فایل پاورپوینت کامل روش شناسی تفسیر اجتماعی قرآن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل روش شناسی تفسیر اجتماعی قرآن :

مقدمه

ادعای جامعیت و جاودانگی قرآن از یک سو و دسترسی فوق العاده بشر امروزی به حجم وسیع اطلاعات و دانستنی ها و نیز تنوّع بسیار زیاد دانش ها به ویژه علوم انسانی از سویی دیگر، اقتضا دارد که هر دانش به سهم و رویکرد خود بتواند بهره کافی را از معارف قرآنی بردارد؛ ضمن اینکه در جهان کنونی که هر لحظه با حجم گسترده ای از شبهات و سئوالات در گستره دین مواجه ایم، تحلیل ابعاد مختلف دین پژوهی و کشف روش ها و روی آوردها در مطالعات دین از مهم ترین مباحثی است که نیاز به چنین گرایشی را اقتضا می کند. این گرایش نسبت به تفسیر آیات قرآنی چارچوبی را برای دلالت های آیات اجتماعی کشف می نماید و به دور از گرایش های التقاطی و با روش مندی عقلایی که ناشی از تقوا و مبتنی بر نظام اعتقادات اسلامی است، مفاهیم هدفمند قر آنی را برای تنظیم امور و علوم اجتماعی استنباط می نماید.

پرسش عمده این است که در قرآن کریم، از حیث قرآن شناخت و قرآن پژوهی، چه روش های اجتماعی وجود دارد و با آنچه در تحقیقات در حوزه های معرفتی و مطالعات دینی یا غیردینی رایج است، چه تفاوت هایی دارد؟ قرآن چه شیوه یا شیوه هایی را برای تحلیل و بررسی مسائل اجتماعی به کار برده است؟

در تفسیر اجتماعی آنچه اهمیتی دوچندان دارد، شناخت و تبیین رابطه جنبه های فردی و رویه های ساختاری است که به کمک آن می توان اندیشه نظام مند و ناشی از رهیافت فراگیر و عام قرآن را نسبت به مشکلات اجتماعی مورد بررسی قرار داد. این رهیافت فراگیر و عام که تحلیل مسائل اجتماعی را به طور روش مند و سیستماتیک مورد تدقیق قرار می دهد و جوانب مختلف پدیده ها و وقایع انسانی را مد نظر می گمارد، غیر از روش و رهیافت عینیت گرایانه ای است که امروزه در علوم تجربی و علوم انسانی بدان استناد می شود؛ چرا که عینیت گرایی در کشف و تحلیل بسیاری از رخدادهای اجتماعی و عوامل اعتلا و انحطاط فرهنگ و تمدن و کشف ذهنیت افرادی که سودای عالم غیرمادی و فراطبیعی نیز دارند، عاجز است.

تفسیر اجتماعی که در فضای یک جریان فکری الهی و همه جانبه قرار دارد، نوعی شیوه نیل به معرفت و تحول پذیری واقع بینانه را برای مفسر به ارمغان می آورد که به کمک آن می توان تمام ساحت های روابط انسانی از قبیل رابطه او با خدا، با خود، با طبیعت و با آحاد انسانی را با استناد به مفاهیم آیات قرآنی تنظیم نماید.

در معارف اجتماعی قرآن، اصول شناخته شده ای وجود دارد که با تکیه بر خاستگاه های ثابت و اصول اعتقادی مستحکم، چارچوبی اساسی را شکل می دهد که منشأ تفکر اجتماعی است. این اصول در روش قرآنی بر مقوله عقلانی بودن واقعیت تأکید دارد که تمام جوانب آن را به طور مستقیم یا غیرمستقیم مشخص ساخته است وتقوا عمده ترین پایه در تحلیل پدیده های اجتماعی آن به شمار می رود. این نوع تحلیل، مفسر و پژوهشگر را وامی دارد تا با اندیشه در موضوع مورد مطالعه، واکنش نشان داده، واقعیت را نه به طور خنثی، بلکه به صورت فعالانه در همه جوانب، مورد کاوش قرار دهد.

مفهوم شناسی

پیرامون تفسیر اجتماعی چند گونه تعریف ارایه شده که هریک به ابعادی از مسأله اشاره دارد.

الف) در تفسیر اجتماعی مفسر با نگرش به زندگی انسان و فراز و نشیب ها و دگرگونی های روحی و معنوی و مادی وی و هم چنین با بررسی قدرتمندی و ضعف، عزت و ذلت، علم و جهل، ایمان و کفر و نیازهای او تلاش می کند راه وصول به سعادت را از قرآن اخذ نماید؛ لذا تفسیر اجتماعی تفسیر آیات قرآن متناسب با اهداف ترتیبی واصلاح حال انسان و تسریع قوانین با چنین درکی از جامعه و انسان هاست.

ب) تفسیراجتماعی به معنای خضوع در برابر مفاهیم اجتماعی و نیازهای واقعی عصر حاضر است. بر مبنای این تعریف از تفسیر اجتماعی، مفسر برای ایجاد رابطه وهمگونی بین هدف دینی و هدف اجتماعی در تلاش است؛ به عبارت دیگر، مفسر در این روش تلاش می کند تا بین نظریه قرآن در زمینه مسائل اجتماعی هماهنگی برقرار نماید؛ زیرا مفسر حیات سالم جامعه بشری را بر اساس نظریه های قرآنی امکان پذیر می داند و نظریه هایی را در زمینه مسایل مختلف ارائه می دهد (ایازی، المفسرون حیاتهم ومنهجهم، ۱/ ۵۳).

در هر دو تعریف پیش گفته، رویکرد اجتماعی مفسر، صبغه مباحث تفسیری او را نیز سامان می دهد و تبیین مفاهیم قرآن، رنگ جمع گرایانه ای به خود می گیرد، لکن یکی از دو تعریف (تعریف نخست) نگاه تقلیل گرایانه تری نسبت به دیگری که جامع نگرتر است، دارد، ولی باید توجه داشت که تفسیر اجتماعی در تعریف دوم در معرض خطر تحمیل نظریه ها بر قرآن و تفسیر به رأی است.

بر اساس تعریف اول، تلاش مفسر در بررسی خصوصیات بشر و سپس ارایه راه حل های تربیتی و اجتماعی و تقنینی است و مفسر مانند یک جامعه شناس و فیلسوف تاریخ عمل می کند که با تحلیل و ارزیابی مسائل اجتماعی، در پی راه حل مشکلات است؛ لذا نقش مفسر نقش جامعه شناس و مفسر تاریخ است، اما بر اساس تعریف دوم، مفسر در جنبه های مختلف اجتماعی، از مسائل اعتقادی گرفته تا مسائل گوناگون دیگر، به ارایه نظریه می پردازد و مشکلات را پیش بینی و حل می کند (الرومی، بحوث فی اصول التفسیر و مناهجه، ۱۰۵) و به شبهات مختلف پاسخ می دهد. طبعاً او در این روش از موضعی متعهدانه و مسئولانه به قضایا و مسائل جامعه اسلامی می نگرد و نگران حوادث و تحولات است؛ از این رو، همه راه حل ها را بررسی کرده و آنچه مطابق فرهنگ و تعالیم قرآنی می یابد، ارایه می دهد (ر.ک: ایازی، بینات، ۳۴/ ۷۵).

ج) تفسیر اجتماعی به معنای توضیح آیات الاجتماع است. در این تعریف مفسر می کوشد تا آیات اجتماعی قرآن را شرح بیشتری دهد و آنها را برجسته سازد تا زوایای آن روشن تر گردد و تفسیر گرایش اجتماعی پیدا کند. این شیوه می تواند حالت تفسیر ترتیبی داشته و برخی دیگر از آیات قرآن را در برگیرد.

د) تفسیر اجتماعی به معنای استنباط نظام اجتماعی از قرآن است. در این تعریف مفسر می کوشد تا عناصر نظام اجتماعی (مبانی، اهداف، اصول، روش ها و. ..) را از قرآن استخراج کرده و به اندیشمندان اجتماعی ارایه کند تا جامعه را بر اساس آن سامان دهند. این شیوه، حالت تفسیر موضوعی دارد.

هـ) تفسیر اجتماعی به معنای نگاه اجماعی به قرآن است. در این تعریف مفسر قرآن به همه آیات با رویکرد اجتماعی می نگرد و کارکرد اجتماعی آیات و موضوعات قرآنی همچون ایمان، معاد، نبوت،. .. را بررسی کرده، پیام ها و آموزه های اجتماعی آنها را به دست می آورد. گستره این شیوه، کل قرآن را در بر می گیرد (برای سه معنای اخیر، ر.ک: رضایی اصفهانی، «تفسیر تربیتی سوره حمد»، مجله قرآن و علم، ش ۳).

پیشینه

تفسیر اجتماعی در قرون اخیر با حرکت سیدجمال الدین اسدآبادی در مصر با نگاهی نو به تعالیم قرآن و اسلام شکل گرفت و شاگرد او، محمد عبده، این نهضت را در گرایش تفسیر اجتماعی متبلور ساخت و پس از او، چنین گرایشی در تفاسیر دیگر همچون المنار، تفسیر المراغی، فی ظلال القرآن، محاسن التأویل، المیزان، نمونه، پرتوی از قرآن، الکاشف و من وحی القرآن دنبال شد (ر.ک: رضایی اصفهانی، منطق تفسیر قرآن۲، ۳۴۸ـ۳۴۷). اما به رغم نیازهای فراوان مسلمانان امروزی به تحلیل مباحث اجتماعی آن هم از زاویه نگاه منابع قدسی و الهی، به ویژه قرآن کریم، متأسفانه پژوهش ها و تحقیقات اندکی را می توان یافت که گام در مرحله تحلیل زوایای نظریه و تفکرّات اجتماعی قرآن آن هم از افق روش شناسی نهاده باشند.

ویژگی های تفسیر اجتماعی

در این روش چون قدرت تحلیل و ارزیابی آیات قرآنی بیشتر در سایه کندوکاوهای عقلی صورت می گیرد و با قوه اجتهاد به تبیین مفاهیم و نظریه های قرآنی پرداخته می شود، بنابر این تا حدی عقل گراست. البته مفسر اجتماعی به ناچار اخبار و روایات را ابزار کار خود قرار می دهد، اما در پذیرش آنها از محک عقل و برهان کمک می گیرد.

در تفسیر اجتماعی چون مفسر به مسائل اجتماعی و تحولات آن آگاهی دارد، رابطه دو سویه قضایای فرد را از نظر دور نمی دارد. وی مسائل را صرفاً از زاویه احکام فردی نمی بیند و با درک نیازهای جامعه به تبیین راه حل هایی است که قرآن برای آن تدارک دیده است.

در این روش به روایات اسرائیلی نیز با نظری نقادانه نگریسته می شود و روایات تفسیری ضعیف و انبوه اصطلاحات فلسفی و کلامی ـ جز در حد نیاز و ضرورت ـ کمیت اندیشه را لنگ نمی کند (معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۲/ ۴۵۲).

تطبیق آیات قرآنی با اوضاع و احوال و نیازهای عصری و موقعیت اجتماعی و تحولات جامعه تا آنجا که منجر به تفسیر به رأی نگردد، از دیگر خصیصه های چنین تفسیری است. در واقع، مفسر اجتماعی تنها خود را در دایره مباحث لفظی، ادبی، اسباب نزول و… محدود نمی کند و در پی تبیین رابطه قرآن با سرنوشت فرد و اجتماع می باشد و ادبیات این تفسیر گسسته از واقعیات زندگی مردم و مخاطبان نمی باشد.

مبانی عام تفسیر

برخی از اصول و مبانی تفسیر به صورت عام در همه شیوه های تفسیری جاری است و برخی دیگر به طور خاص در برخی شیوه ها جریان دارد. مبانی تفسیر، یعنی مبادی تصوری و تصدیقی تفسیر که آگاهی از آنها و تعریف و انتخاب مبنا در مورد آنها قبل از تفسیر برای مفسر لازم است، شامل مباحثی همچون مفهوم شناسی تفسیر، تأویل، بطن، منابع، شرایط مفسر، پیش فرض ها و ضوابط تفسیر معتبر می شود (رضایی، منطق تفسیر قرآن، ۱/ ۱۷ ).

منظور از مبانی، باورها و اصول پذیرفته شده و مسلّم مفسران است که در فرایند تفسیر آنان ایفای نقش می کند و پذیرش اثباتی یا نفی آنها سبب رویکردی خاص در تفسیر می گردد (مؤدب، مبانی تفسیر قرآن، ۲۸). برخی از صاحب نظران آن را به دو دسته کلی مبانی صدوری و مبانی دلالی تقسیم کرده اند (هادوی تهرانی، مبانی کلامی اجتهاد در برداشت از قرآن کریم، ۳۱). مبانی صدوری به آن گروه از مبانی گفته می شود که صدور قرآنِ موجود را به تمام و کمال از ناحیه ذات اقدس حق تعالی به اثبات می رساند (ر.ک: مؤدب، مبانی تفسیر قرآن، ۲۸). بر این مبنا مفسر معتقد است الفاظ قرآن کلام خداست، در وحی به پیامبر(ص) خطا راه نیافته، ایشان در اخذ وحی و نیز رساندن آن به مردم از هرگونه خطا و اشتباهی در امان بوده و قرآن حاضر بین الدفتین که توسط پیامبر(ص) به مردم ابلاغ شده، از هر نوع تحریف مصون می باشد. رد هر یک از این مبانی یا پیش فرض ها می تواند چهره تفسیر قرآن را عوض کند.

مبانی دلالی به آن دسته از مبانی اطلاق می شود که فرایند فهم مراد خداوند از متن را سامان می دهد. بر خلاف بسیاری از مفسران گذشته که برای تفسیر آیات در چارچوب برخی دانش ها محدود می شدند، با توسعه برخی دانش های عصر حاضر، مفسر اجتماعی این دانش ها را به حوزه تفسیر قرآن نیز کشانده، روی آوردهای تفسیری جدیدی را پدید می آورد. مواردی نظیر قابل فهم بودن، زبان مفاهمه، اختصاصی بودن یا عمومی بودن فهم، استقلال دلالی، لایه ها و سطوح معانی در آیات، نسبیت یا عدم نسبیت برداشت و عصری بودن فهم قرآن از مهم ترینِ این مباحث است. علاوه بر مبانی عام فوق می توان مبانی خاصی برای تفسیر اجتماعی تصور کرد که در ادامه بدان ها اشاره می کنیم.

گستره اجتماعی دین از منظر قرآن

در اینکه میزان گستره و قلمرو آیات قرآن و به طور کلی، دین اسلام در چه حدّی است، سه نظریه وجود دارد.

۱ـ عده ای معتقدند قرآن تنها عهده دار رابطه فردی حق و خلق (یعنی عبادات و روابط اخلاقی افراد با همدیگر) است و مسائل سیاسی، حقوقی، حکومتی و… از دایره آن خارج است؛ چه این مسائل منوط به تشخیص افراد و تصمیم عقلی آنهاست و قرآن در مورد آنها ساکت است.

۲ـ برخی دیگر بر آن اند که علاوه بر عبادات و اخلاقیات، اصول حاکم بر نظام اجتماعی و نظام بین المللی نیز در قرآن بیان شده، اما شیوه و شکل اداره نظام امری است که به افراد اجتماع واگذار شده است.

ـ نظر سوم که با کنار هم قرار دادن آیات قابل استفاده است، این است که اسلام، گذشته از آنکه امور عبادی و اخلاقی و اصول حاکم بر نظام اجتماعی را تشریح می کند، شکل حکومت را نیز عهده دار است (ر.ک: جوادی آملی، شریعت در آینه معرفت، ۱۳۰ـ۱۳۱)؛ لذا قرآن به همه ساحت های زندگی انسانی، اعم از عرصه های فردی و روان شناختی و نیز ساختاری و جنبه های جامعه شناختی توجه کامل دارد.

اصولاً استراتژی قرآن این است که اسلام را به عنوان یک گفتمان برتر و بی بدیل (Master Signifier) برای همه عرصه های زندگی بشر معرفی نماید که دارای برنامه های دقیق است؛ لذا کشف روش و شیوه تحلیل مسائل در این عرصه ها نیز قدری دقیق به نظر می رسد.

در قرآن سه لایه در هم تنیده از آیات دیده می شود که به هر سه توجه خاصّی شده است.

الف) آیاتی که به اعتقاد انسان مرتبط است و در حوزه جهان بینی و ایدئولوژی انسان هاست (اسلام به عنوان دین و اعتقاد).

ب) آیاتی که به شیوه کامل زندگی بشر مرتبط است و سبک حیات انسانی را به درستی و واقع بینانه بیان می دارد (اسلام به عنوان دنیا و شیوه کامل زندگی).

ج) آیاتی که در پی ترسیم نظمی سیاسی ـ اجتماعی کامل است و یک نظام و ساختار جامع را برای حیات جمعی انسان ها سامان دهی می کند (اسلام به عنوان دولت).

در روش شناسی قرآن توجه به هر سه عرصه که برخی به ایمان مرتبط است و برخی دیگر به علم و زندگی اجتماعی و برخی به دولت و سیاست، حایز اهمیت است. به جز این موارد، ملاک ها و ویژگی هایی دیگر که از آیات قابل استفاده است، از قبیل انطباق با فطرت، غیر زمان مند بودن در پاسخگویی به نیازهای بشری، توجه به خصوصیات انسان، قدسی و شهودی بودن در بسیاری از مسائل و… نیز از اهمیت شایانی برخوردار است. هر یک از این محورها خود روشی انحصاری در تحلیل را طلب می کند؛ برای مثال، در هیچ یک از روش های علمی ـ اثباتی موجود، جنبه های قدسی و متافیزیکی که قرآن همواره بر آن تأکید کرده و آنها را در جهان ظاهری منشأ اثر دانسته، به چشم نمی خورد.

شیوه ها

اصولاً مطالعات دینی که با مباحث اجتماعی مرتبط است، به دلیل وسعت در موضوع و دامنه مباحث و پیچیدگی مسائل، از روش های بسیار متنوعی برخوردار می باشد. قرآن نیز حاوی روش های متفاوت و جامعی است که برای فهم آن، سویه نظر متناسب با خود را در هر یک از موضوعات و مفاهیم می طلبد؛ برای مثال، مفسران در فهم آیات قرآن، روش های متفاوتی را مورد ملاحظه قرار داده اند و از طرفی در مسائل و مواردی که قرآن به تحلیل آن پرداخته است، روش های ویژه آن دسته از مسائل را که قرآن به کار برده، استفاده کرده اند. اینان گاه روش تفسیر روایی، گاه روی آوردی ادبی، گاه روش عقلی، گاه سمانتیک و گاه شیوه تأویلی را در پیش گرفته اند (ر.ک: فرامرز قراملکی، روش شناسی مطالعات دینی، ۲۰۴). نیز اگر روش های تحلیل خود قرآن را بنگریم، می بینیم که گاه به روش عقلی، برهانی، اجتهادی، گاه به بهره گیری و زبان علمی و ابزاری و توجه به مسائل عینی، گاه به شیوه های عقلی، تفهمی، تاریخی و. .. عنایت نموده است. به عبارت دیگر، بحث از روش شناسی قرآ ن را می توان در دو طبقه درون قرآنی و برون قرآنی قرار داد؛ در طبقه اوّل، گاه به شیوه های خاص همچون روش تفسیر روایی، روش تفسیر قرآن به قرآن، روش تفسیر عقلی، روش تفسیر عرفانی و… به تحلیل و تفسیر آیات پرداخته می شود و گاه به صورت تلفیقی تطبیقی یا میان رشته ای. در طبقه دوم ـ که از خارج از قرآن به شیوه شناسی و روش تحلیل قرآن به قرآن نگاه می شود ـ نیز می توان عدم محدود نمودن آن در چارچوب روش خاصی را استفاده و مشاهده کرد. لذا در مطالعات قرآنی، تنوّع بسیار زیادی را در روش می توان یافت؛ چه در شناخت قرآن و چه در کشف شیوه هایی که قرآن از آن