فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز

با فایل فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز شامل 120 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز :

بررسی فایل پاورپوینت کامل نامه امام هادی علیه السلام به اهالی اهواز از دیدگاه روش شناسی کلامی بخش دوم

در عصر امام هادی(ع) بسیاری از شکوک و اوهام پیرامون اصول عقاید اسلامی رایج گشته بود که آغاز پیدایش آنها از روزگاران حکومت بنی امیه بوده است.

د- اسناد بخش هایی از نامه در سایر منابع نقلی

درباره موضوع اعتقادی و مهم عدل الهی و احتجاج در خصوص جبر و اختیار در منابع مختلف روایی پرداخته شده است.[۲۸] با این حال، با توجه به اینکه یکی از راه های بررسی اعتبار یک متن روایی، بررسی سندیِ بخش های مختلف آن است، به این مبحث هم به طور مختصر اشاره می کنیم.

بخش قابل توجهی از نامه مذکور به ذکر آیات قرآنی و روایات پیامبر(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و امام صادق(ع) اختصاص یافته است.[۲۹] برخی از روایات یاد شده در کتب حدیثی مختلف به طور مجزّا مورد بررسی سندی قرار گرفته و تأیید شده که به این ترتیب به اعتبار متن نامه افزوده می شود. اشاره به اسناد تمام روایاتِ متن نامه، از حوصله این مقاله خارج است، ولی از جمله این روایات که برای نمونه ذکر می شود عبارتند از:

– حدیث ثقلین: از احادیث متواتر است. (ر.ک. هندی، میرحامد، خلاصه عبقات الانوار(مجلد حدیث الثقلین)، سید حسن افتخار زاده، تهران، نبأ، ۱۳۸۷) – در تفسیر آیه ۵۵ و۵۶ سوره مائده. (طباطبایی، ج۶، ص ۴) – حدیث «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاه.ُ» (امینی، ج۱، صص ۸ به بعد و ج ۳ ص ۲۱۵ و ص ۲۴۵. نیز: شرف الدین موسوی، ص ۶۹.؛ دهقان، صص ۹۵-۱۲۹) – حدیث منزلت: «أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَه هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی.» (مجلسی، ج ۳۷: ۲۵۴-۲۸۹؛ حنبل، ج۱، ص ۷۰۹) – پرسش فردی از امیرالمؤمنین(ع) هنگام بازگشت از شام (صفین) و پاسخ حضرت. (کلینی، ج ۱، ص ۱۵۵.؛ مجلسی، ج ۱۰۸، ص: ۶۱؛ مجلسی، ج۲ ص ۱۷۴.؛ ابن بابویه، عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۱، ص ۱۴۰؛ حسینی ارموی (محدث)، ج ۲، ص۱۱۸۱.؛ رضی (سید)، ص: ۱۱۲۰)

و- گفتاری در وجه استناد به ادلّه نقلی در مباحث معرفتی و اعتقادی

با وجود اهمیت بررسی سندی که پیشتر به آن اشاره شد، با مطلبی کلّی در ارتباط با محتوای نامه و میزان نیازمندی آن به بررسی های دقیق سندی، این بخش را به پایان می بریم. موضوع جبر و اختیار در زمینه مبحث “عدل الهی” و به عنوان یکی از اصول اعتقادی بررسی می شود در این نوع مباحث تقلید مجاز نبوده و وظیفه هر انسان عاقل یقین پیدا کردن بر اساس یافته ها و درک فطری و عقلانی است. از این رو به طور کلّی استناد به ادلّه نقلی، چه قرآن و چه روایات، در چنین مواردی جنبه تعبّدی محض ندارد و با غیر مستقلّات عقلیه (مانند فروع احکام شرعی) متفاوت است. در باب احکام، انسان هیچ درک عقلانی در مورد آن ها ندارد، لذا استناد به دلایل نقلی صرفاً تعبّدی است. ولی در مستقلّات عقلیه که مسائل برای انسان وجدانی است تمسّک به دلایل نقلی صرفاً از جهت تعبّد نسبت به آنها نیست. در واقع احکام عقلی با ادلّه نقلی ثابت نمی شوند. لذا آن دسته از دلایل نقلی که احکام عقل را بیان می کنند، احکام ارشادی نامیده می شوند؛ چون جنبه هدایت و ارشاد بندگان را به سوی حکم عقلی آنها دارند. ارشاد به حکم عقل، تذکّر و تنبّهی است که از این طریق برای انسان غافل پیدا می شود. به طور کلّی آیات و روایاتی که ناظر به مباحث عقلی هستند، بیشتر جنبه تنبیهی دارند نه تعلیمی. به این معنا که انسان مفاد آنها را وجدان می کند و در فهمیدن آنها نیاز به آموختن ندارد. در این موارد که گاه مورد غفلت و بی توجّهی قرار گیرند، ادلّه نقلی می تواند او را متذکّر به حقیقت کرده، از اشتباه درآورد. مانند کسی که از وجوب اطاعت نسبت به خدا و رسول(ص) غافل است و تذکّر قرآن یا احادیث او را به خود آورده و متذکّر می شود به آنچه عقلاً می فهمد. باید دید به طور کلّی دقّت و بررسی در سند حدیث در چه مواردی لازم است. تفصیل این موارد در علم اصول فقه مطرح شده است. برای رعایت اختصار به نقل نظر یکی از فقهای معاصر (آیت الله لطف الله صافی گلپایگانی) در این زمینه اکتفا می کنیم. ایشان در این باره چنین فرموده اند: «در قسمت هایی که عقلی خالص باشد فقط متن حدیث ملاحظه می شود؛ ولی در قسمت هایی که دلیل اثبات آن نقل باشد، سند حدیث را هم باید ملاحظه کرد.» (صافی گلپایگانی، فروع ولایت در دعای ندبه، ص ۲۸) این مطلب را ایشان به عنوان یک شیوه مورد اتّفاق در نظر فقها و اصولیّین مطرح کرده اند نه اینکه صرفاً نظر شخصی ایشان باشد. به این ترتیب: «فحص و رسیدگی و تحصیل اطمینان به صدور حدیث در مورد احادیثی که راجع به حکم الزامی شرعی مثل واجب و حرام یا معاملات و امور مالی و حقوقی و سیاسی باشد بیشتر انجام می شود و معمولاً در احادیث دیگر مانند اخبار مربوط به اصول عقاید و مستحبّات به این مقدار رسیدگی و دقّت نیاز پیدا نمی شود.» (همان)

اصولاً در مطالب عقلی نیازی به بررسی سندی نیست، نهایتاً اگر فرد متذکّر به حکم عقل خود شد، مدلول آن ادلّه را به اعتبار آنچه وجدان می کند می پذیرد. بنابراین بالاخره به فضل خدا باید مطلب برای شخص یافته ای وجدانی شود تا بتواند به راحتی تسلیم آن گردد. (ر.ک.: بنی هاشمی، ص ۱۴۷ به بعد)

بخش سوم: فهرستی از موضوعات مطرح شده در نامه امام هادی(ع) به اهالی اهواز

۱- شروع و طرح بحث۲- مقدمه در اهمیت مراجعه به اهل بیت: که همان پیروی از قرآن و راه بهره مندی از قرآن است.۳- ورود به موضوع اصلی بحث۳-۱- اشاره به قول امام صادق(ع) در رابطه با مقام منزله المنزلین (بین جبر و تفویض) و پنج امر مربوط به آن.۳-۲- اشاره به تصدیق قرآن، بیانات پیامبر(ص) و اهل بیت: را در تمام موارد و در مورد خاص که همان انکار جبر و تفویض است. ۳-۳- بیان سه صورت موضوع و ذکر مثال ها و بیان شواهد قرآنی برای هر کدام از آنها. ۳-۳-۱- در جبر۳-۳-۲- در تفویض ۳-۳-۳- در “منزله بین المنزلتین” ۳-۴- شرح و توضیح پنج امر مربوط به منزله بین المنزلتین ۴- شواهد قرآنی بر منزله بین المنزلین ۵- طرح چند سؤال در موضوع بحث و ارائه پاسخ آنها ۵-۱- مگر خدا سرنوشت بندگان را نمی داند که آنها را آزمایش می کند؟ ۵-۲- مفهوم هدایت و اضلال پروردگار ۶- اشاره به حجت بودن آیات محکم در مقابل آیات متشابه ۷- خاتمه نامه با دعا و حمد و صلوات.

بخش چهارم: ساختار نامه از دیدگاه روش شناسی کلامی[۳۰]

در این بخش مطالب مطرح شده در نامه مذکور، به ترتیبی که تنظیم شده، از این دیدگاه مورد بررسی قرار می گیرد:[۳۱] طرح موضوع بحث و توجه به ویژگی های زمانی و مکانی مخاطب[۳۲] از عبارت زیر که در ابتدای نامه آمده است، مشخص می شود که آن حضرت(ع) به اطلاع خود از وضعیت مخاطب اشاره داشته اند: “… آنچه را پیرامون اختلافات خود در کار دین و بحث در تقدیر یاد کرده بودید و نیز گفتار پاره ای از شما را در جبر و پاره ای که به تفویض مایلند و هم اختلاف شما را در این مبحث و گسیختگی روابط شما را از یک دیگر و آن دشمنی را که بدین سبب در میانه شما پدید آمده. .. این همه را دریافتم.”

روش شناسی استنباط در اعتقادات با توجه به کلام آن حضرت ضمن نظر به آثار و اخبار موجود:

“بدانید- خدایتان رحمت کناد-که ما در آثار بسیاری که رسیده و اخبار فراوانی که آمده نظر کردیم و دریافتیم گفته تمام کسانی که خود را مسلمان می دانند و به عنایت خدای عزّ و جلّ خرد می ورزند از دو حال بیرون نیست: یا حقّ است که باید پیروی شود و یا باطل است که باید از آن دوری جست.”[۳۳]

۲.اتفاق تمام مسلمانان بر اهمیت رجوع به قرآن و تصدیق آن برای رفع اختلافات:”قَدِ اجْتَمَعَتِ الْأُمَّه قَاطِبَه لَا اخْتِلَافَ بَیْنَهُمْ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ لَا رَیْبَ فِیهِ عِنْدَ جَمِیعِ أَهْلِ الْفِرَقِ…”. همچنین: “…فَإِذَا شَهِدَ الْقُرْآنُ بِتَصْدِیقِ خَبَرٍ وَ تَحْقِیقِهِ وَ أَنْکَرَ الْخَبَرَ طَائِفَه مِنَ الْأُمَّه لَزِمَهُمُ الْإِقْرَارُ بِهِ ضَرُورَه.”[۳۴]”طبق گفته پیامبر خدا(ص) که فرمود: «امّت من بر گمراهی اتّفاق نکنند» و خبر داد که آنچه تمام امّت (اسلام) بر آن اتّفاق کنند جملگی حقّ است.””نخستین خبری که درستی و راستیش از قرآن شناخته می شود و قرآن بر آن گواه است خبری است که از پیامبر(ص) رسیده… چنان که در آن ایشان را اختلافی نیست، آنجا که فرمود: «من در میان شما دو چیز گرانقدر به جا می گذارم: کتاب خدا و عترت خودم، خاندانم را، تا شما به این دو تمسّک جویید هرگز گمراه نشوید…. »”

روش های دفاع اعتقادی در کلام حضرت[۳۵]در این بخش، به برخی از روش ها و نمونه هایی از هر یک در نامه یاد شده اشاره می شود: تسجیل در لغت بمعنی «ثابت و محکم کردن» آمده است.[۳۶] در این روش در حین گفتگو از الفاظی استفاده شود که وقوع مطلب را بر مخاطب، مسجّل و حتمی می کند تا جایگاه مطلب مورد نظر برای او و یا ناظرین، ثابت، قطعی و مسلّم گردد.

الف) مسجّل نمودن ولایت امیر المؤمنین(ع) بر اساس نصوص وارده (شواهد قرآنی و روایات عامّه و خاصّه):

در این مقام حضرت هادی(ع) ضمن ارائه نصوصی از آیات و روایات در موضوع ولایت امیر المؤمنین(ع)، به لوازم این مبحث که پیروی کامل تمام مسلمانان از ایشان است، اشاره می فرمایند. نصوصی چون:

آیه «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاه وَ یُؤْتُونَ الزَّکاه وَ هُمْ راکِعُونَ»)[۳۷] و ذکر مصداق آن با اشاره به روایات عامه و بیان شأن نزول آن، احادیث پیامبر اکرم(ص): «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ»، حدیث منزلت، حدیث «عَلِیٌّ یَقْضِی دَیْنِی وَ یُنْجِزُ مَوْعِدِی وَ هُوَ خَلِیفَتِی عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِی»؛ آیه «إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ. ..» و گفتار نبوی در این مورد که: «مَنْ آذَی عَلِیّاً فَقَدْ آذَانِی وَ مَنْ آذَانِی فَقَدْ آذَی اللَّهَ وَ مَنْ آذَی اللَّهَ یُوشِکُ أَنْ یَنْتَقِمَ مِنْهُ» و «مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً فَقَدْ أَحَبَّنِی وَ مَنْ أَحَبَّنِی فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ» و گفتار حضرتش در باره بنی ولیعه[۳۸] و در روز خیبر[۳۹] (و حکم به پیروزی پیش از مواجهه با دشمن.)

ب) مسجّل نمودن لزوم مراجعه به ثقلین بر اساس نصّ کتاب و بیان قطعی پیامبر(ص)

«نخستین خبری که درستی و راستیش از قرآن شناخته می شود و قرآن بر آن گواه است خبری است که از پیامبر(ص) رسیده و موافق قرآن و مورد گواهی آن است چنان که در آن ایشان را اختلاف کلمه ای نیست، آنجا که فرمود: «من در میان شما دو شیء گرانقدر به جا می گذارم: کتاب خدا و عترت خودم، خاندانم را، تا شما بدین دو تمسّک جویید هرگز گمراه نشوید، و به راستی، که این دو هم از هم جدا نشوند تا در سر حوض بر من درآیند.[۴۰]»

در پایان این بخش از نامه، دلیل ارائه این بیان آمده است: «و همانا، ما این توضیح و بیان را دلیل و پشتوانه ای برای آنچه در باره جبر و تفویض و مقام بین این دو که قصد شرحش را داریم، پیشگفتار قرار دادیم و یاری و نیرو از خداست و ما در همه کار خود به او توکّل داریم.»[۴۱]

۲.:[۴۲] امام هادی(ع) در ابتدای روشنگری خویش، با آوردن حدیثی از حضرت صادق(ع) دو پاسخ مهم روش های بشری را در موضوع عدل و افعال انسان – جبر و تفویض- آورده و سپس تبیین خود را بعنوان نظر صحیح- امرٌ بین الأمرین- مطرح نموده اند: “پس در این باره به گفتار (امام) صادق(ع) آغاز می کنیم (که فرمود)، «نه جبر است و نه تفویض (واگذاری)، ولی مقامی است بین این دو.»”[۴۳] نیز در استدلال امیر المؤمنین(ع) برای عبایه در مورد استطاعت از این روش استفاده شده است.[۴۴]

الف) تعریف جبر: «َأَمَّا الْجَبْرُ الَّذِی یَلْزَمُ مَنْ دَانَ بِهِ الْخَطَأُ فَهُوَ قَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ أَجْبَرَ الْعِبَادَ عَلَی الْمَعَاصِی وَ عَاقَبَهُمْ عَلَیْهَا.»[۴۵]

ب) تعریف تفویض: «امّا تفویضی که (امام) صادق(ع) آن را باطل شمرد و هر کس بدان معتقد باشد و از آن پیروی کند به خطا رفته عقیده کسی است که گوید: به راستی خداوند جلّ ذکره اختیار امر و نهی خود را به بندگان واگذاشته و آنها را سر خود رها کرده است. و در این باره سخن دقیقی است برای کسی که دنبال فهمی آزاد (از قید خطا) و همراه با دقّت می رود.[۴۶]

ج) تعریف «امر بین الامرین»: «مقامی است بین این دو که عبارت است از: تندرستی و آزادی و مهلت کافی و توشه، مانند مرکب، و وسیله تحریک فاعل بر فعل خود.»[۴۷]

د) نمونه دیگر تعریفی است که در همین نامه از گفتار امیرالمؤمنین(ع) با عبایه در تعریف “حول” و “قوه” نقل شده است.[۴۸]۴.خ»[۴۹]

الف) لزوم ستمگر دانستن خداوند در صورت اعتقاد به جبر

«…رَجُلٍ یَزْعُمُ أَنَّ الْأَمْرَ رَجُلٍ یَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ أَجْبَرَ الْعِبَادَ عَلَی الْمَعَاصِی وَ کَلَّفَهُمْ مَا لَا یُطِیقُونَ فَقَدْ ظَلَّمَ اللَّهَ فِی حُکْمِهِ فَهُوَ هَالِکٌ.»همچنین:«… پس هر که معتقد به جبر یا آنچه به جبر منجرّ می شود باشد در واقع خدا را ستمگر دانسته و نسبت جور و تجاوز به او داده زیرا (گوید خداوند) بر کسی که خود به زور وادار به گناهش کرده کیفر را واجب ساخته است. و هر که پندارد خدا بندگان را مجبور کرده به قیاس گفته خود ایجاب کرده که باید خدا کیفر را از ایشان باز دارد.»[۵۰]

ب) لزوم ناتوان شمردن خداوند در صورت اعتقاد به تفویض و لزوم پذیرش تبعات این عقیده

«…رَجُلٍ یَزْعُمُ أَنَّ الْأَمْرَ مُفَوَّضٌ إِلَیْهِ فَقَدْ وَهَّنَ اللَّهَ فِی سُلْطَانِهِ فَهُوَ هَالِکٌ فِی سُلْطَانِهِ فَهُوَ هَالِکٌ…»نیز: «و این گفتار به دو معنی باز می گردد: یکی اینکه بندگان بر او چیره شدند و او را بر آن داشتند که آنچه ایشان به نظر و رأی خود برگزیده اند، خواه و ناخواه، بپذیرد که در این صورت سستی و ضعف خدا لازم آید، یا اینکه خدای عزّوجلّ به اراده خویش از کشیدن آنها به بندگی و قبولاندن امر و نهی خود بدانها، چه بخواهند و چه نخواهند، درمانده است و امر و نهی خویش را به آنان واگذاشته و ایشان را به دلخواه و خوشامد خودشان وانهاده و چون از این که آنان را به زیر فرمان اراده خود درآرد ناتوان بوده، اختیار کفر و ایمان را به کف خودشان سپرده است…»[۵۱]

ج) راهنمایی امیر المؤمنین(ع) به باطل بودن عقیده به جبر یا تفویض بدلیل لزوم کفر و تکذیب قرآن در صورت اعتقاد به هریک از آن دو«پس امیر مؤمنان بر طبق قرآن رهنمایی کرده (و دلیل آورده) و جبر و تفویض هر دو را، که اعتقاد هر کس بدانها و پیروی از آنها باطل و کفر و تکذیب قرآن است، نفی فرموده، و ما از (گزند) گمراهی و کفر به خدا پناه می بریم، و نه به جبر معتقدیم و نه به تفویض.»[۵۲]«خَبَرٌ عَنْهُ أَیْضاً مُوَافِقٌ لِهَذَا أَنَّ الصَّادِقَ(ع) سُئِلَ هَلْ أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَی الْمَعَاصِی فَقَالَ الصَّادِقُ(ع): هُوَ أَعْدَلُ مِنْ ذَلِکَ فَقِیلَ لَهُ فَهَلْ فَوَّضَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ(ع) هُوَ أَعَزُّ وَ أَقْهَرُ لَهُمْ مِنْ ذَلِکَ».«برای هر یک از این ابواب مثالی می زنم تا مقصود را برای جوینده نزدیک (به فهم) کند و بررسی شرحش را آسان سازد.»[۵۳]بعنوان نمونه برای ابطال عقیده تفویض، پس از ذکر یکی از لوازم آن (لزوم پذیرش هر تصمیم فرد از طرف خداوند)، به مورد نقض اشاره شده است:”اگر اختیار کار خود را به بنده هایش سپرده بود، انتخاب امیه بن ابی الصلت و ابی مسعود ثقفی را برای قریش امضاء می کرد زیرا این دو در نظر آنان از محمد(ص) برتر بودند.”[۵۴]«از امیر مؤمنان(ع) روایت شده است که چون نجده نزد آن حضرت آمد و از شناخت خدا پرسید، عرض کرد: ای امیر مؤمنان، پروردگارت را به چه شناختی؟ (امام) (ع)فرمود: به تمیز و تشخیصی که به من داده و به خردی که مرا رهنمون گشته. نجده عرض کرد: آیا تو بر این معرفت و شناخت سرشته (و مجبور) شده ای؟ فرمود: اگر سرشته شده بودم برای نکوکاری ستوده و برای تبهکاری ناستوده نبودم، و نکوکار از تبهکار به سرزنش سزاوارتر می بود، پس دانستم که خداوند پاینده ماندگار است و آنچه جز اوست پدیده دگرگونی پذیر و نابود شونده، و پاینده دیرین چون پدیده نابودی پذیر نیست.»[۵۵]نیز: «وَ رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ(ع) أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ سَأَلَهُ بَعْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الشَّامِ. ..: مَهْ یَا شَیْخُ. …لَعَلَّکَ ظَنَنْتَ أَنَّهُ قَضَاءٌ حَتْمٌ وَ قَدَرٌ لَازِمٌ لَوْ کَانَ ذَلِکَ کَذَلِکَ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ وَ لَسَقَطَ الْوَعْدُ وَ الْوَعِیدُ وَ لَمَا أُلْزِمَتِ الْأَشْیَاءُ أَهْلَهَا عَلَی الْحَقَائِقِ.»نمونه بارز این روش، توضیحاتی است که در اواخر این نامه در مورد پنج جزء مبناییِ اعتقاد «امر بین الامرین» از بیان امام صادق(ع) – آمده است.[۵۶]

در بخش پایانی نامه پرسش هایی مطرح شده و پاسخ آن ارائه گردیده است:

الف) علت آزمایش بندگان با وجود علم پروردگار به سرنوشت آنان

ب) مفهوم هدایت و اضلال پروردگار

بخش پنجم: بررسی محتوای نامه از جهت بهره گیری از منابع نقلی

امام هادی(ع) از منابع نقلی پرشماری شامل آیات قرآنی و مستندات روایی در طول نامه بهره جسته اند:

۱- استفاده از آیات قرآنی

در بررسی این نامه امام هادی(ع)، ۶۸ آیه از آیات قرآن را می توان برشمرد به این شرح (به ترتیب ورود در نامه):

سوره مائده، آیات: ۶۰-۶۱-۴۸ /سوره احزاب، آیات: ۳۶-۵۷/سوره کهف، آیه: ۴۷/سوره حج، آیات: ۱۰-۲۸/سوره یونس، آیه: ۴۵ /سوره بقره، آیات: ۷۶-۷۹-۲۷۳-۱۲۳-۲۸۶-۲۲۵ /سوره نساء، آیات:۱۱-۴۰-۵۹-۱۰۰-۱۶۵/سوره انفال، آیه:۱۶۱/سوره ال عمران، آیات:۲۰-۷-۹۱-۹۷-۱۵۲-۱۶۶/سوره مؤمن، آیه:۱۷-۱۱۰/سوره زمر، آیات: ۹-۱۹/سوره ذاریات، آیات:۵۶-۵۷ /سوره زخرف، آیه:۳۱/سوره ص، آیه:۲۷-۳۳/سوره اسراء، آیات:۱۶-۷۲/سوره تین، آیه:۴ /سوره انفطار، آیات:۶-۷-۸/سوره نحل، آیات:۵-۷-۱۴-۱۰۶/سوره تغابن، آیه:۱۶ /سوره طلاق، آیه:۷ /سوره نور، آیات:۳۱-۶۰ /سوره فتح، آیه:۱۷/سوره مجادله، آیات:۴-۵ /سوره توبه، آیه:۹۱ /سوره طه، آیه:۱۳۴-۸۷ /سوره فصلت، آیه:۱۷/سوره صف، آیه:۲/سوره محمد، آیه:۳۳-۵/سوره اعراف، آیات:۱۸۱-۱۵۴/سوره عنکبوت، آیه:۱ /سوره قلم، آیه:۴۴-۱۷ /سوره انعام، آیات:۱۸-۱۶۵ /سوره ملک، آیه:۲.

۲- استفاده از روایات معصومین:

در نامه مذکور، بالغ بر ۱۶ حدیث از سه معصوم آورده اند که برخی کوتاه و بعضی نسبتاً مفصّل هستند.

الف) روایات پیامبر اکرم(ص): شامل ۹ مورد.[۵۷]

ب) روایات امیرالمؤمنین علی(ع) (۳ مورد):

۱- در پاسخ به پرسش های فردی به نام عبایه.[۵۸] و۳[۵۹]

۲- در پاسخ به پرسش های فردی به نام نجده.۱و[۶۰][۶۱]

۳- در پاسخ به پرسش مردی هنگام بازگشت از شام(صفین) و پاسخ حضرت (ع) به او.۳[۶۲]

۱- «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ وَ لَکِنْ مَنْزِلَه بَیْنَ الْمَنْزِلَتَیْنِ وَ هِیَ صِحَّه الْخِلْقَه وَ تَخْلِیَه السَّرْبِ وَ الْمُهْلَه فِی الْوَقْتِ وَ الزَّادُ مِثْلُ الرَّاحِلَه وَ السَّبَبُ الْمُهَیِّجُ لِلْفَاعِلِ عَلَی فِعْلِهِ.»

۲- در پاسخ به پرسش از مجبور بودن بندگان بر گناهان یا واگذاری به آن ها.۴[۶۳]

۳- در تقسیم نمودن مردم به سه دسته از نظر نوع اعتقاد به قدر.۵[۶۴]

۴- در نتیجه اعتقاد به جبر و تفویض.۶[۶۵]

بخش ششم: جایگاه اصول اخلاقی در نامه

ائمه: پاک شدگان از هر گونه آلودگی اند[۶۶] و روش ایشان که اصل و معدن خیر و نیکی هستند[۶۷] برترین الگو برای رشد عقل و اخلاق است، با نظری دوباره به متن نامه مورد بحث، می توان موارد ذیل را به عنوان برخی اصول اخلاقی[۶۸] موجود در آن اشاره نمود:

الف- بهره مندی از روش جدال احسن

خداوند متعال، پیامبر اکرم(ص) را به مجادله و گفتگو با مخالفان به نیکوترین طریقه و روش امر فرموده[۶۹] است: (وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَن.)[۷۰] در حدیثی از امام صادق(ع) در ویژگی های جدال احسن، حضرت این نوع گفتگو را موجب قطع عذر و بهانه های کافران و از بین بردن شبهه های آنان می داند.[۷۱]نامه مذکور چنین ویژگی را به بهترین نحو داراست و استدلال های مختلف در تأیید منظر حضرت و ردّ دو مسیر باطل دیگر به خوبی نشانگر این حقیقت است. همچنین نوشته امام هادی(ع) از معیارهایی که برای جدال غیر احسن بیان شده (مانند: تحقیر طرف مقابل و اثبات تفوّق و پیروزی بر او و انکار حق موجود در گفتار او) به دور است.

ب- سایر اصول اخلاقی به کار گرفته شده

برخی از دیگر اصول اخلاقی بکار گرفته شده در نامه مذکور عبارتند از: بیان نرم وآرام، دوری از کلمات تند و زننده، خیرخواهی، ایجاد فضای اعتماد، تأکید بر مشترکات، دوری از مغالطه، رعایت اعتدال در مناظره.

جمع بندی و نتیجه گیری

موضوع عدل خداوند به لحاظ ارتباطش با انسان و اختیار وی در انجام کارها و تکالیف و استحقاق پاداش و عقوبت اعمال، در طول تاریخ به نحوی مطرح بوده است. جبر و اختیار که از مباحث قدیمی کلامی است، مبحث محوری در موضوع عدل الهی بوده و با توجه به برداشت های مختلفی که نسبت به «اختیار انسان» وجود داشته، موجب پیدایش فرق و مذاهب گوناگونی شده است. ائمه اهل بیت: به عنوان جانشینان پیامبر و حافظان دین، عهده دار رد نظرات ضد دینی به وسیله دلایل متقن علمی شدند. ایشان در برابر پرسش هایی قرار می گرفتند و برای روشنگری مواضع اعتقادی، پاسخ های مناسب را ارائه می کردند. در عصر امام هادی(ع) انحرافات عقیدتی در اصول عقاید اسلامی رایج شده بود، روندی که از زمان حکومت بنی امیه آغاز شده و با سیاست های دولت بنی عباس مبنی بر ترجمه کتب ملل دیگر به ویژه یونان، گسترش یافته بود. از این رو مکاتبی چون «معتزله» و «اشاعره» رشد یافته و تضادهای عقیدتی در اثر مباحث کلانی چون جبر و تفویض، در افکار عمومی مسلمانان بروز کرده بود.

پاسخگویی و مقابله آن امام هدایتگر به صورت مناظرات، نامه ها و بیانات در مجالس و محافل گوناگون صورت می پذیرفت. در موضوع عدل الهی ایشان با تبیین آیات قرآن، عنوان امربین الامرین را در مقابل دو طرز تفکّر نادرست اشعریّه و معتزله (جبر و تفویض)، مطرح ساختند. نامه ایشان در پاسخ به پرسش های اهل اهواز بخوبی بیانگر این باور سلیم می باشد. استفاده از روش جدال احسن با بکارگیری ساختار مناسب (نوع ورود به بحث و بهره مندی از روش ها