بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه :

مقدمه

تعامل اهل بیت با عالمان و پیروان گروه های عقیدتی و مذهبی چگونه بوده است ؟ عالمان و اندیشمندان اسلامی، بارها به این پرسش پاسخ داده اند، ولی به نظر می رسد می توان با ورود به زمان و مکانی خاص و تمرکز بر گروهی مشخص، جزئیات دقیق و واقع بینانه تری از این تعامل به دست آورد و با توجه به اسوه بودن اهل بیت، مجموعه رفتارها و گفتارهای آنان با گروه ها را به عنوان الگویی کارآمد بررسی کرد.

بتریه یکی از فرقه های فعال و اثرگذار در عصر زندگانی صادقین است که بخش مهمی از تعاملات صادقین را به خود اختصاص داده است. [۱]این گروه به عنوان یکی از فرقه های زیدیه شناخته می شود،[۲] ولی براساس برخی منابع [۳]، بتریه پیش از قیام زید بن علی در کوفه حضور داشتند. به عنوان نمونه، در کتاب اختیار معرفه الرجال برای معرفی [۴]این فرقه ، نامی از زیدیه نیامده است. در حقیقت، آنان از دوره ای به عنوان فرقه داخلی زیدیه به شمار آمدند که امامت زید را پذیرفتند و بتریه را باید بخشی از جریان حدیثی کوفه و گروهی پیش زیدی دانست که در طول عمر کوتاهشان،[۵] نقش فعال و اثرگذاری در عرصه های گوناگون، به ویژه در مناسبات فکری و فرهنگی برعهده داشتند. بررسی احوال شخصیت های مهم این گروه، مانند حکم بن عتیبه (م. ۱۱۵ ق )، ثابت بن هرمز (م. ۱۲۱ ق )، سلمه بن کهیل (م. ۱۲۱ ق )، سالم بن ابی‏حفصه (م. ۱۳۷ ق )، هارون بن سعید عجلی (م. ۱۴۵ ق )، عمرو بن خالد واسطی (م. ۱۵۰ ق )، عمرو بن ریاح (م. ۱۵۰ ق )، حسن بن صالح (م. ۱۶۸ ق ) و کثیر النواء (م. ۱۶۹ ق )، این نکته را تأیید می کند. [۶]

موضوع این بحث، کم و بیش تازه است و به برخی از پژوهش های مربوط به آن اشاره می‏شود. درباره جریان های فکری فرهنگی عصر صادقین، کتاب «علم الکلام و المجتمع فی القرنین الثانی و الثالث» [۷] از مهم ترین پژوهش ها به شمار می‏رود. تبیین فضای فکری سده اول و دوم هجری و بررسی احوال شخصیت های مؤثر در این دوره مانند بتریه، از مباحث مهم این کتاب است.

رساله دکتری اعظم فرجامی با عنوان «تأثیر حدیث زیدیه بر حدیث امامیه»[۸] از دیگر پژوهش هایی است که در آن به افکار، احادیث و عملکرد برخی بزرگان بتریه پرداخته می‏شود. هم چنین می توان از مقاله عباس زریاب در، ذیل مدخل بتریه ، به عنوان یکی از مهم ترین پژوهش های مستقل درباره این گروه نام برد. وی پس از بررسی اندیشه های بتریه، به معرفی برخی بزرگان این فرقه می‏پردازد. پژوهش دیگر پایان نامه حسین عرب نژاد با عنوان « مواجهه صادقین با زید و زیدیان » است که مانند بیشتر پژوهش های صورت گرفته درباره تعاملات زیدیه و امامیه، به داوری درباره نظر پیشوایان امامیه درباره قیام های زیدیه می‏پردازد و در برخی فصول به مسائل فکری و فرهنگی این عصر اشاره میکند. براین اساس در مقاله حاضر، با استفاده از منابع و پژوهش های نام برده شده و با روش توصیفی تحلیلی به بررسی تعامل صادقین با فرقه بتریه می‏پردازیم . این پژوهش دو هدف مشخص دارد:

۱- معرفی الگوی علمی و بسترشناسانه که به نمایش جنبه های گوناگون تعامل ائمه با گروه ها کمک کند؛

۲- ارائه تصویری روشن از راهبردهای صادقین در برابر فعالیت گروهی میانه رو و در اصطلاح خاکستری. نتایج این پژوهش می تواند الگویی مناسب و کاربردی برای جامعه کنونی به ویژه مدیران و مدبران در عرصه حکومت باشد. بازخوانی ویژگیهای فرقه بتریه به منظور دست یابی به بسترهای حاکم بر تعامل، تبیین راهبردهای صادقین در رویارویی با این گروه و پی آمدهای آن، سه بخش اصلی مقاله است.

ویژگیهای فرقه بتریه

فرقه بتریه ویژگی‏هایی داشته است که بیان آنها، افزون بر تبیین اهمیت این گروه، به درک سبک و سیره تعامل صادقین با آنان کمک می‏کند.

۱.نفوذ عالمان بتری در میان مردم

عالمان و فقیهان بتری ، بیشترین سهم را در گسترش و رشد این فرقه و جایگاه اجتماعی بالای آن نزد مردم داشتند. برای مثال، حکم بن عتیبه، یکی از عالمان بتری را با عناوینی چون فقیه بزرگ کوفه می‏خواندند. [۹]همه به دلیل شهرت علمی، به وی مراجعه می‏کردند و او هیچ پرسشی را بی‏پاسخ نمی گذاشت. [۱۰]از این رو، مردم احترام بسیاری برای وی قائل بودند. برای نمونه ، هنگام ورود او به مدینه، از او استقبال کردند و ستون [۱۱] مخصوص پیامبر برای اقامه نماز، به وی واگذار شد.

ویژگی دیگر عالمان بتری، شهرت آنان به زهد، تواضع و فروتنی بود. چنان که در برخی کتاب های اخلاقی، از گفتار و کردار پرهیزکارانه حسن بن صالح، یکی از بزرگان بتری یاد میشود.[۱۲]

سومین ویژگی برجسته عالمان بتری، ارتباط آنان با صحابه و تابعان و نقل حدیث از ایشان بود. بررسی اسناد حدیثی فریقین، جایگاه ویژه محدثان بتری را نشان می‏دهد. برای نمونه، بسیاری از روایت های شیعیان درباره منزلت امیرالمؤمنین حضرت علی [۱۳]و بسیاری از روایات اهل سنت در منزلت شیخین [۱۴] را راویان بتری نقل کرده اند. مجموع ویژگیهای یاد شده، روزبه روز، بر نفوذ و اثرگذاری عالمان بتری در میان عموم مردم می‏افزود.

۲.رویکرد تسامحی بتریه در برابر مبانی فکری گوناگون

شاخصه دیگر بتریه، عقاید آنان بود.[۱۵] این گروه از شیعیان و طرفداران برتری امیرالمؤمنین حضرت علی بودند[۱۶] اما آموزه های کلامی و دیدگاه های فقهی آنان به دیدگاه های اهل سنت تمایل داشت. [۱۷]ازاین رو از بتریه به عنوان نزدیک ترین گروه شیعه [۱۸]به مبانی فکری اهل سنت نام برده می‏شود.

مهم ترین باورهای بتری، مشروعیت دادن به خلافت شیخین،[۱۹] جواز امامت مفضول با وجود افضل،[۲۰] شروع امامت امیرالمؤمنین حضرت علی از هنگام بیعت مردم با ایشان،[۲۱] امامت هر یک از فرزندان امیرالمؤمنین حضرت علی که قیام کنند[۲۲] و توقف در باره عثمان[۲۳] است. آن‏ها در برخی مسائل فقهی با اهل سنت هم‏عقیده بودند. برای مثال، وجوب مسح بر خفین (مسح کشیدن بر روی کفش )[۲۴] و جواز شرب نبیذ مست کننده [۲۵] از مهم ترین وجوه تمایز آنان با شیعیان معتقد به نص، به شمار می آمد.

نکته مهم آن است که باورها و مسائل فقهی یاد شده، در کوفه رواج داشته است و از آن‏ها به عنوان باور عمومی مردمان این شهر نام برده می‏شود. [۲۶]برای نمونه، جمع میان برتری امام علی و مشروعیت خلافت شیخین [۲۷] یا نبود حصر امامت در فرزندان فاطمه[۲۸] عقیده رایج مردمان کوفه بوده است. این موضوع نشان می دهد بتری مذهبان، تعداد قابل توجهی از مردم کوفه را تشکیل می دادند.

۳.تبلیغ و ترویج آموزه ها

بزرگان بتریه، عالمانی شناخته شده بودند و با اعلام نظر در مسائل دینی و فقهی، محل رجوع شیعیان کوفه نیز بودند. هم‏چنین جلسه هایی علمی برگزار می‏کردند و در آن به گسترش افکار و عقاید بتریه می پرداختند. آنان در کرسی های علمی به تبیین احکام و عقاید خود می پرداختند. چنان که «کثیر النّواء»، یکی از اندیشمندان بتریه در محافل گوناگون ، به تولای شیخین توصیه می کرد.[۲۹] سالم بن ابی‏حفصه، یکی دیگر از عالمان بتری در مساجد به خطابه می پرداخت و در سخنانش «شیخین» و «امیرالمؤمنین» حضرت علی را با[۳۰] هم مدح می کرد. هم زمان با گسترش اندیشه قیام علیه بنی امیه ، قیام به عنوان یکی از اصول اساسی بتری مذهبان اعلام شد. به گونه ای که بر آن تأکید داشتند و تحقق فریضه امر به معروف و نهی از منکر را در قیام معنا می کردند.[۳۱] آنان معتقد بودند، امام کسی نیست که در خانه بنشیند و پرده بر خانه خویش بیاویزد.[۳۲] ترویج آموزه های بتریه و بهره برداری آنان از اندیشه قیام، بسیاری از شیعیان را به سوی آنان جذب کرد. گفتار امام صادق درباره فعالیت های بتریه ، نشانه موفقیت آنان در دوره ای از زمان است. آن حضرت درباره سران بتریه فرمود: آنان بسیاری از شیعیان را به سوی خود جذب کرده و سبب گمراهی آنان [۳۳]شده اند.

۴.ارتباط هم زمان با اهل سنت و امامیه

تعاملاتی که بتریه با مذاهب دیگر به ویژه اهل سنت داشتند یکی از ویژگی‏هایی بود که از باورهای آنان سرچشمه می‏گرفت. اشعری تأکید می کند که بتریه با تسهیل در عقاید، موجب گسترش تعاملات این گروه با مذاهب دیگر شده است.[۳۴] ازاین رو به نظر می رسد نوبختی در تقسیم بندی زیدیه به دو فرقه ضعفا و اقویا، از این تسهیل عقاید تأثیر گرفته است. نوبختی، بتریه را از ضعفای زیدیه به شمار می آورد و تأکید می کند آنان برترین شیعیان نزد اهل سنت بودند. [۳۵]ارتباط آنان با اهل سنت به اندازه‏ای بوده است که حکم بن عتیبه، [۳۶] قرای اهل سنت را برای برگزاری جلسه هایی به خانه خویش دعوت می کرد. نکته مهم دیگر در تعاملات بتریه ، ارتباط هم زمان و تنگاتنگ آنها با امامیه است. حضور بزرگان بتریه در جلسه های عمومی صادقین، درس آموزی آنها در جلسه های خصوصی این دو امام [۳۷] و روایت های بسیار آنان از صادقین،[۳۸] نشان از این ارتباط تنگاتنگ دارد. البته مراجعه بتریان به پیشوایان امامیه، به معنای پذیرش مقام عصمت و علم الهی آنان نبود. [۳۹]ازاین رو، آنان در برخی گفت‏و‏گوها و مناظره ها، مخالفت صریح خود [۴۰] را با صادقین ابراز می کردند.

۵.تلاش برای پیش‏دستی بر امامیه

فعالیت های بتریه به گسترش آموزه های ایشان ختم نشد و عالمان بتری ، افکار معتقدان به نص ، مانند مشروعیت نداشتن خلافت شیخین را برنتافتند. ازاین رو، فعالیت هایی را با هدف پیش دستی بر امامیه، در دستور کار خویش قرار دادند. آنان از ارتباطی که با صادقین داشتند، به سود خود بهره برداری می کردند و گاهی به جعل سخنان ایشان می پرداختند. این مطلب سبب می شد تا افزون بر گسترش تفکر بتریه، اندیشه صادقین از پیروان ایشان پنهان بماند و مرز باورهای مذهب امامیه و بتریه کم رنگ شود. پژوهش ها نشان می‏دهد شکاف موجود میان این دو گروه، در دوره امامت امام صادق بیشتر شده است؛ زیرا بزرگان بتریه به یکسان بودن مقام پیشوایان امامیه معتقد نبودند و جایگاه علمی امام صادق را به اندازه جایگاه پدرشان نمی دانستند. ازاین رو، ارتباط گسترده ای که میان امام باقر و سالم بن ابی‏حفصه، یکی از بزرگان بتریه وجود داشت، [۴۱] در دوره امام صادق قطع شد. فاصله ایجاد شده میان امامیه و بتریه، پس از قیام زید بن علی بیشتر شد و شرکت نکردن امامیه در قیام، آنها را به دو گروه تقسیم کرد. ازاین رو کثیرالنواء و حسن بن صالح که رهبری بتری مذهبان را پس از قیام زید برعهده داشتند،[۴۲] فعالیت های خود را برای تخریب امامی مذهبان گسترش دادند و بیشتر به طرح شبهه ها و جعل احادیث پرداختند. برای نمونه کثیرالنواء، برای تخریب امامیه، از پیش‏بینی پیامبر درباره امامیه، به [۴۳] عنوان گمراهان از اسلام خبر داد[۴۴] و از قول رسول خدا تأکید کرد که رافضیان، اسلام را به بیراهه می برند.[۴۵] هم چنین، از امام علی روایت کرد که در آخرالزمان ، [۴۶] گروهی خواهند آمد که از اسلام فاصله میگیرند و آنها رافضیان هستند.

۶.بهره مندی از خاستگاه جغرافیایی کوفه

مذهب بتریه در شهری شکل گرفت و رشد یافت که بیشتر شیعیان امامی در آن زندگی می کردند. [۴۷]این درحالی بود که صادقین، در مدینه سکونت داشتند و فاصله میان صادقین و پیروان ایشان ، موقعیت را برای فعالیت بیشتر مذاهب دیگر فراهم می کرد. در چنین شرایطی، موقعیت علمی ، اجتماعی و حدیثی رهبران بتریه سبب می شد تا در برخی موارد، شیعیان معتقد به نص برای دریافت پاسخ پرسش های خود، به آنان [۴۸]مراجعه کنند. ارتباط شیعیان با صادقین، بیشتر در ایام حج صورت می گرفت و عالمان یا پیروان مذاهب در مکه یا در میانه راه، در مدینه، نزد آنان حاضر می شدند. عالمان بتری مانند دیگر محدثان، با ورود به کوفه، اخباری را که شنیده بودند، نقل می کردند. فاصله جغرافیایی و دست رسی نداشتن به امام سبب می شد برخی احادیث، به شکل نادرست مطرح شود. ازاین رو فیض بن مختار از اصحاب امام صادق[۴۹] به آن حضرت می‏گوید: در حلقه ای در کوفه نمی‏نشینم، مگر آن که به درستی نقل احادیث از سوی[۵۰] شما شک میکنم.

راهبردهای صادقین در رویارویی با بتریه

از آن چه گذشت، روشن می شود که ویژگیهای فرقه بتریه، بستر لازم را برای پدید آمدن شرایطی بحرانی به وجود آورد. به کار بردن واژه بحران به این دلیل است که ویژگی‏های یاد شده در کنار هم، شرایط جدیدی را در برابر امامیه پدید آورد که تصمیم گیری و اقدام نکردن به موقع امامی مذهبان، نتایج جبران ناپذیری را برای آنان به دنبال داشت. این شرایط نشان دهنده وضعیتی بحرانی است [۵۱]که فقط یک رهبری اثربخش می‏تواند آن را سامان دهد. نکته مهم و کاربردی در سبک تعامل صادقین، آن است که ایشان برای مدیریت بحران فکری و فرهنگی به وجود آمده ، شناخت عوامل و بسترهای پدیدآورنده آن را پیش از تصمیم گیری و اقدام، ضروری می‏دانستند. بررسی‏ها نشان می دهد، صادقین با انگیزه و آرای عالمان و پیروان بتریه آشنایی کامل داشتند. آنان در موارد متعددی، در میان پیروان خویش، نام بزرگان بتریه را در کنار هم بیان می‏کردند[۵۲] و یا از افکار و عقاید آنها خبر می دادند.[۵۳] هم چنین از مراجعه بسیار امامی مذهبان به صادقین، برای طرح نظریه های بتریه روشن می شود که آنان، گروهی شناخته شده نزد صادقین بوده اند. [۵۴]شناخت کافی از بتریه، سبب شد صادقین در تعامل با این گروه، رویکردی راهبردی [۵۵]و آینده‏نگرانه در پیش گیرند. این راهبردها در زمینه های مدارا، پرهیز و احتیاط، تبیین و روشن گری و هدایت گری و نخبه پروری قابل استنباط و استخراج است.

۱.مدارا، پرهیز و احتیاط

روایت های بسیار «حَکَم بن عُتَیبه» و «حسن بن صالح» از صادقین که در بسیاری موارد با واژه های «سمعت» و «سألت» آمده است، نشان از ارتباط نزدیک بتریه با صادقین دارد. این امر مسئله ای کاربردی است و به طور کلی، رفتار صادقین با سران این فرقه، همراه با احترام بود و برخوردی مستقیم و تنش آمیز در تعامل با بتریه نداشتند. در روایتی «عذافیر صیرفی» تصریح می کند که با حکم بن عتیبه نزد امام باقر بودیم و امام وی را احترام می‏کرد. [۵۶]این در حالی است که در همین روایت، حَکَم قول امام را نمی پذیرد یا مطابق گزارش دیگری، سلمه بن کهیل، حکم امام را مخالف قرآن و [۵۷] مردود می شمارد. گفتنی است، صادقین در شرایطی با بتریه مدارا می‏کردند که آنان گاهی با سخنان خود، برای پایین آوردن منزلت ایشان می‏کوشیدند. نقل می‏شود وقتی عَبّاد بصری از طرفداران بتریه، [۵۸] امام صادق را در حال پوشیدن لباس احرام دید، بر لباس حضرت خُرده گرفت و گفت که با این حال، خود را در مقام امیرالمؤمنین حضرت علی می پنداری؟ امام از شنیدن این سخن ، خشمگین نشد و در پاسخ به این سخن، به آوردن دلیل برای کار خود اکتفا کرد. [۵۹]

در گزارشی دیگر آمده است: وقتی امام صادق از پیامبر حدیثی را نقل کرد، عَبّاد پرسید: چه کسی تو را از حدیث پیامبر خبر داده است؟ امام پاسخ داد: ای عباد! مرا متهم کردی، در حالی که من به نقل از پدرانم از رسول خدا روایت [۶۰]خوانده ام. در کنار این سیره کلی، گاه امام سبکی متفاوت را در برخورد با بتریه پیش می‏گرفتند و بی احترامی آنان سبب می‏شد امام اجازه ملاقات به آنان ندهند و با پرهیز از هم سخن شدن با آنان، از هرگونه اختلاف و درگیری جلوگیری میکردند. نقل می‏شود که دو نفر از بتریه نزد امام صادق آمدند و با بی‏احترامی گفتند: «آیا در میان شما، امامی واجب الاطاعه ی