراموشی سپردند، در این آیه خداوند به ذکر احوال نصاری و مسیحیان می پردازد و می فرماید مسیحیان مانند یهود، بخشی از آیات الهی را که به آنها داده شده بود، از یاد بردند و آن را به مردم اعلام نکردند؛ با اینکه از آنان پیمان عمل به تمام محتوای آن دین و کتاب انجیل گرفته شده بود و آنها هم به آن متعهد و ملتزم شدند. اما نصاری مانند یهود در کتاب آسمانی خود دست بردند و آن را به نفع خود تغییر دادند. نکته مهم دیگر اینکه خداوند می فرمایند: «کسانی که گفتند ما نصرانی هستیم» و نمی فرماید «نصارا» این برای آن است که آن-ها نصارا حقیقی(یعنی یاری رسان دین خدا) نبودند، بلکه نصارا بودن آنها یک ادعا بود، البته در بعضی از آیات خداوند با لفظ «نصاری» اطلاق شده و این به خاطر غلبه این نام در بین مسیحیان بوده است و از زبان مسیحان بیان نموده است در عین حال از لحن آیه برمی آید که این نام مورد رضایت خدا نبوده است.(طبرسی: ۱۳۷۲، ج ۳، ص ۲۶۹؛ طوسی: بی تا، ج ۳، ص ۴۷۱؛ مظهری: ۱۴۱۲، ج ۳، ص ۶۸؛ حقی بروسوی: بی تا، ج ۲، ص ۳۶۸؛ طبری: ۱۴۱۲، ج ۶، ص ۱۰۲؛ جعفری: بی تا، ج ۳، ص ۹۶؛ مکارم: ۱۳۷۴، ج ۴، ص ۳۱۷ـ ۳۱۸؛ کاشانی: ۱۳۳۶، ج ۳، ص ۲۰۵؛ لاهیجی: ۱۳۷۳، ج ۱، ص ۶۲۶)پیمان گرفتن از نصاری نیز مانند پیمان گرفتن از یهود است چرا که نصارا همانند یهود آیات را نادیده گرفتند و سپس به دست فراموشی سپردند و انجیل را تحریف نمودند؛ به خاطر همین شکستن پیمان الهی از سوی نصارا، خداوند در میان آنها دشمنی و کینه خواهد افکند و این نتیجه قهری اعمال ناشایست آن-هاست. (مظهری: ۱۴۱۲، ج ۳، ص ۶۸؛ طبری: ۱۴۱۲، ج ۶، ص ۱۰۲؛ جعفری: بی تا، ج ۳، ص ۹۶؛ مکارم: ۱۳۷۴، ج ۴، ص ۳۱۹؛ کاشانی: ۱۳۳۶، ج ۳، ص ۲۰۵) مسیحیان از همان آغاز دچار اختلاف و درگیری شدند؛ حتی در میان حواریون عیسی اختلاف پیدا شد و یهودای «اسخریوطی» جای مسیح را به دشمنان نشان داد و از آن پس مسیحیان همواره در اختلاف بوده اند(جعفری: بی تا، ج ۳، ص ۹۶) مطالعات تاریخی گواهی می دهد به گوناگونی و تکه تکه شدن مذاهب در میان آنها بحدی که همدیگر را تکفیر کرده اند مانند: یعقوبیه، نسطوریه و ملکانیه و یا در عصر ما کاتولیک، پروتستان و ارتدوکس و امروزه آنتی کراست و مسیحیت صهیونسم. … اختلاف آنان چنان عمیق است که امکان رفع آن وجود ندارد. و این اختلاف نظر هنوز ادامه دارد و بر اساس پیشگویی قرآن تا قیامت ادامه دارد.

۲.آیه ۶۴ سوره مائده:

در آیه دیگر خداوند می فرماید: وَ قالَتِ الْیهُودُ یدُ اللَّهِ مَغْلُولَهٌ غُلَّتْ أَیدیهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ یداهُ مَبْسُوطَتانِ ینْفِقُ کیفَ یشاءُ وَ لَیزیدَنَّ کثیراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَیک مِنْ رَبِّک طُغْیاناً وَ کفْراً وَ أَلْقَینا بَینَهُمُ الْعَداوَهَ وَ الْبَغْضاءَ إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ کلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَ یسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً وَ اللَّهُ لا یحِبُّ الْمُفْسِدین؛ و یهود گفتند: «دست خدا بسته است.» دستهای خودشان بسته باد. و به [سزای ] آنچه گفتند، از رحمت خدا دور شوند. بلکه هر دو دست او گشاده است، هر گونه بخواهد می بخشد. و قطعاً آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو فرود آمده، بر طغیان و کفر بسیاری از ایشان خواهد افزود، و تا روز قیامت میانشان دشمنی و کینه افکندیم. هر بار که آتشی برای پیکار برافروختند، خدا آن را خاموش ساخت. و در زمین برای فساد می کوشند. و خدا مفسدان را دوست نمی دارد.

بیان آیه:

یهود و بنی اسرائیل درباره خدا حرفهای ناروای فراوان گفتند؛ و از جمله این که معتقد بودند امام صادق (ع) در توضیح آیه می فرماید: وقتی خداوند جهان را آفرید و برای آن مقررات و نظم و حساب و کتابی قرار داد، و سپس مانند یک حاکمی که عزل شده در گوشه ای رفت چرا که قدرت تغییر و تبدیل در عالم را از دست داد و برای اینکه جاودانه بودن دین خود را ثابت کنند؛ می گفتند: خداوند نمی تواند شریعتی را نسخ کند و شریعت دیگری به جای آن بیاورد. در حالی که دین آن ها هم شریعت قبل از حضرت موسی علیه السلام را نسخ کرده بود.(جعفری: بی تا، ج ۳، ص ۲۰۲)در این آیه، هم به یکی از این سخنان پرداخته است. خداوند می فرمایند: آن

ها گفتند: دست خدا بسته است، یعنی او نمی تواند کاری انجام دهد. خداوند در پاسخ این بی ادبی، آنها را نفرین می کند و می فرماید: دستان آنها بسته باد و به خاطر این سخن آنها را لعنت نمود! و فرمود بلکه دستانم باز است و هر گونه که بخواهد انفاق می کند؛ یعنی انفاق و بخشش خداوند در عالم همیشگی است و این مسئله هرگز از او جدا نمی شود، البته گفته شده که آیه در مورد اظهارات بعضی از یهودیهای عصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم است؛ از آنجا که یهودیها در آن عصر و با ظهور اسلام قدرت و توانایی سیاسی و اقتصادی خود را از دست داده بودند، گفتند: دستان خدا بسته شده؛ یعنی خدا درباره ما بخل می ورزد، و این آیه پاسخ می دهد که دستان خدا باز است و به هر کس هر گونه که بخواهد انفاق می کند. همچنین گفته شده که یهودیها وقتی می دیدند مسلمانان وضع مالی خوبی ندارند، این سخن را از روی استهزاء به زبان می آوردند و منظور آنها این بود که خدای شما مسلمانان بخیل است و شما در فقر به سر می برید. و اقوال بسیار دیگر که همه آنها را طبرسیو علامه طباطبایی و مفسران دیگر این احتمالات را در تفسیر آیه آورده اند. (طبرسی: ۱۳۷۲، ج ۳، ص ۳۴۰؛ بلخی: ۱۴۲۳، ج ۱، ص ۴۹۰، ابن عاشور: ۱۴۲۰، ج ۵، ص ۱۴۶؛ طباطبای: ۱۳۶۴، ج ۶، ص ۳۲؛ جعفری: بی تا، ج ۳، ص ۲۰۳؛ مکارم: ۱۳۷۴، ج ۴، ص ۴۵۰؛ و. ..) در ادامه آیه آمده: قرآن به جای اینکه آنها را هدایت کند باعث افزایش کفر آنها می شود، زیرا آنها در مقابل هر آیه ای که نازل می شود مخالفت می ورزند و آن را تکذیب می کنند و خداوند سرنوشت شومی را که تا قیامت دامنگیر آنهاست ذکر می کند و می فرماید: ما میان آنها تا روز قیامت دشمنی و کینه انداخته ایم؛ یعنی این سرنوشت محتوم آن-هاست که همواره با یکدیگر دشمنی کنند و کینه یکدیگر را به دل داشته باشند، و این به خاطر اختلاف در آراء و عقاید و پیدایش فرقه های گوناگون در میان یهود در طول تاریخ است.

۳.آیه ۱۶۷ اعراف:

یکی دیگر از آیاتی که ظاهرا بر وجود یهودیت و مسیحیت در عصر ظهور دلالت دارد و از نظر معنی شباهت کامل با دو آیه مذکور دارد، آیهوَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّک لَیبْعَثَنَّ عَلَیهِمْ إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ و [یاد کن ] هنگامی را که پروردگارت اعلام داشت که تا روز قیامت بر آنان [یهودیان ] کسانی را خواهد گماشت که بدیشان عذاب سخت بچشانند.

بیان آیه

این آیه در حقیقت، به قسمتی از کیفرهای دنیوی جمعی از یهود اشاره دارد که در برابر فرمان های الهی قد علم کرده و حق، عدالت و درستی را زیر پاگذارده اند. از این آیه استفاده می شود که این گروه سرکش، هرگز روی آرامش کامل نخواهد دید؛ هر چند برای خود حکومت و دولتی تأسیس کند، بازتحت فشار و ناراحتی مدام خواهد بود. در تفسیر مجمع البیان ذیل آیه آمده است: خداوند، پیامبر گرامی اسلام را مخاطب ساخته، می فرماید: ای محمد، بخاطر داشته باش که خداوند اعلام کرده است که بر قوم یهود، تا روز قیامت، کسانی را مسلط میکند که آنها را گرفتار شکنجه کنند و از آنها جزیه بگیرند. همه مفسران می گویند: منظور امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است. از این آیه بر می آید که یهود تا روز قیامت، دولت و عزتی نخواهند داشت. این تسلط، به این معنی است که دست آنها را- اگر چه از راه معصیت باشد- بر سر یهودیان باز گذارد. مثل: أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیاطِینَ عَلَی الْکافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (مریم: آیه ۸۳) ما شیاطین را بر سر کافران می فرستیم تا آنها را بفریبند و در این هنگام خداوند نسبت به کسانی که سزاوار باشند، زود کیفر می رساند و نسبت به نیکان آمرزگار و رحیم است. (طبرسی: ۱۳۷۲، ج۴، ص۷۶۰) اما اینکه این افراد چه کسانی هستند در آیه بعدی مشخص می شود: ابن عباس و مجاهد درباره آیه وَ قَطَّعْناهُمْ فِی الْأَرْضِ أُمَما می-گویند: یعنی یهودیان را در بلاد، دسته دسته متفرق کردیم. این تفرقه بخاطر اختلاف هدف و مسلک است و مایه ذلت و خواری آنهاست، نمی توانند به یکدیگر کمک کنند. (طبرسی: همان) این داستان مربوط به قبل از ارتداد آنهاست. یعنی پیش از بعثت حضرت عیسی ع برخی گفته اند: یعنی گروهی به نبوت حضرت عیسی علیه السلام و حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم ایمان می آورند و گروهی ایمان نمی آورند. (طبرسی: ۱۳۷۲، همان)آیا واژه قیامت که در آیات یاد شده؛ در معنای حقیقی خود آمده است؟ یا به صورت مجاز به معنایزمان بسیار طولانی و دامنه دار بیان شده است؟.

تحلیل و بررسی آیات

جمله مشترک در هر دو آیه اول و دوم، یعنی جمله: الْعَداوَهَ وَ الْبَغْضاءَ إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ است که هردو آیه درباره کینه، عداوت و دشمنی مستمر و دامنه دار یهودیان و مسیحیان، که هرگز فروکش نخواهد کرد و تا روز قیامت ادامه خواهد داشت، سخن می گویند. حال موضوع مهم اینجاست که منظور از إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ چیست؟ اگر مراد قیامت کبری باشد، در این صورت باید گفت، این دو دین تا ظهور و حتی در تمام دوران حکومت جهانی حضرت مهدی رحمه الله باقی می مانند. با روشن شدن این عبارت، وضعیت وجودی ادیان در عصر ظهور مشخص خواهد شد. مشکل اساسی در فهم این عبارت در آیات مذکور این است که روایت یا روایاتی در ذیل آیه وجود ندارد تا مشخص کند که آیا منظور از «قیامت» در این آیات؛ قیامت کبری است؟ ویا منظور از «قیامت»، تاکید بر دوام و استمرار است؟ برای روشن شدن مطلب خوب است نگاهی گذرا به اقوال مفسران در ذیل این سه آیه داشته باشیم.با توجه به بررسی صورت گرفته از اقوال مفسران ذیل عبارت إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ در دو آیه از سوره «مائده» چهار نظریه وجود دارد؛ این چهار نظریه عبارت است از:

نظریه اول:

منظور از إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ قیامت کبری است. حال اگر منظور قیامت کبری باشد؛ در این صورت، وجود ادیان شامل تمام دوران، حتی دوران ظهورو حکومت حضرت مهدی رحمه الله می شود؛ لذا همه مسیحیان و یهودیان به طور مطلق مسلمان نمی شوند، هرچند آنها در اقلیت هستند. بنابراین احکام اقلیت بر آنها بار می شود. طرف داران این قول برای اثبات دیدگاهشان از دو تعبیر استفاده نموده اند: گروهی تنها گفته اند: «یهودیان و مسیحیان تا روز قیامت همدیگر را دوست نخواهند داشت».(شیبانی: ۱۴۱۳، ج ۲، ص ۲۰۷؛ ۲۳۴؛ طبرسی: ۱۳۷۲، ج ۳، ص ۲۶۹؛ ابن کثیر: ۱۴۱۹، ج ۳، ص ۶۰؛ زحیلی: ۱۴۱۸، ج ۶، ص ۱۲۸؛ صادقی تهرانی: ۱۳۶۵، ج ۹، ص ۸۵) گروه دیگر می-گویند یهودیان و مسیحیان تا روز قیامت هرچند به صورت اقلیت حتی در زمان ظهور حضرت حجت ابن الحسن رحمه الله تا قیامت، حضور دارند. (طباطبایی: ۱۳۶۴، ج ۶، ص ۵۰؛ قرشی: ۱۳۷۷، ج ۳، ص ۳۸؛ قرائتی: ۱۳۸۳، ج ۳، ص ۴۹؛ قرشی: ۱۳۷۱، ج ۵، ص۹۶؛ میبدی: ۱۳۷۱، ج ۳، ص ۱۷۱)

نظریه دوم:

گروهی از مفسران بر این باورند که قیامت در این آیات در حقیقت بیانگر مدت زمان طولانی است و معنای حقیقی آن مد نظر نیست. و منظور از إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ را به « غایه للإغراء »(حائری تهرانی: ۱۳۷۷، ج ۳، ص ۲۷۶؛ حقی بروسی: بی تا، ج ۲، ص ۳۶۷؛ آلوسی: ۱۴۱۵، ج ۳، ص ۳۴۹ ) معنی کرده اند. یعنی هرگاه دو گروه از یهود و نصاری خواهش نفسانی خود را کنار گذارند، عداوت نیز از بین می رود. (عاملی: ۱۳۶۰، ج ۳، ص ۲۴۴ ) محمد جواد مغنیه در تفسیر الکاشف(مغنیه: ۱۴۲۴، ج ۳، ص ۹۲) نیز با لفظ امکان گفت: عداوت و دشمنی ممکن است تا قیامت طول بکشد.

نظریه سوم:

گروهی دیگر براین باورند که منظور از إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ قیام و ظهور حضرت مهدی رحمه الله است. مرحوم سبزواری در کتاب تفسیر خود، متعرض این مطلب شده است. ایشان تنها کسی است که با بیان شبهه و پاسخ به آن، ثابت کرد که در عصر ظهور هیچ یهودی و مسیحی وجود ندارد و همه طوائف مسلمان می شوند؛ در این صورت، جزیه هم کارایی ندارد. او همچنین ثابث کرد که مراد از قیامت، قیامت دیگری به نام قیامت صغری یا قیامت عصر ظهور است. چون قیام حضرت بعد از زمان طولانی باعث فراموشی و موت یاد ایشان در اذهان مردم شده است، این ظهور همانند قیامتی جلوه می کند. (سبزواری نجفی: ۱۴۰۶،ج ۲، ص ۴۳۸) البته ناگفته نماند که ایشان ذیل آیه ۶۴ سوره مائده، از تعبیر دیگری استفاده کرده که قابل تأمل است: « وَ قد أَلْقَینا بَینَهُمُ الْعَداوَهَ وَ الْبَغْضاءَ إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ « آنها بریک امر واحد اتفاق نمی کنند و برای آنها طایفه و امت واحد نیست و اصلا و ابدا عداوت بین شان ازبین نمی رود»ایشان با حرف «لن»، آشتی بین این دو گروه را برای ابد، نفی کردند.(سبزواری نجفی:۱۴۰۶، ج ۲، ص ۴۹۵)

نظریه چهارم:

برخی بر این باورند منظور از واژه قیامت در آیات یاد شده قیامت کبری است. منتهی عداوت و دشمنی شان باطنی خواهد بود گرچه به ظاهر دشمنی نداشته باشند و اسلام نیز آورده باشند. باید دانست که اثر خاطره تلخ از یک شخص و یا طایفه یا گروه، هرچند در کنار آن بخشش و عفو هم باشد، برای شخص ستمدیده سال های متمادی باقی است و از ذهنش بیرون نمی رود، هرچند در ظاهر با هم مشکلی نداشته باشند؛ مانند قتل غیر عمد که خانواده مقتول، توان روبه رو شدن با قاتل غیر عمد را ندارند؛ با اینکه خودشان آن شخص را عفو نمودند!

از این رو با اینکه در زمان ظهور حضرت مهدی رحمه الله همه آنها مسلمان می شوند، به خاطر کینه یا همان تلخ کامی باطنی، عداوت و بغضایی بین شان باقی می ماند.

البته مفسرانی هم هستند که به لفظ إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ هیچ توجهی نکردند با یک عبارت عام و کلی گفتند: «فلا تقع بینهم موافقه اصلا» (نخجوانی: ۱۹۹۹، ج ۱، ص ۱۹۹) یا «فلا تقع بینهم موافقه ابدا» (مراغی: ۱۹۸۵، ج ۶، ص ۱۵۴) رد شدند. و بعضی دیگر هم حتی از این دو عبارت هم استفاده ننموده و به طور مطلق آن را بیان کردند اند. اشاره ای به قیامت ننموده اند (کاشانی: ۱۴۱۰، ج ۱، ص ۳۰۲. مشهدی قمی: ۱۱۲۵، ج ۴، ص ۱۶۴. کاشانی: ۱۴۲۳، ج ۲، ص ۲۹۳. مظهری: ۱۴۱۲، ج ۳، ص ۱۴۲)

اما اقوال مفسران ذیل آیه ۱۶۷ سوره «اعراف» نیز همانند دو آیه قبل با کمی تفاوت اینطور است؛ وعده عذابی که خداوند در این آیه به قوم یهود داده، مدت زمانش تا هنگامه قیامت است. برخی از مفسران قید إِلی یوْمِ الْقِیامَهِرا نص دانسته اند؛ و گفته اند: در بیان مدت زمان کیفر الهی بر قوم یهود که تا قیامت می باشد(رازی: ۱۴۲۰، ج۱۵، ص۳۹۴). برخی دیگر تداوم قید إِلی یوْمِ الْقِیامَهِ را تداوم در دنیا تعبیر کرده اند یعنی: تا زمانی که دنیا به آخر نرسیده، عذاب قوم یهود ادامه پیدا خواهد کرد. (طباطبایی: ۱۳۶۴، ج ۸، ص۲۹۳) برخی آن را به ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم تفسیر نموده اند، از دید آنان: افرادی را که بر قوم یهود تسلط پیدا کرده و آن ها را زیر سیطره خود در آورده و آنها را به ذلت و خواری می کشانند، پیامبر اسلام و مسلمانان دانسته اند. (طبری: ۱۴۱۲، ج ۹، ص۱۳۶)در برخی از کتاب های تفسیری آمده است: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و مسلمانان که بر قوم یهود مسلط می شوند، آنها را در فشار و تنگنا قرار می دهند تا اینکه گروهی از یهودیان تسلیم و گروه دیگر تن به جزیه می دهند؛ (بغوی: ۱۴۲۰، ج۲، ص۲۰۹) یعنی افرادی که جزیه دادن را می پذیرند، می توانند تا روز قیامت با حفظ آیین و مسلک خود که یهودیت باشد، ادامه حیات بدهند.

برای روشن شدن مطلب، لازم است نگاهی هرچند گذرا به دیدگاه مفسران درباره آیاتی که