فایل پاورپوینت کامل زینب علیها السلام الگوی سلامت روان

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل زینب علیها السلام الگوی سلامت روان :

مقدّمه

در مورد قیام عاشورا و نقش حضرت زینب علیهاالسلام، در منابع اسلامی مطالب فـراوانی ذکر شده و در همین زمینه پژوهش های فراوانی صورت گرفته است. هر کدام از این پژوهش ها، یک یا چـند بعد از ابعاد شخصیت حـضرت و نـقش بی بدیل ایشان را در حوادث گوناگون صدر اسلام به رشته تحریر درآورده اند. در این بین، برخی نقش بی همتای ایشان را در واقعه کربلا مورد بررسی قرار داده اند (مهموری، ۱۳۸۱). در نوشتار دیگری، علاوه بر نقش، ابـعاد شخصیتی ایشان مورد تحقیق قرار گرفته است (فاضلی، ۱۳۸۶). بعضی به بررسی گوشه ای از مقام علمی و جایگاه روایی ایشان پرداخته اند (مؤمنی، ۱۳۸۸). تحقیقات دیگری، سخنرانی های حضرت را در کوفه (حسینی اجداد، ۱۳۸۸ ) و شام (پاک نیا تبریزی، ۱۳۸۹)، مـورد بـررسی قرار داده اند. اما در تحقیق حاضر، سعی شده با نگرشی دینی ـ روان شناختی، با استفاده از یکی از معروف ترین نظریات روان شناسی، حضرت زینب را الگوی سلامت روان معرفی نماید.

بهداشت و سلامت روان، یکی از مهم ترین مباحث طـرح شـده در حیطه شخصیت و تعلیم و تربیت است که همواره مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است. فرهنگ ها و سازمان ها و مکاتب روان شناسی در تعریف سلامت و بهداشت روانی مفاهیم مختلفی به کار برده اند. «فـرهنگ بـزرگ روان شناسی لاروس» بهداشت روانی را «استعداد روان برای هماهنگ، خوشایند و مؤثر کار کردن، برای موقعیت های دشوار، انعطاف پذیر بودن و برای بازیابی تعادل خود توانایی داشتن» تعریف کرده است. سازمان جهانی بهداشت، بهداشت روانی را اینـ گـونه تـعریف می کند: «توانایی کامل بـرای ایفـای نـقش های اجتماعی، روانی و جسمی» (گنجی، ۱۳۷۶، ص ۲۲؛ نجات، ۱۳۷۸). نظریه پردازان مختلف در این باره دیدگاه های متنوعی را بیان نموده اند و تعریف های مختلفی از سلامت روان ارائه داده اند: فـقدان بـیماری، داشـتن تعادل عاطفی، سازش اجتماعی، احساس راحتی و آسایش، یکپارچـگی شـخصیت، شناخت خود و محیط، خود واقعی بودن و غیره نمونه ای از این تعاریف است (لطافتی بریس، ۱۳۸۹). به طور کلی، مکاتب و رویکردهای مطرح در روان شـناسی تـعاریف زیر را ارائه کرده انـد: مکتب زیست گرایی معتقد است: بهداشت روانی زمانی وجود خـواهد داشت که بافت ها و اندام های بدن به طور سالم کار کنند. مکتب روان تحلیل گری معتقد است: بهداشت روانـی یعـنی کنـش متقابل موزون بین سه عنصر مختلف شخصیت (نهاد، من و من بـرتر)، بـه گونه ای که «من» بتواند بین نهاد و «من برتر » تعادل برقرار کند. مکتب رفتارگرایی در تعریف بهداشت روانی، بـر سـازگاری فـرد با محیط تأکید دارد و بهداشت روانی را رفتاری آموخته شده می داند. مکتب انـسان گـرایی مـعتقد است: بهداشت روانی یعنی ارضای نیازهای سطوح پایین و رسیدن به سطح خودشکوفایی (گنجی، ۱۳۷۶، ص ۲۳). رویکرد شناختی بـهداشت روان را بـر اسـتدلال ها و باورهای صحیح استوار می داند (Beck & et al, 1979 , p. 275؛ همان، ص ۳۲۱). در این میان، یکی از کارآمدترین دیدگاه ها در حیطه سلامت روانـ، دیدگـاه شناختی است که بک از سردمداران عمده این دیدگاه به شمار می رود. دیدگاه های شناختی، سـلامت یا عـدم سـلامت روانی را مربوط به نحوه دریافت و تفسیر ما از جهان و محیط پیرامون می دانند. هرچه دریافـت مـا از محیط پیرامون نزدیک تر به واقعیت باشد، در روابط با محیط و دیگران و در نحوه واکنـش هـا در بـرابر حوادث و وقایع، منطقی تر عمل می کنیم و به سلامت روانی نزدیک تریم. در غیر این صورت، در مـعرض انـواع آسیب های روانی اجتماعی قرار می گیریم. ادراکات ناصحیح و خطاهای شناختی، سبب بـروز انـواع اخـتلالات روانی مثل افسردگی و اضطراب می شود؛ بخصوص زمانی که حوادث و رویدادهای ناگوار رخ می دهد (Beck & ; et al, 1979, p. 275؛ یونسی، ۱۳۸۳)؛ زیرا این افـراد نـاارزنده انـگاری و اسناد درونی شکست ها را به خود برمی گردانند و خود را مسئول همه حـوادث خـارجی می دانند و در مقابل حوادث، احساس عجز و ناتوانی می نمایند. این امر با تغییرات زیست شناختی مانند کاهـش نـورآدرنالین در سطح دستگاه عصبی مرکزی، همراه می گردد و باعث می شود به تـدریج فـرد به افسردگی و دیگر اختلالات دچار شود (دادسـتان، ۱۳۸۳، ص ۳۳۳ـ۳۳۵). پیامـبر اکرم صـلی الله علیه و آلهکه اسوه مکارم اخلاق بودند، در دعـاهای خـود، به خدا عرضه می داشتند: «اللّهم اَرِنی الاشیاءَ کما هِی»؛ خدایا واقعیت هـا را آن گـونه که هست به من نشان بـده.

از سـویی، یکی از شیوه هـای تـعلیم و تـربیت صحیح، ارائه الگوی کارآمد در زمینه های مـختلف اسـت. این امر موجب می شود افراد برای پیروی از الگو ترغیب گردند. در این زمینه آلبرت بـندورا (Albert Bandura) مـعتقد است: یکی از کارآمدترین روش ها در تعلیم و تربیت، ارائه الگـوست (پروین، ۱۳۸۶، ص ۳۷۷). افراد با دیدن الگوی مـناسب درصـدد الگوگیری از او برآمده و رفتار وی را تبعیت خـواهند نـمود. در آموزه های دینی نقش الگو مورد توجه جدی قرار گرفته، به گونه ای که خـداوند پیامـبر صلی الله علیه و آله را بهترین الگوی انـسانی مـعرفی نـموده است و مسلمانان را تـرغیب بـه پیروی از ایشان می نماید: «لَقـَدْ کانَ لَکمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ» (احزاب: ۲۱)؛ یقینا پیامبر خدا برای شما الگوی نـیکویی اسـت. به همین جهت، ارائه یک الگوی موفق سـلامت روان در امـر تربیت دینـی، بـخصوص در مـواجهه با رویدادهای آسیب زا، بـه گسترش سلامت روان در جامعه خواهد انجامید.

حال سؤال اساسی این است که از دیدگاه شناختی بک (برای مطالعه بـیشتر، ر.ک: عـلی نقی فقیهی و همکاران، ۱۳۸۶)، چگونه حضرت زینـب عـلیهاالسلاممی تـواند یک الگـوی سـلامت روان و کنترل تکانه تـلقی گردد؟ سـؤالات فرعی نیز عبارتند از: جایگاه علمی و شناختی حضرت زینب علیهاالسلام چیست؟ مؤلفه های اساسی سلامت روان براساس دیدگاه شـناختی کدام است؟ نـگرش حـضرت زینب علیهاالسلام به واقعه کربلا بر اسـاس این مـؤلفه هـا چیست؟

زینـب عـلیهاالسلام و جـایگاه علمی وی

تاریخ اسلام شاهد زنان مؤمن و اسوه های صبر و فداکاری و علم و معرفت بسیاری بوده است که برخی از آنان مسیر تاریخ را تغییر داده اند. ازجمله این زنان، حضرت زینب علیهاالسلام اسـت که با ایفای نقش صحیح خود در نهضت کربلای حسینی، الگوی جاودانه ای در تاریخ بر جای گذارد. به راستی که زینب علیهاالسلام اسوه عبادت، علم و معرفت، استقامت و پایداری، حجاب و عفاف، صبر و شکیبایی و شجاعت است.

یکی از صـفات بـارز حضرت، علم و معرفت و بینش صحیح است، که با نیم نگاهی به واقعه جانسوز عاشورا، این امر روشن می گردد. در روایات اهل بیت علیهم السلام و کلام بزرگان، معرفت بالای حضرت ستوده شده که خـود گـواه روشنی بر این مدعاست. امام سجاد علیه السلام پس از خطبه عمه بزرگوارش در شهر کوفه می فرماید: «… اَنْتِ بِحَمْداللَّهِ عَالِمَهٌ غَیرُ مُعَلَّمَهٍ فَهِمَهٌ غَیرُ مـُفَهَّمَه» (مـجلسی، ۱۴۰۴ق، ج ۴۵، ص ۱۶۴)؛ بحمدلله که تو عالم آموزگار نـادیده و خـردمند نیاموخته هستی. ابن عباس گفتار پرارج فاطمه زهرا علیهاالسلام را درباره فدک، از زینب علیهاالسلام نقل می کند و می گوید: «حدثنی عقیلتنا زینب بنت علی علیه السـلام»؛ خـردمند ما دختر علی عـلیه السـلام چنین گفت…. «عقیله» صفت و عنوان زینب علیهاالسلاممی باشد. علاوه بر این، درس و تفسیر قرآن از سوی حضرت زینب علیهاالسلام برای زنان کوفه، در زمان حکومت پدرشان امیرالمؤمنین علی علیه السلام، بیانگر دانش ایشان اسـت (فـاضلی، ۱۳۸۶). سیدمحسن امین در اعیان الشیعه می گوید: «جلالت شأن و مقامش، بزرگی مقام و منزلتش، قوه استدلال و برتری عقلش و ثبات و پایداری اش را از خطبه هایش در کوفه می توان ادراک کرد. فصاحت زبان و بلاغت کلامش در خطبه های کوفـه و شـام و… چنان اسـت که گویا از زبان پدرش امیرالمؤمنین علیه السلام سخن می گوید » (امین، ۱۴۰۳ق، ج ۷، ص ۱۷۴).

دکتر عایشه بنت الشاطی نویسنده مشهور مصری و صـاحب کتاب بانوی کربلا می نویسد: «زینب توانا بانویی که عالی ترین نـمونه ای از شـهامت و دلیری، دانـش و بینش، کفایت و خردمندی، قدرت روحی و تشخیص موقعیت بوده و هر وظیفه ای از وظایف گوناگون اجتماعی را که به عهده گرفت، بـه خـوبی انجام داد. دانشمند بانویی که باید مردان جهان از خوان تعلیماتش بهره برگیرند و از خرمن کمالاتش خـوشه هـا بـچینند. او بانوی بانوان، زینب، دختر امیرالمؤمنین علیه السلام بود. هنگام مطالعه زندگی پر حادثه او در برابر پیشگاه پرعـظمت او سر فرود می آورم. زینب ماهی است که از پنج خورشید تابان کسب نور کرده و از هر کدام بـه طور شایسته ای بهره گـرفته و آن گـاه جهانی را روشنایی بخشیده است» (بنت الشاطی، ۱۳۸۰، ص ۷۶).

سلامت روان براساس دیدگاه شناختی و مؤلفه های اساسی آن

از دیدگاه شناختی، افرادی که سلامت روان دارند و از شخصیت سالم بهره مند هستند دارای استدلال ها و باورهای صحیح هستند (Beck & et al, 1979, p. 275؛ گنجی، ۱۳۷۶، ص ۳۲۱) و نـگرش صحیحی در مورد خویش، وقایع پیرامونی و آینده دارند. ازاین رو، شناخت درمانگران معتقدند: نگرش نادرستی که نسبت به وقایع پیدا می کنیم ما را آشفته می کند، نه خود وقایع. و شرط سلامت روان تصحیح خطاهای شناختی اسـت که ازجـمله آنها بی توجهی به امور مثبت، فاجعه سازی، پیش بینی منفی، استدلال های هیجانی، شخصی سازی، تعمیم مبالغه آمیز، تفکر تساوی گونه و غیره است. این خطاها خود منجر به مشکلات شناختی، عـاطفی و رفـتاری در فرد می شود (لطافتی بریس، ۱۳۸۹). بک، سال ها درباره سلامت روان و افسردگی، تحقیق نموده در این زمینه، آثار ارزشمندی از خود بر جای گذارده است. وی در تحقیقاتش متوجه شد که ساختار ذهنی افراد افسرده بـه گـونه ای است که نوع استنباط آنها از واقعیت، متفاوت با نوع استنباط افراد عادی است. استنتاج های غلط ذهنی (استنتاج هایی که منطبق با میل آنهاست نه منطبق با واقعیت)، بیش تعمیمی، بـرداشت مـبالغه آمـیز از مسائل و موضوعات روزمره و برچسب زدن هـای نـاروا بـه رویدادها، از مشخصه های این افراد است. وی به این نتیجه رسید که افسردگی عمدتا از تعبیرهای منفی و تفسیرهای غلط از واقعیات ناشی می شود. در این زمینه، بـه سـه مـؤلفه اصلی اشاره کرده که زیربنای این گونه استنتاج ها را تشکیل مـی دهـند (پروچاسکا و نورکراس، ۱۳۸۹، ص ۴۱۶؛ افروز، ۱۳۸۱). با اصلاح این استنباط های غلط، می توان به سلامت روان دست یافت. در این نوشتار، مؤلفه های سـه گـانه دیدگـاه شناختی مطرح می گردد و در چارچوب آنها، نگرش حضرت زینب عـلیهاالسلام به حادثه کربلا، مورد ارزیابی قرار می گیرد. در ذیل، به این سه مؤلفه اشاره می شود:

۱- نگرش فرد نسبت بـه خـود

افـراد افسرده، خود را بی ارزش تلقی می کنند، توانمندی های خود را اندک ارزیابـی مـی کنند و از عزت نفس پایینی برخوردارند. علت این امر می تواند اموری مانند: احساس تقصیر، احساس خجالت، خـشم و تـوقعات بـیش از حد و غیرواقعی از خود باشد. احساس تقصیر، از آنجا سرچشمه می گیرد که فرد احـساس مـی کنـد مسئولیت همه شکست ها به عهده اوست و باید به شیوه بهتری عمل می کرد و اکنـون هـیچ نـقشی در تغییر اتفاقات رخ داده، ندارد. بعضی مواقع احساس تقصیر، از احساس خجالت و کوچک شمردن خـود سـرچشمه می گیرد که فرد مقهور حوادث، رویدادها و جاه و جلال مادی می شود (Beck & et al, 2004, p. 319؛ افروز، ۱۳۸۱). امـیرالمؤمنین عـلی عـلیه السلام در فراز زیبایی، خصوصیات مؤمنان واقعی را چنین توصیف می نماید: «عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنـْفُسِهِمْ فـَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْینِهِم» (نهج البلاغه، بی تا، ص ۳۰)؛ خدواند در نزد آنان بزرگ اسـت و غـیر خـدا در چشم آنان کوچک است. در چنین حالی، ما باید به چنین افرادی کمک کنیم تا نـگرش مـثبتی از خود و داشته های خود پیدا کنند و حوادث روزگار آنها را به زانو درنیاورد و عـزت نـفس از دسـت رفته را به دست آورند.

زینب علیهاالسلام در کوران حوادث بعد از عاشورا و در سخنرانی های گوناگون، شأن و مقام خـود و اهـل بـیت را بازگو می نماید و بزرگی اصل و نسب و جلالت معنوی خود و اهل بیت را در آنـ شـرایط سخت ابراز می دارد و با تفسیری واقع بینانه مسئولیت فجایع به بارآمده را متوجه دشمنان می نماید. حـضرت در اولین سـخنرانی خود بعد از جریان عاشورا در جمع کوفیان می فرماید: «هرگز شما را ابدا امـید خـلاصی از شداید عذاب الهی و انتهای عقاب نیست و چـگونه امـید نـجات باشد شما را که فرزند خاتم انبیا، معدن رسـالت و سـید جوانان اهل بهشت را کشتید؛ آنکه در جنگ سنگر شما و تنها حزب و دسته شما بـود و در صـلح موجب آرامش دل شما و مرهم زخـم شـما و در سختی هـا التـجای شـما بود، و در جنگ ها مرجع شما بـود» (مـجلسی، ۱۴۰۴ق، ج ۴۵، ص ۱۶۳). سپس حضرت با سرودن شعری، نسب و ارزش خود و خانواده خویش را ستایش می نـماید و بـه تقبیح رفتار ناشایست آنان می پردازد:

مـَا ذَا تَقُولُونَ إِذْ قَالَ النَّبِی لَکم

ماذَا صَنَعْتُمْ وَ أَنْتُمْ آخِرُ الْأُمَمِ

بـِأَهْلِ بـَیتِی وَ أَوْلَادِی وَ مَکرُمَتِی

مِنْهُمْ أُسَارَی وَ مِنْهُمْ ضُرِّجُوا بِدَمٍ

مَا کانَ ذَاک جَزَائِی إِذْ نَصَحْتُ لَکمْ

أَنْ تـَخْلُفُونِی بـِسُوءٍ فِی ذَوِی رَحِمِی (همان).

ترجمه: چـه خـواهید گـفت هنگامی که پیغـمبر صـلی الله علیه و آلهبا شما گـوید: این چـه کاری است که کردید و شما که آخرین امت هستید؟! به خانواده و فرزندان و عزیزان من، بعضی اسیرند و بعضی آغشته بـه خـون. پاداش من که نیک خواه شما بودم این نـبود که بـا خویشانم پس از مـن بـدی کنـید.

نمونه دیگر را می تـوان در مجلس ابن زیاد مشاهده کرد. او که تلاش می کرد اهل بیت را شکست خورده جلوه نماید و با تکیه بر پیروزی ظـاهری، اهـل بیت را تحقیر کند و از سویی، زینب عـلیهاالسلام داغ دیده را بـسیار آسـیب پذیر تـصور مـی کرد، حضرت را این گونه مـورد خـطاب قرار داد: «حمد و سپاس خداوندی را که شما را رسوا کرد، و دروغ شما در گفتارتان را آشکار نمود.» حضرت زینب علیهاالسلام جواب داد: «همانا شـخص فـاسق رسـوا می شود و بدکار دروغ می گوید، و او دیگری اسـت نـه مـا» (سـیدبن طـاووس، ۱۳۴۸، ص ۱۶۰). حـضرت زینب علیهاالسلام با تفسیر واقع بینانه ای از عاشورا نه تنها خود و اهل بیت را مقصر ندانست، بلکه با استفاده از کلمات «فاسق» و «فاجر» ابن زیاد را مسبّب اصلی این جنایت هولناک معرفی نمود.

حـضرت در مجلس یزید علی رغم جاه و جلال کاخ یزید و علی رغم حوادث بسیار ناگوار شام و مجلس یزید، با عزت نفس ستودنی خود و با بیانی شیوا، دشمنان خود را حقیر می انگارد: «اگرچه فشارهای روزگار مرا بـه سـخن گفتن با تو وادار کرده است، ولی من قدر و مقدار تو را کوچک می پندارم و سرزنش تو را بزرگ می شمارم و توبیخ نمودن تو را ستوده می دانم» (طبرسی، ۱۴۰۳ق، ج ۲، ص ۳۰۹). در جای دیگری، حضرت