فایل پاورپوینت کامل تواضع و فروتنی رفتاری و گفتاری

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تواضع و فروتنی رفتاری و گفتاری :

قرآن کریم، مؤمنان را به فروتنی توصیه می کند. فروتنی به دو نوع رفتاری و گفتاری تقسیم می شود. بدیهی است رفتار و گفتار فروتنانه، حاکی از وجود این سجیه اخلاقی در نهاد آدمی است.

۱.فروتنی رفتاری

وجود صفت اخلاقی فروتنی در ضمیر انسان بی آن که تحقق خارجی داشته باشد بی معناست؛ چرا که بدون نمود خارجی، آثار و برکات فروتنی به دست نمی آید. در واقع، برخورداری از فضایل اخلاقی، به ادعا نیست بلکه به تحقق آن در خارج و آشکار شدن مظاهر آن در رفتار آدمی است. موارد ذیل از جمله مصادیق رفتارهای فروتنانه به شمار می رود:

راه رفتن با فروتنی

یکی از نشانه های فروتنی، در راه رفتن متجلی می شود. قرآن کریم در باره این رفتار فروتنانه می فرماید: وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً.[۱] بندگان خدای بخشنده، کسانی هستند که در روی زمین با فروتنی راه می روند و چون نادانان آنان را مخاطب سازند، با آنها به ملایمت سخن گویند. بر اساس دیدگاه مفسران، واژه «هوناً» حال یا صفت برای «مشی» (راه رفتن بندگان خدا) و به معنای راه رفتن با وقار و آرامش و تواضع است.[۲] لذا در ضرب المثل عربی آمده است: «إذا عزّ أخوک فهن؛ هر گاه دوستت به مقامی رسید و عزّت یافت، تو تواضع کن».[۳]

صاحب المیزان در تفسیر این آیه با اشاره به آیه قبل که در باره کبر و غرور کفار برابر پروردگار و نپذیرفتن بندگی خویش است، نتیجه می گیرد که پس از آن آیه، به فروتنی مؤمنان اشاره شده است. بنابراین مؤمنان، هم نسبت به خدا تواضع و تذلل دارند و هم نسبت به مردم چنین اند. افتادگی و تواضعشان حقیقی است؛ یعنی نه نسبت به خدا استکبار می ورزند و نه در زندگی برتری بر دیگران را خواستارند.[۴]

وی در ادامه، نکته دیگری را نیز خاطر نشان می کند. علامه طباطبایی حدس می زند «مشی»، کنایه از زندگی باشد؛ یعنی فروتنی در راه رفتن مؤمنان، در حقیقت اشاره به کسانی دارد که در زندگی خود فروتنی را سرلوحه رفتارهای خود قرار داده اند و در تمام امور خود از تکبّر به دورند.[۵]

اما حقیقت این است که برخی ویژگی های اخلاقی انسان، در رفتارهای او منعکس می شود. عمل راه رفتن، اصالتاً از نظر ارزشی خنثی است؛ یعنی نمی توان برای راه رفتن که عملی جوارحی است، ارزش مثبت یا منفی در نظر گرفت. اما اگر ویژگی اخلاقی صاحب عمل، تکبّر یا تواضع باشد، آن ویژگی در عمل خُنثای راه رفتن او تأثیر می گذارد و به آن ارزش مثبت یا منفی می دهد. بنابراین باید مراقب بود تا رذایل اخلاقی، رفتارهای خنثی را نیز زشت و ناپسند نکند. در تفسیر نمونه می خوانیم:

ملکات اخلاقی همیشه خود را در لابه لای اعمال و گفتار و حرکات انسان نشان می دهند، تا آن جا که از چگونگی راه رفتن یک انسان می توان با دقت و موشکافی به قسمت قابل توجهی از اخلاق او پی برد.[۶]

در واقع نخستین توصیفی که از «عِبادُ الرَّحْمن» شده است، نفی کبر و غرور و خودخواهی است که در تمام اعمال انسان و حتی در کیفیت راه رفتن او آشکار می شود.

سلام کردن

از بارزترین مصادیق فروتنی رفتاری، پیشی گرفتن در سلام کردن به یکدیگر است. امام صادق (ع) در این باره فرموده است: «مِنَ التَّوَاضُعِ أنْ تُسَلِّمَ عَلَی مَنْ لَقِیتَ؛[۷] سلام کردن به افرادی که با آن ها ملاقات می کنی تواضع است». البته آن حضرت در این روایت رفتارهای دیگری چون نشستن در هر جای مجلس، ترک مجادله و نیز بیزار بودن از تعریف و تمجید به خاطر پرهیزکاری و تقوا را از زمره رفتارهای فروتنانه یاد کرده است.[۸]

پاسخ بهتر به محبّت دیگران وَ إِذا حُییتُمْ بِتَحِیهٍ فَحَیوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلی کلِّ شَیءٍ حَسِیباً.[۹] خداوند در این آیه به مسلمانان امر می کند که سلام مسلمان را به صورتی بهتر از سلام خودش پاسخ دهند و سلام غیر مسلمان را با «علیکم» پاسخ دهند نه بیشتر. بنابراین پاسخ بهتر گفتن، به مسلمانان اختصاص دارد.[۱۰]

البته همان گونه که پیشی گرفتن از دیگران در سلام کردن فروتنی است، پاسخ بهتر به سلام کننده نیز مستلزم فروتنی است؛ زیرا کسی که متواضع نباشد هرگز پاسخی بهتر به سلام کننده نمی گوید. امام صادق (ع) و امام حسن عسگری (ع) در دو تعبیر فرمودند: «نشانه تواضع این است که به هر کس برخورد کردی سلام کنی. سلام نام خداست و خداوند نیز افشاء نام خود را دوست دارد». به همین دلیل مصداق بارزی از تواضع را سلام کردن معرفی نموده اند.

این سنّت به حدّی مهم است که قرآن مجید در موارد متعدد با صراحت به آن امر می کند و در روایات اهل بیت (علیهم السلام) نیز در باره آن تأکید شده و پاداش زیادی برای آن در نظر گرفته و از ترک سلام نکوهش شده است.

اگر تحیت مذکور در آیه را فقط به گفتن سلام محدود ندانیم و آن را شامل هر کار نیکی بدانیم، فهم و برداشت جامع تری از آیه شریفه خواهد بود. این معنا را علی بن ابراهیم در تفسیر خود از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نقل کرده است. او به نقل از این دو امام (علیهما السلام) نقل کرده است که مقصود از «تحیت» سلام و یا هر کار نیکی دیگر است. ازاین رو جبران لطف برادر دینی به پاسخی بهتر از لطف او، از سجایای کریمان و فروتنان است.[۱۱]

۲.فروتنی گفتاری

نوع دوم فروتنی، فروتنی در گفتار است. گفتار نیز خود نوعی رفتار به شمار می آید اما آن گاه که قسیم رفتار شود مصداق رفتار نیست. آیه پیش گفته[۱۲] می تواند مصداق فروتنی گفتاری باشد اگر مقصود از آن را به سلام گفتن منحصر بدانیم. به هر حال، به کار بردن کلمات نیکو در محاورات، نشانه خُلق نیکو و فروتنی است؛ زیرا کسی که با کلمات زیبا اطرافیان خویش را از سر لطف می نوازد و با احترام با آنان برخورد می کند، آنان را محترم شمرده و خویشتن را برتر از آنان ندانسته است، و این نشان از وجود فضیلت اخلاقی تواضع در اوست. ازاین رو لازمه عمل به آیه شریفه وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً[۱۳] وجود صفت تواضع در انسان است و بدون این فضیلت اخلاقی، نرمی و ملاطفت در سخن، جای خود را به درشتی در گفتار می دهد. بنابراین از سخنان افراد متکبر، مراعات حال گوینده و تجلیل از خود بیشتر به گوش می رسد تا احترام شنونده و مراعات حرمت او. این در حالی است که کمترین مرتبه در حُسن معاشرت با بندگان