---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عاشورا در ادب فارسی از دیروز تا امروز :

مقدمه

ادبیات هر سرزمینی با در نظر گرفتن اقلیم و بافت اجتماعی هر جامعه بدون شک به عنوان آیینه ی افکار، باورها و گرایش ها آن مردم بوده و زبان گویای هنر و اندیشه ی آن سرزمین است و بستری است برای ماندگاری گونه ای از دغدغه های بشر که شایسته ی حضور دائم اجتماعی را دارند. قیام امام حسین و واقعه ی عاشورا از عوامل مهم تاثیرگذار در ادبیات فارسی و هم چنین ادبیات عرب بوده و این حادثه و پیام های آن را در غالب شعر در گذر تاریخ ماندگار کرده است. با گذشت قرن ها از آن واقعه، شاعران زیادی در غم و مصیبت این فاجعه دیوان ها سروده اند اما هنوز هم هیچ یک از آن ها نتوانسته آن طور که لایق این واقعه ی غم انگیز و دلخراش است، سخنوری کند و تمام و کمال آن را بازگوید. این غم آن چنان عمیق است که بازگویی آن در کلام نمی گنجد اما چیزی که این واقعه را جاودان ساخته، نقل نسل به نسل بوده و همین نوشته های مکتوب است که آیندگان را از این فاجعه مطلع ساخته است.

ادبیات عاشورایی از غنی ترین و حماسی ترین ذخایر فکری و احساسی مکتب شیعه است و برخی از شاعران نیز هستند که تمام شهرت خود را مدیون این ذخیره ی فکری و احساسی شیعه هستند. دوره های شعر عاشورایی در زبان فارسی را می توان به بخش تقسیم کرد؛ دوره ی اول شامل قرون اولیه ی شعر فارسی است که تا قبل از شکل گیری حکومت صفوی را شامل می شود، دوره ی دوم مربوط به عصر صفوی است، دوره ی سوم دوران حکومت افشاریه، زندیه و قاجاریه را دربر می گیرد و دوره ی چهارم دوران معاصر است.

در دوره ی اول اشعار عاشورایی بیشتر به جنبه ی حماسی واقعه اشاره می کردند و دلیل این امر شرایط سیاسی حاکم بر جامعه بود که تعصبات مذهبی رواج داشت و تفکرات شیعه سرکوب می شد. به همین دلیل در فاصله ی قرن های سوم تا ششم تعداد اشعار عاشورایی کم است و در این اشعار شخصیت امام (ع)، چگونگی شهادت ایشان و یارانشان و عناصر واقعه ی عاشورا به صورت تلمیح (تلمیح یکی از صناعات ادبی است که شاعر با استفاده از آن داستانی را در قالب یک شعر بیان می کند) بیان شده است. همان طور که گفته شد، اوضاع سیاسی آن دوره برای شیعیان مطلوب نبوده و شاعران به این علت، بیشتر از این صنعت ادبی در اشعار عاشورایی و مذهبی خود استفاده می کردند.

شاید بتوان «مروزی» را جزو اولین شاعرانی دانست که در رثای امام حسین و واقعه ی کربلا شعر سروده است:

باد صبا درآمد، فردوس گشت صحرا

آراست بوستان را نیسان به فرش دیبا

میراث مصطفی را فرزند مرتضی را

مقتول کربلا را تازه کنم تولا

پاکیزه آل یاسین، گمراه و زار و مسکین

وان کینه ای پیشین آن روز گشته پیدا

آن پنج ماهه کودک باری چه کرد ویحک!

کز پای تا به تارک مجروح شد مفاجا

آن زینب غریوان اندر میان دیوان

آل زیاد و مروان نظاره گشته عمداً

بعد از کسایی، ناصر خسرو نیز که از پیروان او بود، در اشعار خود به این واقعه و مصیبت سیدالشهدا اشاره کرده است:

بتگر بتی تراشد، او را همی پرستد

زو نیست رنج کس را نه زان خدای سنگین

تو چون بتی گزیدی کز رنج و شر آن بت

برکنده گشت و کشته یکرویه آل یاسین؟

آن کز بت تو آمد بر عترت پیمبر

از تیغ حیدر آمد بر اهل بدر و صفین

لعنت کنم بر آن بت کز امت محمد

او بود جاهلان را ز اول بت نخستین

لعنت کنم بر آن بت کز فاطمه فـدک را

بستد به قهر تا شد رنجور و خوار و غمگین

لعنت کنم بر آن بت کو کرد و شیعت او

حلق حسین تشنه در خون خضاب و رنگین

قطران تبریزی نیز واقعه ی کربلا و بستن آب به روی امام و یارانش و تشنگی ها را در یک بیت و در قالب مرثیه ای برای ممدوح خود به تصویر کشیده است:

رفتی زجهان به تشنگی بیرون مانند شهید کربلا بودی

در این دوران سرودن اشعار عاشورایی مختص شیعیان نبود و شاعران اهل سنت نیز که از تعصبات سیاسی حکومت پیروی نمی کردند، به سرودن این اشعار می پرداختند. برای مثال سنایی که از شاعران سنی بود، به عنوان نخستین شاعر اهل سنت به مدح امام حسین پرداخت:

خرمی چون باشد اندر راه دین کز بهر حق خون روان گشتست از حلق حسین در کربلا

از برای یک بلا کاندر ازل گفتست جان تا ابد اندر دهد مرد بلی تن در بلا

و در شعر دیگری می گوید:

سراسر جمله عالم پر زنانند زنی چون فاطمه خیر النسا کو؟

سراسر جمله عالم پر شهید است شهیدی چون حسین کربلا کو؟

در اواخر دوره ی اول و روی کار آمدن سلجوقیان و خوارزمشاهیان و هم چنین گرایش مغول ها به مذهب شیعه، شعر عاشورایی به عنوان برجسته ترین نوع ادب آیینی رونق گرفت. شاید بتوان گفت زیباترین اشعار آیینی این دوره متعلق به خواجوی کرمانی و ابن حسام است:

دلم شکسته و مجروح و مبتلای حسین طواف کرد شبی گرد کربلای حسین

طراز طره ی مشکین عنبر افشانش خضاب کرد به خون، خصم بی وفای حسین

قدر چو واقعه ی کربلا مشاهده کرد ز چشم چشمه ی خون راند بر قضای حسین

نشسته بر سر خاکستر آفتاب مقیم کبود پوش به سوگ از پی عزای حسین

جمال روشن خورشید را غبار گرفت که در غبار نهان شد مه لقای حسین

به روز واقعه، ای ظالم خدا ناترس بیا ببین که چه ها کرده ای به جای حسین

خدای قاضی و پیغمبر از تو ناخشنود چگونه می دهی انصاف ماجرای حسین

حسین، جان گرامی فدای امت کرد سزاست امت اگر جان کند فدای حسین

در دوره ی دوم و به قدرت رسیدن حاکمان شیعه ی صفوی، به تبلیغ بزرگترین نماد شیعه یعنی واقعه ی عاشورا پرداخت. در این دوران بود که مرثیه سرایی و منقبت خوانی رشد چشمگیری پیدا کرد؛ و این دوران آغازی شکوهمند برای شعر عاشورایی بود. رونق گرفتن مراسم های عزاداری امام حسین در این دوران، نیاز به شعر عاشورایی را بیشتر کرد و این اشعار رواج و رونق یافتند. عصر صفویه را می توان دوران ظهور ترکیب بند و ترجیع بند عاشورایی نامگذاری کرد.

محتشم کاشانی از جمله شاعران مشهور این دوران است و او را «پدر مرثیه سرایی ایران» نامیده اند که ترکیب بند مشهوری را درباره ی عاشورا سروده که هنوز هم در عزاداری ها خوانده می شود و شاعران زیادی از این شعر الهام گرفته و شعر عاشورایی سروده اند:

باز این چه شورش است که در خلق عالم است باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است

این صبح تیره باز دمید از کجا کزو کار جهان و خلق جهان جمله درهم است

گویا طلوع می کند از مغرب آفتاب کاشوب در تمامی ذرات عالم است

گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست این رستخیز عام که نامش محرم است

در بارگاه قدس که جای ملال نیست سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است

جن و ملک بر آدمیان نوحه می کنند گویا عزای اشرف اولاد آدم است

خورشید آسمان و زمین، نور مشرقین پرورده ی کنار رسول خدا، حسین

وحشی بافقی نیز از شاعران غزل سرایی است که قصایدی نیز در نقبت امامان شیعه سروده است. وی در یک ترکیب بند به شرح واقعه ی کربلا پرداخته است که از مهم ترین ویژگی آن می توان به بیان و قدرت کلام و آهنگین بودن آن اشاره کرد:

روزی است این که حادثه کوس بلا زده است کـــوس بـلا بــه معرکه کربـلا زده اســت

روزی است این که دسـت ستـم پـیشه جــفا بر پــای گلبن چمن مـصطفـی زده اســــت

روزی است این که خشک شد از تاب تشنگی آن چشمه ای که خنده بر آب بـقا زده است

روزی اســـت ایـــن کـــشته بــــیداد کـربلا زانـــــوی داد در حـــرم کـبریا زده اســت

امــروز مــاتـمی است که زهرا گشاده مـوی بر سـر زده زحسـرت و واحــسرتا زده است

یـــعنی مــحرم آمـــد روز نــدامــت اســت روز نــــدامت چـــه که روز قیامت اسـت

ایـن مـاتـم بــزرگ نـــگنجد در ایـن جـهان آری در آن جــــهان دگـر نیز این عزاسـت

دوره ی سوم را می توان ادامه ی دوره ی صفویه نامید، چون حاکمان این دوران نیز به پاس داشت شعائر دینی و اسلامی، به خصوص واقعه ی کربلا و شهادت امام حسین (ع) تاکید می کردند. شعر ایندوران را می توان تکرار شعر دوره های قبل نامید چون به دلیل استفاده از سبک هندی در اشعار و افراط در پروراندن مضمون های عجیب و غریب (طوری که فهم آن برای خواص هم دشوار بود)، شاعران به سبک اشعار قرن ششم بازگشتند. از شاعران برجسته ی این دوره می توان از «نیاز جوشقانی»، «حجت الاسلام نیر تبریزی» و «عمان سامانی» یاد کرد که از سرآمدان شعر عاشورایی دوران قاجار بودند. عمان سامانی منظومه ی عرفانی به نام «گنجینه الاسرار» دارد که مشهورترین شعر عاشورایی او بوده و تصاویری از قتلگاه کربلا و واقعه ی عاشورا را به تصویر کشده است؛ صحنه ی آمدن حضرت زینب به رزمگاه و بر سر برادرش حسین تصویری است که دل هر خواننده ای را به درد می آورد:

پس ز جان بر خواهر استقبال کرد تا رخش بوسد الف را دال کرد

همچو جان خود در آغوشش کشید