فایل پاورپوینت کامل واکاوی سبک زندگی علمی حضرت زینب (س) با رویکردی به قرآن و حدیث

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل واکاوی سبک زندگی علمی حضرت زینب (س) با رویکردی به قرآن و حدیث :

مقدمه

جایگاه اهل بیت (ع) در قرآن با آیاتی که در شأن این خانواده نازل شده، به خوبی نمایان است.

از جمل این آیات میتوان آی تطهیر، آی مباهله، آی مودت، سوره هل أتی، آی تبلیغ و آی إنما ولیکم الله… را نام برد که همه به نوعی تجلی گر تقدیر خداوند از آنهاست و در تجلیل از مقامات علمی ایشان سخنانی آمده که جایگاه والای علمی ایشان را اثبات میکند. از این خاندان مقدس، شخصیتی ممتاز و فرهیخته ظهور میکند که درباره حیات درخشان این بانو تاکنون ده ها کتاب و مقاله نگارش یافته است و تاریخ نگاران شیعه و سنی از دیدگاه خویش به زندگانی و قهرمانی این بانوی بزرگ نگریسته و آن را مورد تحلیل و تجلیل قرار داده اند. اما در بررسی زندگی ایشان اغلب به نقش آفرینی بیبدیل او در کربلا پرداخته شده است و در توجه به سایر ابعاد شخصیتی او مانند «زندگی علمی این بانوی فرهیخته» به اشاراتی گذرا بسنده شده است و سبک زندگی علمی ایشان زاویه ای بودکه نیاز به واکاوی و تحلیل دقیق تری داشت. زینب کبری(س)، عقیل بنیهاشم، سومین فرزند حضرت امیرالمؤمنین، علی بن أبیطالب و حضرت فاطم زهرا، علیهماالسلام، است که در روز پنجم جمادیالأول سال پنجم یا ششم هجری، در مدین طیبه دیده به جهان گشود و پیامبر خدا (ص) نام «زینب» را برای وی برگزید که این نام به وسیل جبرئیل از طرف خداوند به او عرضه شد (ر.ک؛ صفری، بیتا، ج ۲: ۱ و غروی، ۱۳۷۵: ۱۹۳). اگرچه آن حضرت مدت بسیار کمی سعادت همنشینی با جد بزرگوار و مادر ارجمندش را داشت، اما شکل گیری شخصیت او از همان زمان آغاز شد و از انوار تابناک آن دو معصوم، درس هایی کسب کرد و در موقعیت های مختلف خصوصا در مکتب کربلا آنها را پیاده ساخت. او وارث خاندانی بود که یزید، سرسخت ترین و پست ترین دشمن اهل بیت (علیهم السلام)، درباره آنها میگفت: «إن هؤلاء ورثوا العلم و الفصاح و زقوا العلم زقا» (مقرم، بیتا: ۳۷۱ و حاج حسن، بیتا: ۱۴۱). در برخی از روایات، «زقوا العلم زقا» (امین، بیتا: ۱۷۹ و قرشی، بیتا: ۱۳۲). اینان خاندانی هستند که فصاحت و دانش را (از پیامبر (ص)) به ارث برده اند و آن را همراه شیرخوارگی از پستان مادر میمکند. از میان بانوان فرهیخت اهل بیت (ع) حضرت زینب (س) را انتخاب کردیم و به بررسی سیره علمی ایشان پرداختیم، چراکه ایشان همچون مادر بزرگوار خود، حضرت زهرا (س)، بانوی فرهیخته ای بود که جامعه عرصه را بر او و خاندانش بسی تنگ نمود و متقابلا ایشان همچون مادر خود با علم و درایت خود، به نقش آفرینی و ایفای نقشی ماندگار در عالم هستی پرداختند.

حضرت زینب (س) هفت معصوم را درک کرده بود و کلام و کردار آنها در او متجلی شده بود.

کلام یک معصوم دارای ویژگیهایی است که با کلام یک فرد معمولی (ولو آن فرد به نسبت افراد دیگر، فردی متعالی محسوب شود،) بسیار متفاوت است. برخی ویژگیهای کلامی آنها را میتوان شکر نعمت در ابتدای کلام، شهادت به توحید الهی، تذکر برخی از تکالیف، از جمله امر به معروف و نهی از منکر، حلال و حرام و…، تبعیت از امام بر حق، موقعیت شناسی: راحت، بیان فلسف برخی احکام، افشاگری ظالمان، مناعت و مظلومیت برشمرد که برخی علل این ویژگیها را میتوان عصمت الهی، علم لدنی، وراثت، تعالی روح و فکر، پشتیبانی الهی و… دانست.

این مقاله بر آن است تا با تکیه به قراینی در زندگی ایشان، مقام و جایگاه علمی حضرت را واکاوی کند که توصیف حضرت به «عالم غیر معلم و فهم غیر مفهمه» از جانب امام معصوم، حضرت زین العابدین (ع)، بر چه اساسی بود؟ چرا امام حسین (ع) اسرار امامت و نیابت ولایت معصوم را به ایشان واگذار فرمود؟ آیا حضرت زینب (س) ازعلم لدنی که خاص انبیاء و امامان معصوم است، بهره مند بود؟ جایگاه علمی و آموزشی ایشان در جامعه چگونه بود؟ و نیز چرا دشمن در توصیف زینب و خاندانش، به علم آنها تکیه میکند؟

جایگاه علمی حضرت زینب (س)

برای حضرت زینب (س) القاب علمی گوناگونی ذکر نموده اند که عبارتند از: «عالم غیر معلم: دانای نیاموخته»، «فهم غیر مفهم: فهمیده بیآموزگار»، «نائب الزهراء: جانشین حضرت زهرا، سلام الله علیها»، «عقیل النساء: خردمند بانوان»، «سیده العقائل: بانوی بانوان خردمند»، «سلال الولای: فشرده، خلاصه و چکیده ولایت»، «ولیده الفصاح: زاده شیواسخنی»، «عقیل خدر الرسال: خردمند پرده نشینان رسالت»، «بلیغ: سخنور رسا»، «فصیح: سخنور»، «صدیق الصغری: راستگوی کوچک (در مقابل صدیقه کبری سلام الله علیها)»، «الموثق: بانوی مورد اطمینان»، «عقیل الطالبین: بانوی خردمند از خاندان حضرت ابوطالب (و در بین طالبیان)»، «الفاضل: بانوی بافضیلت»، «الکامل: بانوی تام و کامل»، «عقلی الوحی: بانوی خردمند وحی»، «عقیلالنبوه: بانوی خردمند پیامبری»، «ربیع الفضل: پیش زاده فضیلت و برتری»، «عقلی القریش: بانوی خردمند قریش»، «سلیل الزهراء: چکیده و خلاص حضرت زهرا، سلام الله علیها»، «آی من آیات الله: نشانی از نشانه های خداوند» (ر.ک؛ رسولی، بیتا: ۱۳؛ بحرانی اصفهانی، ۱۴۰۹ ق.، ج ۱۱: ۹۴۸ و اصفهانی، بیتا: ۱۳۷). این جستار بر آن است تا با تکیه بر پنج ویژگی علمی ایشان (عالمه، معلمه، عقیله، محدثه، مفسره) که در میان این القاب جامع تر است و نمود آنها در زندگی ایشان بیشتر، به بررسی مقام و جایگاه علمی آن حضرت بپردازد.

الف) عالمه

علم و دانش شریف ترین حالات ارج آفرین انسان میباشد، چراکه اگر جز علم ملاک دیگری معیار برتری انسان بود، خداوند بلافاصله پس از گفتار درباره آفرینش عالم و آدم از این حالات و ملاکها سخن به میان میآورد، آنجا که در مقام علم میفرماید: علم الإنسان ما لم یعلم: و به انسان آنچه را نمیدانست یاد داد (العلق /۵) و در مقام علماء نیز میفرماید: …یرفع الله الذین آمنوا منکم والذین أوتوا العلم درجات…:…خداوند کسانی را که ایمان آورده اند و کسانی را که علم به آنان داده شده، درجات عظیمی میبخشد… (المجادله /۱۱). از نظر علامه، مؤمنین در این آیه به دو دست عالم و غیرعالم تقسیم میشوند و در مقابل هر یک درجه ای که به مؤمنان داده میشود، درجاتی به مؤمنان صاحب علم عنایت میکند (ر.ک؛ موسوی همدانی، ۱۳۷۴، ج ۱۹: ۳۷۹). در تفاسیر روایی غالبا مصداق علما را اهل بیت پیامبر(ص) دانسته اند که از جانب خدای متعال به آنان علومی افاضه شده است و اینک در دو عنوان، به بررسی علومی میپردازیم که خداوند به عالم آل علی(ع) عنایت فرموده است:

۱) علم لدنی

علمی که در ذات شخص آفریده شده است و او از کسی فرا نگرفته (رهبری،۱۳۹۰: ۲۴۴)، علم حقیقت و علم عارفان و صدیقان است (ر.ک؛ میبدی، ۱۳۷۱، ج ۳: ۳۴۱). لذا علم لدنی برتر از علم اکتسابی است، چون از طرف خداوند به صورت مستقیم به برخی انسان ها داده میشود که شرایط آن را طبق آی …واتقوا الله ویعلمکم الله… (البقره /۲۸۲) تقوا، تزکیه و تهذیب نفس است تا افاضات الهی حاصل شود. همچنین است آی …وعلمناه من لدنا علما: و از نزد خود به او (خضر) علم آموختیم (الکهف / ۶۵) که حاکی از افاض بیواسط اینگونه علوم است. لذا علم خاتم الأنبیاء و خاندانش، از جمله زینب کبری (س) از جنس همان علمی است که به حضرت خضر (ع) افاضه شد و کلام معصوم، حضرت امام سجاد(ع) سند و مؤید این امر است: «عمتی أنت بحمدالله عالم غیر معلم و فهم غیر مفهم: عمه جان! تو عالمه ای هستی بدون اینکه معلم داشته باشی و فهمیده ای هستی بی آنکه کسی مطالب را به تو فهمانده باشد» (حسون، ۱۳۷۹: ۴۳۷؛ رسولی، بیتا: ۱۵ و مجلسی، ۱۴۰۳ق.: ۶۴). امام حسن، علیه السلام، هم خواهر خود را چنین خطاب فرموده است:

«خواهرم! حقا که تو از درخت نبوت و معدن رسالت هستی» (محمدی اشتهاردی، ۱۳۷۹: ۷۴). لذا به استناد این سخنان و اوصاف علمی حضرت، میتوان ایشان را بارزترین مصداق برای آیات و احادیثی دانست که در شأن علما بیان شده اند.

پیامبر(ص) فرمودند: «عالمان وارثان پیغمبرانند» (عاملی، ۱۴۰۹ق.، ج ۲۷: ۷۹؛ نوری، ۱۴۰۸ق.، ج ۱۷: ۲۹۹ و قمی، ۱۴۱۴ق.، ج ۶: ۳۴۴). زینب (س) وارث علم و حکمت نبوی و فصاحت علوی بود (همانگونه که قبلا در ویژگیهای کلامی اهل بیت (ع) ذکر شد،) آنان فلسف احکام را میدانستند و کلام آنان سرشار از حکمت بود که بعضا آنها را برای افراد تبیین میکردند.

گاهی از علم به حکمت تعبیر میشود؛ مانند آی …ومن یؤت الحکم فقد أوتی خیرا کثیرا…: و به هر کس دانش داده شود، خیر فراوانی داده شده است… (البقره /۲۶۹). خداوند از علم به حکمت تعبیر فرموده است (طبرسی، ۱۳۷۷، ج ۱: ۱۴۷ و طوسی، بیتا، ج ۲: ۳۴۹) و حکمت را سرشار از عظمت و خیر و برکت معرفی نموده است؛ زیرا که عالم و دانشمند، استوارتر از جاهل میاندیشد و گفتار و رفتار او با متانت و استحکام توأم است. در حدیث دیگری از نخستین عالم و معلم، پیامبر اکرم (ص)، در تکریم مقام علما آمده است: «نزدیکترین مردم به مقام و مرتبت نبوت، دانشمندان و مجاهدان راه حق هستند» (حسینی علوی، بیتا: ۴۶؛ حکیم، بیتا: ۷؛ آملی،۱۳۸۱: ۱۲ و العاملی، ۱۴۰۹ق.: ۸۵). حال آنکه زینب کبری (س) هم سلال نبوت بود و هم در سخن معصوم به اهل علم بودن (عالم غیر معلمه) و فرهیختگی ستوده شده است. به علاوه، ایشان در زمره مجاهدان مذکور در حدیث شریف نبوی هم قرار می گیرند؛ زیرا با جان و مال و فرزندانش در راه خدا به دفاع از ولایت پرداخت. در تأیید قرآنی، جایگاه والای ایشان در امر جهاد آی زیر مورد استناد است:

الذین آمنوا وهاجروا وجاهدوا فی سبیل الله بأموالهم وأنفسهم أعظم درج عند الله…:

آنها که ایمان آوردند و هجرت کردند و با اموال و جانهایشان در راه خدا جهاد نمودند، مقام ایشان نزد خدا برتر است… (التوبه /۲۰).جهاد، به کار بستن نهایت درج قدرت و طاقت است (ر.ک؛ موسوی همدانی، ۱۳۷۴، ج ۱۶: ۱۵۲). معمولا اولین معنایی که از جهاد در ذهن متبادر میشود، مبارزه در میادین جنگ است، اما این یکی از جنبه های جهاد است و گاهی جهاد به گونه ای است که نیازی به کشیدن شمشیر و جنگیدن نیست.

با توجه به اینکه حضور زنان مسلمان هنگام جنگ و در صحنه های جهادی شکلی متفاوت و در خور شأن یک زن دارد، اسوه های جهادی زنان در صدر اسلام، همچون حضرت زهرا (س) در دفاع از ولایت و پاسداری از سنت های راستین نبوی در مقابل بدعت ها و انحراف ها از طریق احتجاج و خطبه های کوبنده و نهایتا اظهار نارضایتی و بیزاری (از برخی افراد) در راستای تحقق اهداف راستین دین خود مبارزه نمودند. زینب کبری(س) هم به تبع از مادر خود به ادام مبارزه و جهاد در این راه پرداختند.

علامه أسد حیدر ویژگی جهادی زینب کبری (س) را اینگونه بیان میکند: «زینب دختر علی (علیهماالسلام) با ثبات قلب در میدان جهاد ظهور میکند… او نقش جهادی خود را قهرمانانه ایفا نمود… او برای رضای خدا و جهاد در راه او، مصایب و سختیها را تحمل کرد» (بحرانی اصفهانی، ۱۴۰۹ق.، ج ۱۱: ۹۵۱). همچنین آیت الله سید أبوالقاسم خوئی (ره) جهاد حضرت را اینگونه وصف میکند: «به درستی که او شریک برادرش، حسین (ع)، در دفاع از اسلام و جهاد در راه خداست….».

(خویی، ۱۴۱۳ق.، ج ۲۴: ۲۱۹). تجسم جهاد در سیرهای زینبی، به استناد تاریخ و روایات ترک مال و رفاه در زندگی، تقدیم فرزندان، ولایت مداری و… است که او را همسنگر حسین (ع) و شریک او در راه عقیده و جهاد او کرده بود. لذا شکل مبارزات جهادی زنان اهل بیت (ع) به گونه ای بود که با عفت و شخصیت آنان هیچ گونه منافاتی نداشته است.

۲) علم بلایا و منایا

یعنی علم پیشگویی حوادث و خبر داشتن از وقایع آینده و تاریخ و کیفیت شهادت خود و دیگران (محدثی، بیتا: ۵). نظر به اینکه نایب امام معصوم باید فردی فقیه و خبره باشد، زینب عالمه (س) تنها زنی بود که در مقطعی از زمان نایب ولایت و مدافع به حق آن بود. ایشان همچون اصحاب خاص پیامبر (ص)، سلمان، ابوذر و برخی از یاران حضرت علی (ع)، مانند میثم تمار و رشید هجری، علم آگاهی از حوادث آینده (علم بلایا و منایا) را داشت که آن را از پدر بزرگوار خود فراگرفته بود (مامقانی، بیتا، ج ۱: ۲۵۳ و محلاتی، ۱۳۸۰، ج ۳: ۵۷). همچنین در دوران خلافت امام علی (ع) ایشان در متن جریان های سیاسی و اجتماعی جامعه قرار داشت (بشیری، ۱۳۸۵: ۳۹) و پس از شهادت مادر، جانشین و حامل رسالت وی شدند. او شاهد خیانت معاویه به امام حسن (ع) و خیانت دنیاپرستان به ایشان بود. پس از حسین (ع) هم پرچمدار مرجعیت امت اسلام شد و باید امام و امامت را از گزند این فاجعه حفظ میکرد.

زینب (س) از جانب امام حسین (ع) نیابت خاص داشت و مردم در احکام حلال و حرام به او مراجعه میکردند. این وصایت تا بهبودی امام زین العابدین (ع) از بیماری ادامه داشت (میانجی، ۱۳۸۴: ۵). در اثبات الوصیه آمده که حسین (ع) به خواهرش زینب وصیت کرد و در زمان امام چهارم (ع)، علوم آل محمد(ص) برای پرده پوشی بر امام چهارم و حفظ جان او از زبان زینب (س)، دختر علی، نشر میشد (مسعودی، ۱۳۸۴: ۲۷۲؛ قمی، بیتا، ج ۱: ۳۱۶ و بهشتی۱۳۶۸: ۵۱). این شواهد حاکی از جایگاه و ظرفیت علمی ایشان در دریافت علوم شریعت، نشر و پاسداری از آنهاست.

مرجعیت فکری و فتاوی حضرت زینب (س) در برطرف کردن نیازهای شرعی و علمی مردم آنقدر مورد توجه مردم قرار گرفته بود که از این محبوبیت تهدیدی جدی احساس شده بود و عمرو بن سعید (فرماندار مدینه) آن حضرت را تبعید کرد (القطیفی، ۱۴۱۲ق.، ج ۱: ۴۶۶؛ شهرستانی، ۱۴۱۶ق.، ج ۶: ۱؛ حسنی، بیتا: ۱۶؛ محسن زاده، ۱۳۸۸: ۷۱ و عباسی غریب، ۱۳۷۲: ۱۵۴). او در نام خود به یزید، خطر وجود حضرت را اینگونه گزارش داد: «همانا وجود زینب میان اهل مدینه محرک افکار است و او زنی بافصاحت، خردمند و تیزهوش است. او و همراهانش برای خونخواهی حسین تصمیم به شورش دارند» (شهرستانی، ۱۴۱۶: ۷). شکوه علمی حضرت کمر دشمن را به لرزه درآورده بود و از آن احساس خطر میکرد. ایشان همانند مادرش، فاطمه (س)، جز در ضرورت از خانه خارج نمیشد، اما دورادور چشم بیدار جامع خویش بود و تأثیر عمیق سخنانش را از رسوایی دستگاه اموی، پشیمانی مردم، حتی یزید و حرکات شورشی علیه امویان را میتوان دریافت.

نمون دیگر نبوغ آن عالمه، جمله ای است که در پاسخ ابن زیاد فرمودند. زمانی آن حقیر به حضرت (س) گفت: «کار خدا را با برادر و خاندانت چگونه دیدی؟!» فرمود: « چیزی جز زیبایی ندیدم» (حسینی موسوی، ۱۴۱۸ق.، ج ۲: ۳۶۳ و جزایری، ۱۴۲۷ق.، ج ۱: ۲۴۳). این جمله را سالیان است که اهل علم و ادب در تفسیر و تحقیق آن میکوشند که افق نگاه حضرت در چه حد بود که از آن قتل گاه خونین زیباییش را درک کرد؟! این بصیرت در برداشت از حوادث، تجلی تحقق وعده ای است که خداوند در کلام خود داده است: یا أیها الذین آمنوا إن تتقوا الله یجعل لکم فرقانا…: ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، برای شما وسیله ای جهت جدا ساختن حق از باطل قرارمیدهد… (الأنفال /۲۹). چنین برداشتی از این فاجع دلخراش آن هم از طرف یک زن که وجودی لطیف و سرشار از مهر و عطوفت دارد، واکنشی شگفت و تأمل برانگیز است. بر این اساس، در واکاوی اینگونه رفتارها در سیره ایشان میتوان به زیرمجموعه ای از آگاهی رسید؛ دانشی خاص برای انبیاء، ائم اطهار و اولیاءالله است که آن بانوی خردمند و عالمه هم از آن بهره مند بود.

ب) عقیله

لقب عقیل بنیهاشم را صاحب نام ترین راویان صدر اسلام، ابن عباس به او داد (بحرانی اصفهانی، بیتا: ۱۹۵). بنیهاشم در میان اقوام، برجسته و دارای مقامی والا بودند و از حضرت زینب (س) احادیثی را نقل میکردند؛ از جمله ابن عباس، دانش آموخت مکتب علوی که به القاب علمی بسیار والا همچون حبرالأم،ترجمان القرآن، شیخ المفسرین و… ملقب بود، از ایشان حدیث نقل میکرد.

حضرت خطب فدکیه را برای ابن عباس نقل فرمود. پس ابن عباس در مقام ایشان گفت : «حدثتنا عقیلتنا: بانوی خردمند ما گفت…» (شریف القرشی، بیتا: ۶؛ قزوینی، ۱۴۰۹ق.: ۲ و بهشتی ۱۳۶۸: ۵۱). عقیله یعنی بانوی گرامی و مخدره (ر.ک؛ مصطفی، بیتا، ج ۲: ۶۱۷). از این رو، فرزندان آن حضرت را بنیعقیله میگفتند (ر.ک؛ عزیزی، بیتا: ۸). نبوغ علمی آن بانو از کودکی شگفت آور بود، به ویژه در مسایل اعتقادی. روزی حضرت علی (ع) زینب (س) را بر زانوی خود نشانده بود. به او فرمود: بگو یک. زینب هم گفت یک. پدر فرمود: بگو دو. زینب ساکت شد. علی (ع) به او فرمود: دخترم سخن بگو. زینب گفت : زبانی که به گفتن یک گردش کرده، چگونه دو بگوید؟! امام از پاسخ حکیمانه و عالمان دخترش بسیار مسرور گشت و او را بوسید (ر.ک؛ حسینی علوی، بیتا: ۳؛ الحائری، ۱۳۸۵، ج ۲: ۲۳۲ و محمدی اشتهاردی، ۱۳۷۹: ۳۵). نیشابوری در رسال علوی خود آورده است که زینب (س) در فصاحت و بلاغت و نیز زهد و عبادت همچون پدرش علی مرتضی و مادرش زهرا، علیهماالسلام بود (بحرانی اصفهانی، ۱۴۰۹، ج ۱۱: ۹۵۱).

اما مدیریت بحران کربلا، از جانب امام معصوم (علیه السلام) به حضرت زینب (س) واگذار شد.

ایشان هم در اطاعت از امام خود فرمودند: «ای برادر! آسوده خاطر باش. مرا آنگونه که میپسندی، خواهی یافت» (نشری الکفیل، ۱۴۳۴ق.: ۷ و حسنی، بیتا: ۷). این پاسخ در واقع، اوج توانایی و کفایت ایشان برای اداره این جریان را میرساند. اساس مسئولیت او در دو محور قرار میگرفت: یکی آغاز جنگی نرم علیه امویان، و دیگری حفاظت از حضرت سجاد (ع) و اسیران بود که سخنان آن حضرت موجب هجومی دیگر علیه آنان نشود. این مسئولیت بسیار سنگین تدبیری والا اقتضاء میکرد. همچنین نیاز اساسی در مدیریت این شکل از جنگ و جهاد، موقعیت شناسی بود که حضرت زینب (س) در آن شرایط گاه با کلام خود و گاه سوز دل و گریه هایش که پشیمانی و خجلت آنان را در پی داشت، به دفاع از ولایت برخاست.

زینب دست پرورده دامان مادرش، زهرا (س)، بود که خطب طولانی او در مسجد مدینه، میزان علم آن حضرت در پاسخگویی به پرسش های زنان (ر.ک؛ موسوی الکعبی، بیتا: ۲۶ و مجلسی، ۱۴۰۳ق.، ج ۲: ۳)، تبادل افکار با علی (ع) (ر.ک؛ سلمانپور، ۱۳۸۰: ۸۶) و از مصحف او (مصحف فاطمه) میتوان جایگاه علمی او را در فضای متشنج و بیمار آن جامعه دریافت. قبل از حادث عاشورا در تاریخ برای حضرت زینب (س) هیچ سخنرانی در اجتماع مردان ثبت نشده است. اما شرایط اقتضا میکرد که به سخنرانی در جمع نامحرمان و دستگاه های فاسد اموی به افشاگری آنان بپردازد. حتی زمانی که امام سجاد (ع) میتوانست به افشاگری خاندان اموی برخیزد، زینب (س) این مسئولیت را بر عهده گرفت، چراکه جان حضرت سجاد (ع) در خطر بود.

بشیر بن خزیمه اسدی نقل کرده که «فصیح تر از او ندیدم. گویی از زبان امیرالمؤمنین بود که سخن میگفت. پس اشاره کرد به مردم که ساکت شوند. پس نفس ها در سینه حبس شد. آنگاه خطب بلیغ خود را بیان فرمود» (طوسی، ۱۴۱۴ق.: ۹۲ و شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.: ۲۰۷). نورالدین جزایری در خصائص الزینبیه در مورد حضرت چنین نوشته است: «منطق او همانند منطق پدرش است» (عزیزی، بیتا، ج ۲: ۱۶). علی (ع) در توصیف خود فرموده است: «همانا پروردگارم به من قلبی آگاه و دانا و زبانی سخنگو بخشده است» (آمدی، ۱۳۶۶: ۶۳ و سیوطی، ۱۳۷۱: ۱۴۲). لذا اخلاق زینبی خلقیات علوی و فاطمی را در علم، منطق، فصاحت، شجاعت و… را برای دیگران و دشمنان متجلی نمود، به گونه ای که یزید پس از عجز در برابر وی، او را «سجاعه» خواند. این تعبیر نشان از عجز دشمن و مدعیان فصاحت در سخنوری در مقابل کلام غرای ایشان دارد؛ کلامی که حق و حقیقت را درگوش یزیدیان فریاد میزد؛ کلامی که با کلام خداوند آمیخته شده بود و هزاران سؤال از یزید و مردم فریب خورده آن جامعه داشت.

ج) محدثه

نام حضرت زینب (س) در کتب رجالی شیعه (ر.ک؛ ابن بابویه، ۱۴۱۳ق.، ج ۳: ۵۶۷؛ الموسوی الخویی، ۱۴۱۳ق.، ج ۲۴: ۱۳۵ و مامقانی، بیتا، ج ۱: ۲۷)، من لا یحضره الفقیه، وسائل الشیعه (حر العاملی، ۱۴۰۹ق.، ج ۱: ۲۲) و بحارالأنوار و…آمده است. در باب شخصیت روایی حضرت زینب (س) علمای بزرگی از جمله آیالله خوئی، سید نورالدین جزایری، ابوالفرج اصفهانی و… سخن گفته اند. او در خردسالی راوی خطب مادرش بود و روایات او هیچ شبهه ای در اعتبار نداشت، چراکه او عالم غیر معلمه بود و تمام شرایط یک راوی موثق را در حد کمال، بلکه فراتر از آن در خود داشت.

حضرت زینب (س) را صحاب پیامبر دانسته اند. او از پدر، مادر و برادران بزرگوارش حسن و حسین (علیهم السلام)، أم هانی، عبدالله بن جعفر (ر.ک؛ عزیزی، بیتا: ۱۲)، همسران پیامبر (ص) (ر.ک؛ ابن سعد، ۱۳۷۷، ج ۸: ۴۶۱)، أم ایمن (ر.ک؛ ابن قولوی قمی، ۱۳۸۵: ۵۶۷) و أسماء بنت عمیس (ر.ک؛ رحمانی همدانی، ۱۳۷۸: ۷۹ و غروی، ۱۳۷۵: ۱۹۸) به نقل حدیث پرداخته است.

همچنین از حضرت زینب (س) هم افرادی به نقل حدیث پرداخته اند که از جمل آنها میتوان امام زین العابدین (ع) (ر.ک؛ صدوق، ۱۴۲۵ق.: ۵۶۷)، فاطمه بنت حسین بن علی بن أبیطالب (ع) (ر.ک؛ صادقی اردستانی،۱۳۷۲: ۱۰۰ و بحرانی، ۱۴۰۹ق.، ج ۲۱: ۳۴۵)، عبدالله بن عباس (ر.ک؛ اصفهانی،۱۳۸۰: ۹۱)، زید بن علی بن الحسین (مجلسی، ۱۴۰۳ق.، ج ۲۹: ۲۳۹)، احمد بن محمد بن جابر (ر.ک؛ صدوق، ۱۴۲۵ق.: ۳۲۰)، عطاء بن سائب، محمد بن عمرو، عباد عامری، جابر بن عبدالله انصاری را نام برد (ر.ک؛ غروی،۱۳۷۵:۱۹۸ و صادقی اردستانی۱۳۷۲: ۱۰۰). برخی از این احادیث، حدیث»الجار ثم الدار» (صادقی اردستانی، ۱۳۷۳: ۱)، نزول مائ