فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا

با فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا شامل 120 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکرد ارتباطی رجزهای یاران امام حسین (ع) در قیام عاشورا :

مقدمه

رجز، یک رسانه سنتی در نبردهای گذشته نقش آفرین و تاثیرگذار بوده است. این گونه از شعر حماسی که جنگ آوران در میدان های نبرد میخواندند، گاه به صورت «تک گویی» و گاه «گفت وگو میان دو جنگ آور» رد و بدل میشده است. علاوه بر کارکردهایی مثل بیان افتخارات رزم آور، تحقیر دشمن و تکیه بر اصل و نسب جنگ آور که به لحاظ روانی بر حریف تأثیرگذار بوده و به منظور ابزاری برای غلبه روان شناختی مورد استفاده بوده است، رجز از جنبه های دیگری نیز قابل مطالعه است. میتوان «رجز» را از جنبه «ادبی» مطالعه کرد یا میتوان مطالعه رجز را دستمایه مطالعه فرهنگی جامعه ای قرار داد که در آن جامعه انشاء شده است. علاوه بر اینها رجز از جنبه «ارتباطی» و از منظر «کارکرد ارتباطی» آن نیز قابل کاوش است. این رویکرد در مواجهه با رجز در مطالعه حاضر مد نظر بوده است. در این مقاله تلاش شده تا با این ابزار جنگی و حماسی، مواجهه ای ارتباطی صورت گیرد و با انتخاب یکی از نبردهای دینی مهم و به تعبیری مهم ترین و سرنوشت سازترین نبرد تاریخ اسلام، نقش ارتباطی آن در پازل کلی قیام بررسی شود.

سؤال این است که «رجز»های نقل شده از یاران امام حسین (ع) برای تحقق اهداف حضرت ابی عبدالله الحسین (ع) در قیام عاشورا، واجد کدام کارکرد ارتباطی است ؟

به این منظور و مبتنی بر الگوی پنج مرحله ای «هارولد لاسوِل»، نقش ارتباطی رجزهای یاران حضرت امام حسین (ع) با رویکردی کارکردگرایانه تبیین شده است. روش مورد استفاده در بخشی از مدل لاسول که در آن به پرسش «چه چیزی» پاسخ میدهد و محتوای مندرج در رجزهای یاران اباعبدالله در کارزار عاشورا را بررسی میکند، روش «تحلیل محتوای کیفی» با رویکرد تلخیصی (تجمعی ) است که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

آنچه به اجمال درباره قیام حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) میتوان گفت اینکه پس از آن که ایشان از بیعت با یزید بن معاویه استنکاف کردند، به دعوت کوفیان که وعده یاری و نصرت دین خدا را داده و از ایشان دعوت کرده بودند به همراه خانواده و یارانشان از مدینه راهی عراق شدند. اما پس از عهدشکنی کوفیان و محاصره توسط لشکر عمر سعد، در روز عاشورای سال ۶۱ هجری، همراه با یارانشان در سرزمین نینوا در مقابل دشمن جنگیدند و در نهایت به شهادت رسیدند.

درباره پیشینه این پژوهش باید گفت که هرچند بررسی و جمع بندی مطالعات مرتبط با تحقیق پیش رو نشان میدهد در زمینه رجز در تمدن اسلامی «از منظر ارتباطی» تحقیق مستقلی صورت نگرفته است ، اما میتوان از برخی مطالعات مرتبط با «رجز» در سایر حوزه ها و با اهداف غیرارتباطی به این شرح نام برد:

الف) پژوهشی با عنوان «کارکرد رجز و رجزخوانی در شاهنامه و گرشاسب نامه». این پژوهش توسط کتایون مرادی و محمود صلواتی اجرا شده و در زمستان ۱۳۹۱، در سیزدهمین شماره فصلنامه علمی پژوهشی زبان و ادب فارسی «ادب و عرفان» به چاپ رسیده است. نویسندگان پس از بررسی منظومه های حماسی در ادب فارسی، به تعریف رجز و بیان انواع آن پرداخته و عناصر و اجزای رجز را در منظومه های حماسی ادب فارسی واکاویده اند. این پژوهش در نهایت با مقوله بندی رجزها در دو منظومه «شاهنامه» و «گرشاسب نامه»، به بیان مضامین به کار رفته در این دو منظومه پرداخته اند.

ب) مقاله ای با عنوان «اشارتی بر رجزخوانی در شاهنامه» که توسط بهرام پروین گنابادی نگارش شده و در پاییز ۱۳۶۹ در هفتمین شماره از فصلنامه فرهنگ به چاپ رسیده است. این مقاله با احصای برخی از مهم ترین رجزهای شاهنامه فردوسی، ضمن واکاوی ادبی برخی از مهم – ترینِ این رجزها، به کارکرد این گونه ادبی در موقعیت ها و داستان های مختلف شاهنامه و نحوه استفاده شاعر از آن در جهت افزایش تأثیر بر مخاطب پرداخته است.

ج) مقاله «رجزهای امام حسین (ع) و فرزندانش در روز عاشورا» را قدرت الله عفتی نگاشته و در شماره آذر و دی ۱۳۸۹ (شماره ۱۳۵) مجله مبلغان وابسته به معاونت تبلیغ و آموزش های کاربردی حوزه های علمیه به چاپ رسیده است . نویسنده در این مقاله پس از بیان مقدمه ای کوتاه، به رجزهای حضرت ابی عبدالله الحسین (ع)، حضرت علی بن الحسین (علی اکبر) و حضرت ابراهیم بن الحسین (ع) در روز عاشورا پرداخته است .

د) قدرت الله عفتی در شماره آذر و دی ۱۳۸۸ (شماره ۱۲۳) مجله مبلغان، به «رجزهای برادران امام حسین (ع) در روز عاشورا پرداخته است. رجزهای حضرت عباس (ع)، عبدالله بن علی بن ابی طالب (ع)، عثمان بن علی بن ابی طالب (ع)، جعفر بن علی بن ابی طالب (ع)، ابوبکر بن علی بن ابی طالب (ع)، عمر بن علی بن ابی طالب (ع)، قاسم بن علی بن ابی طالب (ع)، عون بن علی بن ابی طالب (ع)، محمد اوسط بن علی بن ابی طالب (ع) و محمد اصغر بن علی بن ابی طالب (ع) در این مقاله گردآوری و ترجمه شده اند.

علاوه بر اینها، پژوهش محققانه و اثر گران سنگ دکتر سنگری باعنوان «آینه داران آفتاب» که احوالات هر یک از شهدای نینوا را شرح میدهد و در لابلای شرح حال شهدای کربلا، با بهره گیری از منابع معتبر به شرح رجزهای آنها نیز میپردازد، از جمله پیشینه های قابل ذکر برای این پژوهش است.

کارکردهای پیام های ارتباطی[۱]

تعریف نقش ها و کارکردهای فردی و اجتماعی پیام های ارتباطی، منبعث از نظریه کارکردگرایی در جامعه شناسی است . کارکردگرایی در تبیین پدیده های اجتماعی، به خدمتی که این پدیده ها در نظم و تعادل چارچوب اجتماعی دارند، توجه و همه رخدادها و فعالیت های نهادینه شده را بر اساس «نیاز»های جامعه توجیه میکند. بنابراین، نقش ها و کارکردهایی که برای رسانه ها (و به طور کلی برای ارتباطات ) تعریف میکند، در راستای رفع نیازهایی چون هدایت و نظم است. از این دیدگاه، جامعه از عناصر مختلفی تشکیل میشود که به یکدیگر متکی هستند و به صورت یک نظام در محیط خود فعالیت میکنند. در این رویکرد ارتباطات یکی از عناصر زیرمجموعه نظام اجتماعی محسوب میشوند که بخش های مختلف این نظام را به یکدیگر مرتبط میسازند و ضمن تأمین یکپارچگی درونی نظام، ظرفیت آن را بر اساس واقعیت ها افزایش میدهند (مهدیزاده، ۱۳۸۹: ۴۶-۴۵).

کارکردگرایی به جامعه ، به عنوان نظامی از بخش های به هم پیوسته با فعالیت های متصل به هم، تکراری و از پیش تعیین شده مینگرد. در این دیدگاه رسانه ها ]و در واقع پیام های رسانه ای [ یکی از فعالیت هایی هستند که در حفظ ثبات و تعادل جامعه نقش دارند و جامعه بدون آن نمیتواند به حیات خود ادامه دهد (ویلیامز، ۱۳۸۶: ۶۲).

یکی از محققانی که به طور ویژه به نقش و کارکرد ارتباط در جامعه توجه کرده است، هارولد لاسول است. لاسول محقق ارتباطات و استاد حقوق در دانشگاه ییل سه کارکرد را برای ارتباطات ذکر کرده است: «نظارت بر محیط»، «همبستگی پاسخ های سازگار در واکنش به محیط» و «انتقال میراث اجتماعی» (۲۰۰۱: ۶۴۶ ،Reina schement). در نخستین کارکرد که نظارت، مراقبت، تهیه و رساندن اخبار است ، رسانه ها اغلب خطرات احتمالی را به ما هشدار میدهند. همبستگی، دومین کارکرد رسانه ها و شامل انتخاب و تفسیر اطلاعات در محیط است.

کارکرد همبستگی، تقویت عادات اجتماعی و حفظ اتفاق آراء به وسیله نمایش انحرافات و برجسته کردن افراد برگزیده است و به عنوان ناظر عملکرد دستگاه حاکمه میباشد. کارکرد همبستگی ارتباطات میتواند برای جلوگیری از تهدید ثبات اجتماعی به کار رود و اغلب افکار عمومی را کنترل و مدیریت نماید. در «انتقال فرهنگ» به عنوان سومین کارکرد، رسانه ها در حکم انتقال دهنده فرهنگ، برای انتقال اطلاعات، ارزش ها و هنجارها از یک نسل به نسل دیگر و از افراد جامعه به تازه واردها، کاربرد دارند. آنها از این راه با گسترش بنیان تجربه مشترک، انسجام اجتماعی را افزایش میدهند (سورین و تانکارد، ۱۳۸۴: ۴۵۳ -۴۵۰ ). در ذیل هرکدام از کارکردهای سه گانه فوق، «کژکارکردهایی» نیز مطرح است که برای پرهیز از طولانی شدن بحث از ذکر آن خودداری میشود.

مرتن و لازارسفلد، بر این اعتقادند که وسایل ارتباط جمعی دارای نقش هایی چند به این قرارند: وظیفه اخلاقی (حمایت از هنجارهای اجتماعی )، امکان اعطای پایگاه اجتماعی و نیز برخی وظایف نامطلوب نظیر تخدیر اجتماع با ایجاد نوعی مشارکت خیالی در واقعیت و در عین حال با جانشینی بر عمل و فعالیت اجتماعی (ساروخانی، ۱۳۸۵: ۸۴-۸۳ ).

دنیس مک کوایل کارکردهای رسانه ها را از منظر «فردی» و «اجتماعی» مورد بحث قرار میدهد. وی کارکردهای رسانه های جمعی را از نقطه نظر جامعه چنین بر میشمارد:

اطلاع رسانی (شامل : «فراهم کردن اطلاعات درباره رویدادها و شرایط موجود در جامعه و جهان»، «فهم روابط قدرت»، «تسهیل نوآوری، اقتباس و پیشرفت»)،

همبستگی (شامل : «تبیین ، تعبیر و تفسیر معنای رویدادها و اطلاعات»، «حمایت از نظم و اقتدار مستقر»، «جامعه پذیری»، «هماهنگ کردن فعالیت های مجزا»، «ایجاد اجماع»، «تنظیم اولویت و اشاره به منزلت نسبی مردم»)،

تداوم (شامل: «بیان و معرفی فرهنگ مسلّط و شناساندن خرده فرهنگ ها و پیشرفت های فرهنگی جدید»، «تقویت و حفظ وجوه مشترک ارزش ها»)،

تفریح و سرگرمی (شامل: «فراهم کردن تفریح و سرگرمی، تغییر توجه و ایجاد آرامش»، «کاهش تنش اجتماعی») و

بسیج (شامل : «فعالیت های هماهنگ کننده برای موضوعات اجتماعی در حوزه سیاست، قدرت، اقتصاد، توسعه، کار و گاهی اوقات دین»).

وی همچنین کارکردهای رسانه ها برای «فرد» را شامل این موارد میداند:

اطلاع رسانی (شامل: «اطلاع از رویدادها و شرایط موجود در محیط بلافصل، جامعه و جهان»، «توصیه در مورد موضوع های عملی یا عقاید و گزینه های تصمیم گیری»، «ارضای کنجکاوی و علاقه عمومی»، «فراگیری، خودآموزی» و «کسب احساس امنیت به واسطه آگاهی»)،

هویت شخصی (شامل : کسب تایید برای ارزش های شخصی»، «جذب الگوهای رفتار»، «هم‏ذات پنداری با دیگرانِ ارزشمند»، «پیداکردن بینش درباره خود»)،

یکپارچه سازی و تعامل اجتماعی (شامل: پیداکردن بینش راجع به اوضاع و احوال دیگران ، همدلی اجتماعی»، «همذات پنداری با دیگران و کسب احساس تعلق»، «یافتن مبنایی برای گفت وگو و تعامل اجتماعی»، «پرکردن جای یک همراه واقعی در زندگی»، «کمک به اجرای نقش های اجتماعی»، «توانا ساختن فرد به ایجاد پیوند با خانواده، دوستان و جامعه») و

تفریح و سرگرمی (شامل: «گریز یا انحراف توجه از مشکلات»، «آسودن»، «کسب لذت درونی فرهنگی و زیباییشناختی»، «پرکردن اوقات فراغت»، «تخلیه عواطف»، «برانگیخته شدن جنسی») (مک کوایل، ۱۳۸۸: ۱۱۳-۱۰۹).

دکتر ساروخانی در بررسی وظایف وسایل ارتباط جمعی و پس از تقریر آراء صاحب نظران، نقش ها و وظایف وسایل ارتباطی را بدین صورت بر میشمارد: «نقش های تفریحی»، «نقش های خبری»، «نقش های همگن سازی»، «نقش احساس تعلق اجتماعی» و «نقش آگاه سازی».

وی ضمن تفکیک «نقش خبری» از «نقش آگاه سازی» و در تشریح نقش آگاه سازی معتقد است که هرچند وظیفه آگاه سازی با مقوله آموزش از طرفی و مقوله خبررسانی از طرف دیگر نزدیک است، ولی وظیفه ای خاص و متمایز از آن دو است. وسایل ارتباطی باید نه تنها به انتقال خبر و اطلاع، بلکه تحلیل درست اخبار و تشریح آنان نیز بپردارند. ساروخانی معتقد است تحلیل علّی پدیده های خبری و آگاه سازی انسان ها از این علل، موجبات تغییر در جهان بینی انسان ها را فراهم میسازد. به همین سیاق وسایل ارتباطی باید موجبات آگاهی انسان ها از کالاهای مورد نیاز را فراهم سازند. بدین سان تنها وظیفه این وسایل پخش خبر نیست، بلکه باید به تحلیل وقایع، تشریح آنان و آگاه سازی انسان ها از ضروریات زندگی بپردازند. این آگاه سازی با تبلیغ از آن رو متمایز است که در آن هیچ کوششی برای خرید فلان کالا نیست. همان طور که هیچ کوششی نیز در راه ایجاد گرایش به سوی دیدگاه های خاصی نیز وجود ندارد. بنابراین، میتوان گفت وسایل ارتباطی فضایی آکنده از اطلاع و خبر پدید میآورند و تشریح اخبار و داده های موجودِ پیرامون، آگاهی انسان ها را به دنبال دارد (ساروخانی، ۱۳۸۵: ۹۴-۸۴).

با توجه به قیام امام حسین (ع) که ماهیتاً قیامی «اصلاح گر» بوده [۲]که با هدف بازتعریف حدود و صغور و مرزهای دین و جلوگیری از انحراف در اصل دین انجام شده است، [۳] از منظری نقش گرایانه انتظار میرود هر یک از عناصر این قیام و از جمله رجزهای یاران امام حسین (ع) در روز عاشورا، علاوه بر کارکردهای رایج رجز در آن دوران از جمله معرفی بیان و نسب رجزخوان و ایجاد رعب و ترس در حریف و غلبه روانی بر وی در راستای اهداف قیام، کارکردی «تبینی» و «مُعرّف» داشته و مشتمل بر تبیین ارکان قیام اباعبدالله (ع) به مخاطب باشد. انتظار «تبیین» و «تشریح اهداف قیام» همان «آگاهی‏بخشی» است که در رویکرد دکتر ساروخانی به عنوان یک نقش ارتباطی مدّ نظر بوده است . بنابراین ، به نظر میرسد در تحلیل نقش ارتباطی رجزهای عاشورا که موضوع این مطالعه است، بهره گیری از این رویکرد درخصوص نقش «آگاهی‏بخش» پیام های ارتباطی، رویکردی کارآمد باشد.

به بیان دیگر اگر آگاهی‏بخشی را به عنوان یکی از کارکردهای ارتباطی آن گونه که دکتر ساروخانی معتقد است: «تحلیل درست اخبار و تشریح آنان» بدانیم، در صورتی میتوان رجزهای یاران امام حسین (ع) (به عنوان یک ابزار و رسانه ارتباطی) را آگاهی‏بخش دانست که علاوه بر کارکردهای معمول رسانه رجز در آن دوره تاریخی، در راستای «تبیین» و «تحلیل» هدف قیام حضرت امام حسین (ع) و تشریح چرایی رخداد چنین حادثه ای نیز به کار رفته باشد.

در این تحقیق، با تمرکز بر «نقش آگاهی‏بخشی پیام های ارتباطی» به عنوان یکی از نقش های ارتباطی و نقشِ ارتباطی منتخب در این پژوهش در ادامه به تحلیل رجزهای یاران امام حسین (ع) با استفاده از الگوی پنج مرحله ای هارولد لاسول میپردازیم.

مدل پنج مرحله ای هارولد لاسول

«مدل» ساختاری از نمادها و قواعد عمل است که برای شناخت فرایندهای پیچیده تر ضرورت دارد و شکلی از گزینش و انتزاع است (سورین و تانکارد، ۱۳۸۴: ۶۵).

در دانش ارتباطات نیز مانند سایر علوم ، از مدل ها به منظور آسان سازی فرایندهای پیچیده ارتباطی استفاده میشود. مدل های ارتباطی، الگوهایی هستند که به منظور ساده و عینی کردن فرایندهای ارتباطی به کار میروند و بیانگر ماهیت و نحوه کار ارتباطات هستند. این مدل ها در ابتدا «ساده» و «خطی» بودند و به تدریج و با پیشرفت علوم ارتباطی، پیچیده تر شده و ابعاد بیشتر و عمیق تری از فرایندهای ارتباطی را نشان میدهند.

به بیان دیگر «مدل ارتباط» به تشریح عناصر و ساخت عناصر در فرایند ارتباط که با یک تعریف ساده قابل گنجاندن و بیان نیست، می‏پردازد (محسنیان راد، ۱۳۷۸: ۳۱۵).

یکی از مدل های معروف ارتباطی، الگوی پنج مرحله ای هارولد لاسول در تبیین فرایند ارتباط است که در سال ۱۹۴۸ منتشر شد. از دیدگاه لاسول، یک روش مناسب برای تبیین یک کنش ارتباطی، پاسخ دادن به پرسش های زیر است :

چه کسی؟[۴]، چه میگوید؟[۵]، به چه کسی؟[۶]، از چه طریقی؟[۷] و با چه تأثیری؟[۸] [۹].

این مدل توجه را به این امر معطوف میکند که چه شخص یا گروه خاصی منشاء ارتباط است (چه کسی؟ ) و مخاطبان چه کسانی هستند (به چه کسی؟). در ذیل «چه کسی؟» و «چه میگوید؟» میتوانیم بفهمیم که چه تلقیای از ارتباط وجود دارد و محتوای ارتباط چیست . با پرسش از «چه مجرایی؟» ما به مجراهای ممکن نظر میافکنیم و مناسب ترین آنها را بر میگزینیم (گیل و آدامز، ۱۳۸۴: ۲۷۸-۲۷۷)

نمودار۱. زنجیره ارتباطی هارولد لاسول (۹: ۲۰۰۷ ،Laughey)

از آنچه تاکنون گفته شد و با تأکید بر کارکرد «آگاهی‏بخشی» به عنوان یکی از کارکردهای پیام های ارتباطی، چارچوب نظری این پژوهش را در قالب الگوی پنج مرحله ای هارولد لاسول به صورت زیر میتوان نشان داد:

رویکرد کرکرد گرایی کارگردهای پیام های ارتباطی(رویکرد مختار: الگوی دکتر ساروخانی):

۱. نقش های تفریحی

۲. نقش های احساس تعلق اجتماعی

۳. نقش های همگن سازی

۴. نقش های خبری

۵. نقش آگاهی سازی مورد مطالعه: تحلیل آگاهی سازی«رجز»(با استفاده از مدل لاسول ):

۱. چه کسی؟ Who ویژگی های یاران امام حسین (ع)

۲. به چه کسی؟ Whom مردم در تمام زمان ها

۳. از چه طریقی؟ Channel رسانه رجز

۴. چه چیزی را؟ What تحلیل کیفی محتوای رجزها

۵. با چه تأثیری؟ Effcct در صورت هم سویی محتوای رزجزها با اهداف ترسیمی امام (ع) از قیام

مؤثر در آگاهی بخشی

در صورت عدم هم سویی محتوای رزجزها با اهداف ترسیمی امام (ع) از

قیام غیر مؤثر در آگاهی بخشی

نمودار ۲. چارچوب نظری تحقیق

روش پژوهش

تحلیل محتوای کیفی را می توان روش تحقیقی برای تفسیر ذهنی محتوایی داده های متنی از طریق فرایندهای طبقه بندی نظام مند و کدبندی و تم سازی دانست.

ایده اصلی در فرایند تحلیل محتوای کیفی، حفظ مزایای تحلیل محتوای کمّی همگام با توسعه علم ارتباطات و انتقال آن به مراحل تفسیر کیفی تحلیل هاست. این روش در چارچوب نگرش تجربی تحلیلِ متون و ارتباطات بین آنها، بدون پرداختن صریح به مسائل «کمّی کردن» تعریف میشود. (حاجیلو، ۱۳۸۳: ۵۸). هدف از انجام این روش تحلیلی، استنباط معانی خاص از متن از طریق طبقه بندی کلمات و پی بردن به شباهت ها و افتراق ها و روابط بین آنهاست (مومنیراد و دیگران: ۱۹۶-۱۹۵).

تحلیل محتوای کیفی میتواند به تحلیل محتوای پنهان و نهفته موجود در کلمات و عبارات راه یابد و به فرایند تفسیر محتوا مربوط میشود. در این نوع تحلیل، تمرکز بر کشف معانی اصولی واژه یا مضامین آن است. در این رویکرد تحلیل داده با جست وجوی کلمات مشخص آغاز شده و واژگان پرشماری برای هر اصطلاح مشخص میشوند. در اینجا محقق میخواهد بداند که واژه مورد نظر چه به صورت مستقیم و چه به صورت غیرمستقیم به چه تعداد و توسط چه کسانی به کار برده شده است تا بر اساس آنها به مضمون سازی بپردازد. این حالت به محقق اجازه میدهد تا به تفسیر مضامین مربوط به هم بپردازد. محققان میکوشند بر این اساس، کاربرد کلمه یا معانیای که یک کلمه میتواند داشته باشد را کشف و مقوله سازی کنند (ایمان و نوشادی: ۲۸-۲۰).

سیوفانگ و شنون در مقاله «سه رویکرد به تحلیل محتوای کیفی»، سه رهیافت به روش تحلیل محتوای کیفی را با عناوین تحلیل محتوای عرفی و قراردادی، [۱۰] هدف مند یا جهت دار[۱۱] و تلخیصی یا تجمعی[۱۲] از یکدیگر متمایز کرده اند. در این سه رویکرد، سطوح گوناگونی از استقرا و قیاس با یکدیگر ترکیب شده اند. در رویکرد اول و دوم، به ترتیب شاهد سلطه بیشتر رهیافت استقرا و قیاس هستیم. رویکرد سوم ویژگیهای خاصی دارد که روش کمی و کیفی را با یکدیگر ادغام میکند (تبریزی، ۱۳۹۳: ۱۲۱). در مطالعه ای که مبتنی بر رویکرد تلخیصی به تحلیل محتوای کیفی است، «شناسایی» و «شمارش» کلمات یا محتوای خاصی در متن، با هدف «فهم» نحوه استفاده از آن محتوا در آن بافت خاص مورد توجه است. رویکرد تلخیصی از صرفاً «شمارش کلمات» عبور میکند و به تحلیل محتوای نهفته و ناپیدا توجه مینماید ( Hsiu -Fang 1283 : 2005 ،Shannon &). در این رویکرد همانند تحلیل محتوای کمی، محقق به شمارش کلمات، جمله ها و مفاهیم دست میزند، اما فرایند تحقیق در اینجا متوقف نشده و به جای تمرکز بر فراوانی داده ها و ارائه تحلیل آماری از آن، محقق توجه خود را به استفاده از کلمات در هر بافت خاص معطوف میکند. دنبال کردن این هدف موجب میشود که همانند سایر تحقیقات کیفی، داده ها در بستر ظهورشان و در رابطه با سایر عوامل اثرگذار درک شوند. با تمرکز بر محتوای پنهان در تحلیل محتوای تجمعی، یافته های حاصل از شمارش داده ها با درنظر گرفتن عوامل گوناگونی تعدیل میشوند، از جمله اینکه: چه معانی پنهان و آشکاری در استفاده از هر لغت یا مفهوم خاص مد نظر است؟ هر یک از لغات و مفاهیم در چه شرایطی به کار برده شده یا نشده اند؟ چه زمانی استفاده مستقیم یا غیرمستقیم آنها ترجیح داده شده است؟ از یک مفهوم در یک بافت خاص چه استنباطی وجود دارد؟ و اینکه چه عوامل مؤثر احتمالی در یک زمان، تمرکز بیشتر یا کمتر بر یک موضوع را رقم زده اند؟ چنین رهیافت تلفیقی که داده ها را شمارش میکند و نتایج حاصل از آن را با توجه به مقتضیات تحقیق، مورد تفسیر قرار می دهد، به دنبال بهره بردن هم زمان از مزایای تحقیق کمی و کیفی است (تبریزی، ۱۳۹۳: ۱۳۳ -۱۳۴ ).

با توجه به تقسیم بندی «سیوفانگ و شنون»، رویکرد روشی این پژوهش استفاده از رویکرد تلخیصی در تحلیل محتوای کیفی است، چراکه همان طور که بیان شد تحلیل محتوای تلخیصی با تشخیص و شمارش کلمات یا محتوای معین برای درک کاربرد زمینه ای کلمه یا محتوا سر و کار دارد.

واحد تحلیل در بخش هایی از این پژوهش که با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی اجرا شده است ، «رجز» است و جامعه آماری آن ، تمام رجزهای منقول در کتاب «آینه داران آفتاب» است. مجموع رجزهای منقول در این کتاب ۹۲ رجز است. روش نمونه گیری تمام شماری است.

یافته های پژوهش

در ادامه و در راستای تحلیل نقش رجزهای یاران امام حسین (ع) به مثابه ابزاری در جهت آگاهیبخشی، به مدل چارچوب نظری تحقیق (نمودار شماره ۲) را بر رجزهای یاران ابا عبدالله (ع) میپردازیم .

۱. چه کسی؟

در پاسخ به سؤال (چه کسی؟) در مدل ارتباطی لاسول ، فرستندگان پیام های ارتباطی بررسی میشوند؛ کسانی که پیام ها را تولید میکنند، گویندگان و منابع پیام موضوع این بخش است. در این پژوهش «فرستنده پیام»، یاران امام (ع) هستند که رجزها را در آن کارزار انشاء کرده اند.

اسامی و مشخصات یاران امام حسین (ع) در رویداد کربلا، در کتاب های تاریخی و نیز در مقاتل درج و ضبط است . اما آنچه مهم است بیان برخی از خصوصیات آنهاست تا معلوم شود یاران آن حضرت و صاحبان رجزهای مورد بررسی در این پژوهش دارای چه خصوصیاتی هستند؟

مروری بر زیارت نامه های شهدای کربلا، ویژگیهایی از جمله وفای به عهد، بذل جان در نصرت حجّت خدا و وفاداری به امام را یادآور میشود. ویژگیهای افراد جبهه حسینی به تعبیر یکی از پژوهشگران چنین است: اطاعت محض و عاشقانه، هماهنگی کامل با امام (تا جایی که بدون اجازه نمیجنگیدند)، خطرپذیری و شهادت طلبی، شجاعت، مقاومت جانانه، سازش ناپذیری، جِدّیت و قاطعیت و عزم راسخ، خدابین و خداخواه بودن، دقیق و منظّم و منضبط ، نهایت رشد و کمال و صلاح (سیاسی، فرهنگی)، الگوی عملی دفاع و مقاومت، باوفا و پایبند بر پیمان، آزادگی، غنای روحی از «ما سوی اللّه»، شرکت در میدان های جنگ سیاسی و فرهنگی و اقتصادی و نظامی در طفولیت و سنین پایین،

«کل»بینی و نه «جزء»بینی، سازنده حرکت های تاریخ ساز، مقاومت و مبارزه نابرابر در تنهایی، یقین و بصیرت کامل، استقامت بر حق با تعداد کم و در برابر اکثرّیت مخالف ، سپر دین بودن و نه دین سِپری، ساختار روحی و جسمی مناسب و هماهنگ با استراتژی عاشورا و…

در توصیف آن شیرمردان عارف، بسیار سخن میتوان گفت. از زبان دشمن هم میتوان به برخی حقایق رسید. به مردی که روز عاشورا همراه عمر سعد در کربلا شرکت داشته گفتند: وای بر تو! آیا ذرّی رسول خدا(ص) را کشتید؟ گفت: اگر تو هم شاهد چیزی بودی که ما دیدیم، همچون ما رفتار میکردی. گروهی بر ما تاختند که دستهایشان بر قبض شمشیرها بود، همچون شیران خشمگین، سواران را از چپ و راست در هم مینوردیدند و خویش را به کام مرگ میافکندند. نه امان میپذیرفتند، نه علاق به مال داشتند و نه چیزی میتوانست مانع ورودشان بر برکه های مرگ گردد! اگر اندکی از آنان دست برمیداشتیم، جان هم سپاه را میگرفتند. پس میخواستی چه کنیم؟

برای آشنایی بیشتر با برخی فضایل آنان، که حوارّیین امام حسین (ع) بودند، میتوان چندین ویژگی دیگر برای آنان برشمرد: رضایت از خدا، ثبت بودن نامشان در لوح محفوظ، برتر بودن مقامشان از هم شهدا، همّت والا با وجود عدّه کم، توفیق بازگشت به دنیا در عصر رجعت، شوق شهادت در رکاب امام حسین (ع) و وارستگی و زهد و عبادت (محدثی، ۱۳۷۶: ۵۳ -۴۹).

مؤلف کتاب «آینه داران آفتاب» برخی از ویژگیهای یاران امام حسین (ع) را چنین بر میشمارد: معرفت و فهم عمیق، رهایی و آزادگی، آمیزه ای از شدّت و رحمت (تولی و تبری)، وحدت و هم دلی، صبوری و شکیبایی، شجاعت و دلاوری، ایثار و پاکبازی، شیفتگی به عبادت، غیرت مندی و صلابت، عزت و نفوذناپذیری، موقعیت شناسی، روشنگری و رسواگری (سنگری، ۱۳۹۱: ج ۱، ۴۵-۹).

۲. به چه کسی؟

در پاسخ به سؤال (به چه کسی؟) در مدل ارتباطی لاسول، «گیرندگان پیام های ارتباطی» بررسی میشوند؛ کسانی که پیام ها را دریافت میکنند که همان «مخاطبان» پیام هستند، موضوع این بخش است.

اگر بپذیریم که قیام امام حسین (ع) برای ابقا و اصلاح دین پیامبر(ص) بوده و اگر بپذیریم که در رجزهای یاران امام (ع) علاوه بر کارکرد رایج رجز در آن دوران، هدف آگاه سازی در مقایسه با اهداف قیام امام (ع) نیز مورد توجه بوده است، آن گاه در پاسخ به سؤال «به چه کسی؟» که در واقع بررسی «مخاطب پیام» است، به نظر میرسد که «مردم در تمام اعصار» و «نه فقط لشکر عمر سعد» مخاطبان رجزهای یاران امام حسین (ع) هستند و این رجزها خطاب به همه مردمان در همه دوران انشاء شده است.

۳. از چه طریقی؟

در پاسخ به سؤال (از چه طریقی؟) در مدل ارتباطی لاسول، «کانال ارتباطی» بررسی میشوند؛ بررسی اینکه پیام ها از چه طریقی منتقل میشوند، موضوع این بخش است.

رسانه پیام در بررسی حاضر، «رجز» است که در تقسیم بندی متداول «سنتی/ مدرن» رسانه ها، یک رسانه سنتی محسوب میشود.

رجز در لغت عرب برای دو منظور به کار رفته است: اول: تحرک و جابجایی شتر و دوم: نامی برای نوعی شعر که در حقیقت از همان تحرّک و جابجایی اخذ شده است. در لسان العربِ ابن منظور آمده است: «رجز دردی است که شتر پیدا میکند در پاهایش؛ اضطراب پای شتر است زمانی که بخواهد بلند شود. رجز در ش