فایل پاورپوینت کامل جستاری در معنای «مولی» در حدیث غدیر

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جستاری در معنای «مولی» در حدیث غدیر :

اشاره

امامیه برای اثبات امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین علی علیه السلام، به آیات و روایاتی استناد می کند که از مهم ترین آن ها آیه تبلیغ، آیه اکمال و حدیث غدیر است. خداوند در سال آخر عمر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در سال دهم هجری، هنگام ظهر روز ۱۸ ذی الحجه به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مأموریت داد تا جانشین و امام بعد از خود را به مردم معرفی کند: «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لاَ یهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ؛[۱] ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملاً (به مردم) برسان! و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده ای! خداوند تو را از (خطرات احتمالی) مردم، نگاه می دارد و خداوند، جمعیت کافران (لجوج) را هدایت نمی کند». روایات فراوانی از طریق فریقین[۲] وارد شده است که به وضوح نشان می دهد این آیه درباره ولایت و امامت حضرت علی علیه السلام نازل شده است. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای انجام این مأموریت، در محلی به نام غدیرخم و در میان انبوه حاجیان که تعداد آن ها را بیش از ۱۰۰ هزار نفر نوشته اند، خطبه مهم و سرنوشت ساز غدیر را ایراد فرمود. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در این خطبه، امام علی علیه السلام را به عنوان جانشین و امام مسلمین معرفی کرد. فهم صحیح کلام قرآن و حضرات معصومین علیهم السلام، متوقف بر فهم واژگانی است که در متن کلام به کار رفته است. اگر انسان به معانی کلمات آگاهی نداشته باشد، نمی تواند به مقصود و هدف گوینده کلام پی ببرد. گاهی اوقات کلمات دارای معانی مترادف و گاهی متفاوت و متضاد هستند و برای پی بردن به مقصود اصلی گوینده، باید از شواهد و قرائن درونی و بیرونی سخن کمک گرفت. بر همین اساس، این نوشتار درصدد است از راه تبیین معانی الفاظ این خطبه نورانی به ویژه واژ «مولی» و تشریح شواهد و قرائن، دلالت حدیث غدیر را بر امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین علی علیه السلام اثبات نماید.

متن حدیث غدیر

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در بخشی از خطبه غدیر می فرماید: «ایهاالنَّاسُ، مَنْ اَوْلی بکُمْ منْ اَنْفُسِکُمْ؟؛ ای مردم چه کسی نسبت به مسلمانان از خود آن ها سزاوارتر است؟». گفتند خدا و رسول خدا. آن حضرت فرمود:

اَلا مَن کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلیٌ مَوْلاهُ، اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ و عادِ مَنْ عاداهُ وَانْصُرْمَنْ نصَرَهُ واخذُلْ منْ خَذَلَهُ. ..؛ هر کس من مولا و رهبر او هستم، علی مولا و رهبر اوست. خداوندا! دوستان او را دوست بدار و دشمنان او را دشمن بدار. محبوب بدار آن کس را که او را محبوب دارد و مبغوض بدار آن کس را که او را مبغوض دار. یارانش را یاری کن و آن ها را که ترک یاری اش کنند، از یاری خویش محروم ساز.

سپس فرمود: «فَلْیُبَلِّغِ الْحاضِرُ الْغائِبَ وَالْوالِدُ الْوَلَدَ إِلی یَوْمِ الْقِیامَهِ؛[۳] حاضران باید این سخن را به غائبان برسانند و پدران موظفند تا روز قیامت این سخن را برای فرزندان شان بازگو کنند».

بعد از آنکه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به امر خداوند وصایت و امامت علی علیه السلام را به مردم اعلان فرمود، هنوز مردم متفرق نشده بودند که آیه اکمال نازل شد:[۴]

الْیوْمَ یئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیوْمَ أَکْمَلْتُ لَکمْ دِینکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاَمَ دِیناً؛[۵] امروز کافران از (زوال) آیین شما مأیوس شدند؛ بنابراین از آن ها نترسید! و از (مخالفت) من بترسید! امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم.[۶]

آن گاه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «اللهُ اکبرُ عَلی اِکمالِ الدِّینِ وَ اِتمامِ النِّعمَهِ وَ رِضَا الرَّبِّ بِرِسالَتِی وَ بِالولایَهِ لِعَلِیّ مِن بَعدِی؛[۷] خداوند بزرگ است، همان خدایی که آیین خود را کامل و نعمت خود را بر ما تمام کرد و از نبوت و رسالت من و ولایت علی پس از من راضی و خشنود گشت».

تبیین دو دیدگاه درباره حدیث غدیر

از نظر تاریخی درباره حدیث غدیر و به ویژه درباره معنای کلمه «مولی» دو دیدگاه کاملا متفاوت وجود دارد:

الف) علما و اندیشمندان شیعه معتقدند پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در این حدیث امام علی علیه السلام را ولیّ و جانشین بلافصل خود معرفی فرموده است؛ زیرا لفظ «مولی» به معنای «اولی به تصرف» و «ولیّ و سرپرست و اختیاردار» است.

ب) علما و اندیشمندان اهل سنت معتقدند لفظ «مولی» به معنای «مُحِب» و «ناصر» است؛ بنابراین پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در این خطبه به مردم سفارش می کند که پس از وی، علی علیه السلام را دوست بدارند و یاری کنند.

برای تبیین تفاوت میان این دو دیدگاه، توجه به این مطلب ضروری است که قرآن کریم درباره پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: «النَّبِی أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؛[۸] پیامبر نسبت به جان مؤمنان از خودشان سزاوارتر است». مطابق این آیه شریفه «کسی که از خود انسان، نسبت به او شایسته تر و سزاوارتر باشد؛ طبعاً نسبت به تصرف در سایر امور او نیز چنین خواهد بود و لازمه برخورداری از چنین اولویتی، ولایت مطلقه است که اطاعت امر و نهی را به دنبال می آورد».[۹]

شیعه معتقد است «مولی» در حدیث غدیر، به معنای «اولی» در آیه فوق است؛ یعنی اولی به تصرف؛ از این رو امیرالمؤمنین علی علیه السلام مطابق فرموده پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به جز مقام نبوت و رسالت، سایر مناصب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را دارد و «در عصر خود پیشوای امت و رهبر جامعه و اولی به تصرف در جان و مال مردم بوده است و این، همان مقام شامخ و رفیع امامت است که گاهی به آن، ولایت الهیه (ولایتی که از جانب خداوند به افراد خاصی در مقیاسی وسیع عطا می گردد) گفته می شود».[۱۰] آشکار است که فقط انسان هایی می توانند به مقام رفیع ولایت مطلقه برسند که در اوج کمال و قرب الهی باشند.

بنابراین اگر «مولی» به معنای «اولی به تصرف» باشد، مولی یعنی کسی که در تمام شؤون امامت مطلقه و ولایت دارد و اطاعت از او، همانند اطاعت از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) واجب است. اگر «مولی» به معنای «ناصر» و «محب» باشد؛ در این صورت حدیث غدیر فقط به این معنی است که امام علی علیه السلام همانند سایر مؤمنان بر برادران مؤمن خود این حق را دارد که او را دوست بدارند و از او حمایت کنند.

برای اثبات دیدگاه شیعه باید به دو مطلب بپردازیم:

۱. ثابت کنیم که در لغت عرب، لفظ «مولی» به معنی «اولی به تصرف» و «ولیّ و سرپرست و اختیاردار» به کار رفته است؛

۲. با قرائن و شواهدی ثابت کنیم که مقصود پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از به کار بردن لفظ «مولی»، همان «اولی به تصرف» و «ولی و سرپرست» است.

معنای مولی در لغت و قرآن

واژه مولی از ریشه «وَلی» (به سکون لام) در لغت، به معانی گوناگونی مانند ناصر، همسایه، دوست، آزاد کننده و آزادشده، هم قسم، هم پیمان، ولیّ و سرپرست، اولی به تصرف و صاحب اختیار به کار رفته است.[۱۱] به گفته لغت شناسان در همه معانی این واژه، معنای نزدیکی و قرب در آمیخته است؛[۱۲] نزدیکی و قربی که سبب جواز نوع خاصی از تصرف، مالکیت و تدبیر می شود؛ مانند «ولیّ میت» که بعد از مرگ در اموال او تصرف می کند و یا «ولیّ صغیر» که می تواند در شؤون مالی صغیر اعمال تدبیر کند و یا «مولی العبد» که صاحب اختیار عبد و از همه کس نسبت به تدبیر عبد و تصرف در او، اولی و سزاوارتر است.

در قرآن نیز لفظ مولی به معنای اولی به تصرف و ولی و سرپرست به کار رفته است؛ برای مثال خداوند می فرماید: «فَالْیوْمَ لاَ یؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیهٌ وَ لاَمنَ الَّذِین کفَرُوا مَأْوَاکُمُ النَّارُ هِی مَوْلاَکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ؛[۱۳] پس امروز (رستاخیز) نه از شما فدیه ای پذیرفته می شود و نه از کافران؛ و جایگاه شما آتش است و آن، برای شما اولی و سزاوار است و چه بد جایگاهی است». به گفته مفسرین لفظ مولی در این آیه، به معنای اولی است: «النَّارُ هِی مَوْلاَکُمْ اَی اَولی لَکُم لِما اَسلَفتُم مِنَ الذُّنُوبِ؛[۱۴] آتش به دلیل گناهانی که مرتکب شده اید، شایسته و سزاوار شماست». همچنین در آیه «یدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ منْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلَی وَ لَبِئْسَ الْعَشِیرُ؛[۱۵] کسی (بت) را می خواند که زیانش از نفعش نزدیک تر است؛ چه ولیّ و مصاحب بدی است»، لفظ مولی به معنی ولی است؛ زیرا بت پرستان بت های خود را ولی خود می خواندند.[۱۶]

بنابراین لفظ مولی در لغت به معنای «اولی به تصرف» و «ولیّ و سرپرست» به کار رفته است، اما آیا در حدیث غدیر نیز لفظ مولی به همین معانی است یا نه؟ برای پاسخ به این سؤال باید به سراغ شواهد و قرائن برویم و از آن طریق اثبات کنیم که مراد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از حدیث «مَن کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلیٌ مَوْلاهُ» چه بود.

قرائن و شواهد دلالت لفظ مولی بر ولایت و سرپرستی

برخی قرائن و شواهد به روشنی اثبات می کنند که مقصود از مولی، اولی به تصرف و یا ولیّ و صاحب مقام ولایت در تمام شؤون است که به آن ها اشاره می شود.

۱. فهم مخاطبان خطبه غدیر

یکی از استدلال های امامیه، فهم حاجیانی است که مخاطب خطبه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بودند. هم همه آن ها از بیانات رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، نصب جانشینی امام علی علیه السلام بود. یکی از شعرایی که در روز واقعه تاریخی غدیر حضور داشت، حسّان بن ثابت شاعر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ب