فایل پاورپوینت کامل نواندیشی دینی و مساله

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نواندیشی دینی و مساله :

زنان; زن، مرد، کدام تصویر؟

گفتگو با مصطفی ملکیان

زنان، ش ۶۴

چکیده:

قرائت بینادگرایانه از دین بر ظاهر دین جمود می کند و به روح دین توجه چندانی ندارد. مردسالاری در پیروان ادیان و از جمله در میان مسلمانان، تا حد فراوانی به سبب آن است که بنیان گذاران ادیان در مقام تلقی از عالم واقع و چه در مقام ابلاغ تلقی شان از عالم واقع به مخاطبان خود، تحت تاثیر فرهنگ زمانه خود بوده اند. تفاوتهای طبیعی میان زن و مرد وجود دارد ولی از این تفاوتهای تکوینی نمی توان تفاوتهای ارزشی را نتیجه گرفت.

در زمان معاصر سه قرائت اصلی از اسلام وجود دارد: بنیادگرایانه، تجدد گرایانه و سنت گرایانه. بین این سه قرائت، یازده تفاوت وجود دارد که به دو تفاوت از آنها که در مساله زنان دخیل است می پردازیم. تفاوت اول اینکه قرائت بنیادگرایانه بسیار ظاهرگراست و به روح دین و پیام ورای لفظ توجه چندانی ندارد و طبعا در برخورد با کتاب و سنت عدول از لفظ را به ندرت روا می داند. اما قرائت تجددگرایانه پیام گراست و بر روح دین و پیام ورای لفظ تاکید می ورزد. تفاوت دوم این است که قرائت بنیادگرایانه بسیار شریعت اندیشانه است; یعنی تقریبا همه دین را منحصر در فقه دانسته، کیان دین را به بقای فقه می انگارد. در سنت گرایی به فقه به عنوان وسیله توجه می شود; یعنی میزان توجه به فقه کاملا متناسب با میزانی است که فقه می تواند هدف را برآورده کند. در قرائت تجددگرایانه، فقه شان چندانی ندارد و به جای آن، بیشتر اخلاق و رفتار اخلاقی محل توجه است.

کسی که قرائت بنیادگرایانه از دین دارد، بر ظاهر آیات و روایات جمود می ورزد و به همان احکامی که ده دوازده قرن پیش از کتاب و سنت فهم می کردند اتکا می کند. طبعا این دیدگاه درباره زن، مردسالارانه تر است; اما قرائتهای سنت گرا و تجددگرا با انعطاف بیشتری به مساله زنان نگاه می کنند.

برای تفکر مردسالاری می توان سه مؤلفه در نظر گرفت و این تفکر را با آن محک زد: اول آنکه اساسا زن را فرومایه تر از مرد می شمارد; دوم آنکه سلسله امتیازات حقوقی و قانونی برای مرد قائل می شود و سوم آنکه پدر تعیین کننده نسب است. تفکر مردسالار شدت و ضعف دارد; ولی این سه مؤلفه در روایتهای گوناگون از مردسالاری مشترک اند. در بنیادگرایی تفکر مردسالارانه شدیدی وجود دارد. در اسلام سنت گرا گرایش مردسالارانه شدت کمتری دارد; چون دین اسلام بسیار انسان گرا و اخلاق گراست. اسلام تجددگرا به عقل بهای فراوانی می دهد و حقوق بشر را (به آن صورتی که در اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال ۱۹۴۸ تدوین شده) از مظاهر عقل گرایی می داند.

به نظر من، مردسالاری در پیروان ادیان و از جمله در میان مسلمانان، تا حد فراوانی به سبب آن است که بنیان گذاران ادیان و مذاهب، چه در مقام تلقی از عالم واقع و چه در مقام ابلاغ تلقی شان از عالم واقع به مخاطبان خود، تحت تاثیر فرهنگ زمانه خود بوده اند; ولی در همه ادیان یک سلسله نکات انسان شناسانه ای وجود داشته که نمی توان آن را تماما تکذیب کرد; از جمله اینکه طبیعت زن و مرد تفاوتهایی با یکدیگر دارد. اکثر جنبه های فرهنگی زمانه ای که بنیان گذاران ادیان و مذاهب در آن می زیسته اند، در ادیان رسوخ کرده است و من در زمان حاضر، به عنوان مسلمان تجددگرا حق دارم که آنها را کنار بگذارم و از ورای آن پیام دین خود را استنباط کنم. همچنین می پذیرم که اینها عرضی دین هستند.

البته از تفاوتهای تکوینی(زیستی و روانی) میان زن و مرد نمی شود تفاوت ارزشی را نتیجه گرفت; اما در عین حال بازتاب آن تفاوت تکوینی در مناسبات زن و مرد را در همه جا نباید انکار کرد. آن چیزی که اصلا قابل دفاع نیست، فرصتهای نامساوی است; وگرنه نقشها ممکن است لامحاله تفاوتهایی داشته باشند. آنچه غیرانسانی و ناعادلانه است، تفاوت فرصتها به این معناست که فرصتهایی را که در اختیار مردان قرار می دهیم در اختیار زنان قرار ندهیم و بالعکس.

به نظر من، شباهت تصویر زن در اسلام یک، دو و سه ^(۱) این است که در هر سه مورد دید سازگار و یکدستی نسبت به زنان وجود ندارد; یعنی در این سه دیدگاه مواضعی نسبت به زنان وجود دارد که مردسالارانه است ولی در درون خود دستخوش تعارض ظاهری است.

اما در مورد تفاوتها، می توانم ادعا کنم که هر چه از اسلام یک به طرف اسلام دو می رویم و از اسلام دو به طرف اسلام سه، موضع گیری نسبت به زنان منفی تر می شود. به اعتقاد من، آنچه وضع زنان را در اسلام دو و طبعا در اسلام سه به اینجا کشاند، غفلت از روند حرکت اسلام بود. انصاف این است که پیامبر اسلام برای بهبود بخشیدن به وضع زنان روندی را آغاز کرد. در ۲۳ سال حیات ایشان، این روند همواره رو به جلو و رو به بهبودی بود; منتها بعضی از فقهای ما روند حرکت او را فراموش کردند یا اصلا به آن توجه نکردند. آنها گفتند ما به آخرین امضاهای پیامبر درباره زنان استناد می کنیم و بر آن جزم و جمود می ورزیم. اینکه گاه گفته می شود که در متن مقدس هم زنان مخاطب قرار نگرفته اند، بستگی دارد به تفسیری که شما از قرآن می کنید.

مثلا از آیه مشهور «الرجال قوامون علی النساء»(نساء:۳۴)

تفاسیر بسیار متفاوتی شده است. حتی بعضی تفسیرها با بعضی از آیات دیگر تعارض ظاهری پیدا می کند. مثلا در جای دیگری هم آمده است:

«انا خلقناکم من ذکر وانثی »(حجرات: ۱۳);

یعنی بین خلقت زن و مرد هیچ تفاوتی نیست. در آیه زیر نیز همه چیز در باره زن و مرد به تساوی آمده است:

«ان المسلمین والمسلمات والمؤمنین والمؤمنات والقانتین والقانتات و…»(احزاب: ۳۵).

در اینجا دو نکته قابل تذکر است: اول اینکه تغییر تلقی عالمان دین و جامعه دینی از زنان، به پاسخ این دو پرسش هم بستگی دارد که تلقی خود زنان از خودشان چیست و تلقی زنان از تلقی مردان درباره زنان چیست. نکته دوم اینکه خود زنان هم باید به حوزه های کلام و فلسفه وارد شوند تا بتوانند خودشان از دین تلقی ای داشته باشند و همچنین بر تلقی عالمان دینی و جامعه دینی از زنان تاثیر بگذارند. «ساندرا هاردینگ » یکی از زنان معروف در این حوزه معتقد است که معرفت شناسی تا به امروز تحت تاثیر دیدگاه های مردانه بوده; ولی زمان آن فرا رسیده که معرفت شناسی زنانه – فمینیستی – هم به وجود آید. اگر می شود به همه چیز از دیدگاه زنانه نگاه کرد و نباید تفسیرها منحصر به تفاسیر مردانه باشد، پس قرآن و روایت را هم می شود از دید زنانه تفسیر کرد.

پس از تغییر دیدگاه فلسفی، بسیاری از تلقی های کهن هم تغییر می کند; مخصوصا در دو حوزه: یکی در تلقی ای که از طبیعت آدمی و رابطه زن و مرد وجود دارد و دیگری در تصوری که از ارتباط خدا با انسان وجود دارد که تاکنون همچون تصوری بوده که از ارتباط رئیس یا پدر خانواده با اعضای آن خانواده وجود داشته است; یعنی تصوری مردسالارانه. تغییر این تصور نه فقط در فقه، بلکه در اخلاق هم تاثیر می گذارد.

بحث فمینیسم بر سر آن است که تاکنون فقط مردان به عالم، چه عالم بیرون و چه عالم درون، نگاه کرده اند. تا حال فقط مردان به روان شناسی، متافیزیک، معرفت شناسی، وجودشناسی و… پرداخته اند. حالا زنان می خواهند خودشان به عالم نگاه کنند و تفسیر خودشان را بدهند و گزارششان را در کنار گزارش مردان بگذارند.

اشاره

۱. جناب آقای ملکیان دیدگاه های موجود در بین اندیشمندان مسلمان را در سه قرائت (بنیادگرایانه، تجددگرایانه و سنت گرایانه) منحصر کرده اند، حال آنکه این تقسیم بندی از جهات گوناگون جای تردید دارد. برای مثال، ایشان سه قرائت یاد شده را در مقابل یکدیگر قرار داده اند و اصولا آنها را غیرقابل جمع می دانند; اما معلوم نکرده اند که شخصیتهایی چون امام خمینی(ره)، علامه طباطبایی، شهید صدر و شهید مطهری در کدام یک از این سه قرائت می گنجند. بی تردید، هیچ یک از تعاریف ارائه شده در حق این شخصیتها صادق نیست. همین نکته کافی است تا نشان دهد که مرزبندی هایی چون ظاهرگرایی / پیام گرایی یا شریعت اندیشی / غایت اندیشی، دست کم نسبت به اندیشمندان برجسته حوزه های علمیه کنونی ما چندان صادق نیست.

۲. ایشان معتقدند که بر خلاف ظاهربینی بنیادگرایان، تجددگرایان «بر روح دین و پیام ورای لفظ تاکید می ورزند.» توجه به روح دین البته ضروری و حیاتی است و بدون این نکته، روزآمدی و کارآمدی دین هرگز رخ نمی نماید; اما تجددگرایان مسلمان در دوران معاصر غالبا آنچه را به نام «روح دین » و «پیام وحی » ارائه کرده اند، چیزی جز مؤلفه های فرهنگ مدرنیته و اندیشه های علمی و فلسفی غرب نبوده است. جای بسی تعجب است که چگونه روح دین اسلام از قضا با اندیشه های سوسیالیستی – مارکسیستی یا انگاره های اگزیستانسیالیستی یا با تفکر لیبرالیستی کاملا موافق افتاده است و روشنفکران ما در روح دین چیزی جز همان گفته های پیشین غربیان نجسته اند؟ آیا می توان پذیرفت که عالمان و فقیهان ما (که بنا به تعریف ایشان نه تجددگرا هستند و نه سنت گرا) در طول تاریخ همگی از روح دین غافل مانده اند و گروهی از نوگرایان که گاه تنها اطلاعات اندکی از محتوای اسلام داشته اند، به این گوهر و حقیقت دست یافته اند؟

۳. ظاهرا پیش فرض ایشان در این تقسیم دوگانه (ظاهرگرایی / پیام گرایی) این است که نمی توان هم به ظاهر دین پایبند بود و هم پیام اصلی دین را پذیرفت و هر دو را با یکدیگر جمع کرد. این پیش فرض، پرسشهای فراوانی را برمی انگیزد که پاسخ بدانها چندان ساده نیست. برای مثال، می پرسیم: روح اسلام را از درون متون دینی می فهمید یا از بیرون آن؟ اگر از متون دینی استخراج می کنید، با چه روشی می توان از ظاهر الفاظ چیزی مخالف با آن را استنباط کرد و اگر از بیرون دین درمی یابید، چه منبعی مستقل از گفتار و کردار انبیا، برای دریافت پیام اصلی ایشان وجود دارد؟ اگر گفته شود که پیامهای دین در خود متون اسلامی به صورت کلی و به صراحت بیان شده است (مثل: اعدلوا هو اقرب للتقوی و…) می پرسیم که بنابر مبنای شما چگونه ممکن است همین گزاره های کلی نیز متاثر از فرهنگ زمانه نباشند؟ و اگر گفته شود که از مجموع خطابهای جزئی می توان پیام کلی دین را استخراج کرد، این پرسش مطرح می شود که چگونه می توان از خطابهایی که همه تحت تسلط فرهنگ زمانه اند، پیامی را استخراج کرد که مربوط به آن فرهنگ و شرایط نباشد؟ و…

از سوی دیگر، می پرسیم که بنا بر مبنای ایشان آیا ما در فهم واستنباط پیامهای کلی دین (روح دین) تحت تسلط فرهنگ حاکم بر زمانه خود نیستیم؟ اگر هستیم، پس چگونه با قاطعیت اسلام را طرفدار تساوی، عدالت و حقوق بشر می دانیم؟ وانگهی، تجددگرایان چه ادله عقل پسند و شرع پذیری برای عدول از ظاهر متون دینی ارائه کرده اند که مقبول نظر عالمان دین نیفتاده است؟ آیا صرف اینکه عرف زمان یا جامعه دانشمندان فلان یا بهمان دیدگاه را روا نمی دارند، عالم دینی را مجاز می دارد که از مفاد صریح آیات و روایات دست کشد و خود را با فرهنگ زمانه همراه کند؟

۴. ایشان همسو با مکتب فمینیسم لیبرال، سه مشخصه اصلی برای مردسالاری برمی شمارد و سپس متون اسلامی، پیامبران و فقهای مسلمان ر