بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل راهبرد امام حسن عسکری(ع) در اثبات تولد حضرت مهدی(عج) بر اساس الگوی «تبلیغ کانونی» :

مقدمه

ماجرای مهدویت در تاریخ اسلام، بخشی فراخ از گستره دانش های حدیث و تاریخ و حتی علومی مانند کلام را به خود اختصاص داده است. در میان نظریات مهدویت در سده سوم ۳۰ هجری، مهدی در اندیشه شیعه، یکی از گفتمان های رایج در این دوره بود؛ اما مشکل اصلی تولد این مهدی، درست زمانی بود که مدت ها از شروع به کار سایر مهدیان میگذشت و جامعه اسلامی، مهدیهای دیگری را تجربه کرده بود؛ حتی در میان شیعه نیز محمد حنفیه و امام ششم و هفتم سلسله امامت، به عنوان «مهدی» برای برخی گروه ها پذیرفته شده بودند. اکنون در این شرایط، یعنی در سال هجری، اثبات تولد مهدی برای بیت امامت در سامرا و پیروانش، یک امر راهبردی بود؛ زیرا مهدی که به دنیا آمده بود، از سوی خلافت در تیررس خطر جانی قرار داشت. به دنبال این وضعیت، تکاپوی پیشوای یازدهم بر اجرای یک راهبرد تبلیغی در اثبات میلاد مهدی قرار گرفت. پژوهش پیش رو، به بررسی الگوی تبلیغاتی امام حسن عسکری در این باره میپردازد.

پیشینه بحث

درباره اثبات تولد مهدی، مقالات فراوانی نوشته شده است؛ اما تقریبا همه این مقالات، با گردآوری یکسری از استنادهای تاریخی، با توجه به مقتضای فضای مقاله، به تحقیق در این مورد دست زده اند. پاره ای از مقالات نیز در واقع، تکاپویی از یک تحقیق شیعی برای اثبات تولد مهدی از کتب اهل سنت است. مقاله نقدمحور «نقد دیدگاه دکتر سروش در اثبات ناپذیری تاریخی تولد امام و عدم ضرورت اعتقاد به وجود امام مهدی»، به قلم: زهرا پنبه ریز، ابراهیم شفیعی سروستانی و محمد رنجبر حسینی (فصلنامه تحقیقات کلامی، سال ششم، شماره ، تابستان )، به ذکر شواهدی از منابع شیعی و سنی بر وجود تاریخی آن حضرت تأکید دارد. در ادامه، امیر غنوی در مقاله «طرح اندیشه مهدویت در کلمات امام عسکری» (فصلنامه مشرق موعود، سال دهم، شماره ، زمستان )، از روش های: «کتمان تولد برای جلوگیری از خطر»، «پوشش دادن به تولد مهدی با تولد و مرگ فرزند دیگر امام عسکری»، «ایجاد فاصله میان محل زندگی امام مهدی و فضای زندگی امام عسکری»، «حراست از باورهای شیعه»، «آگاه کردن نزدیکان» و «پیشگویی تولد» یاد میکند. گرچه درباره اثبات تولد امام مهدی مطالب درخور توجهی قابل دستیابی است، اما هیچ کدام بر اساس الگوی تبلیغی مورد نظر این مقاله نیستند و از سوی دیگر، حتی در سبک بررسی تاریخی نیز نسبت به نوشتار حاضر، راه جدایی را پیموده اند.

مفهوم شناسی و الگویابی

تبلیغ؛ از بررسی واژگانی تا الگوی «تبلیغ کانونی» هرگونه فعالیت نظام مند، مستقیما به قصد گسترش یک مفهوم، اعم از گسترش علمی، عاطفی و رفتاری در سطح یا عمق را «تبلیغ» مینامند. رفتارهای تبلیغی، دارای سه الگوی متفاوت اند که در «الگوی محتوایی»، محوریت با پیام است و اینکه هدف پیام دهی چیست ؛ اما در «الگوی جریانی»، کیفیت اجرای تبلیغ از شروع تا پایان، به صورت زنجیره ای پیگیری میشود و عوامل دخیل در هر سطح و وظایف آن، رابطه آن با عوامل دیگر، کیفیت ارزیابی و بازخورد، بررسی میشود. در این میان، در «الگوی ساختاری» ساختار و شکل دهی پیام و عناصر آن مورد توجه قرار میگیرد. در تبلیغ، یک سازوکار توصیفی هنجاری وجود دارد که در آن، ارزش ها بر محتوا، ساختار و جریان، حاکمیت دارند؛ اما در «الگوی کانونی»، شبکه تبلیغات از سوی مرکز فرماندهی اداره میشود؛ ولی فرماندهی، تنها «راهبرد» را طراحی میکند و «برنامه» و نیز «چگونگی اجرا»، در اختیار مجریان قرار میگیرد. در این الگو، راهبردهای ارائه شده از سوی «مرکز=کانون» که حاوی «مفاهیم» و «باورها»ست، با رویکرد زمان شناسی (اصول سیاست های کلی)، مردم شناسی (طبقه بندی سطح مخاطبان) و محیط شناسی (اصل شناخت محیط تبلیغ)، در اختیار شبکه تبلیغ قرار میگیرد. سپس، شبکه تبلیغی، با کاربست این دستورعمل ها، بنا بر شرایط محیطی به اجرای آن میپردازد. در این شبکه تبلیغاتی، مجریان بر اساس شناختی که از جغرافیا و مردم دارند، از روش های خودخواسته برای تبلیغ بهره میبرند؛ ولی در پایان، گزارشی از روند کار خود را به مرکز ارائه میدهند. «مرکز» نیز با طراحی سیاست های کلی و آموزش های کاربردی، ضمن توسعه دانش تبلیغ، با اولویت بندی مسائل، به شناخت چالش ها و طراحی نظام معنایی و ساختار ویژه خویش میپردازد. پس از آغاز فرآیند شکل گیری ساختار تبلیغ و شروع به کار آن، هم زمان بر اجرای دقیق تبلیغ نیز نظارت میشود.

نمودار : «فعالیت» در الگوی کانونی

نمودار : «اصول کلی» در الگوی کانونی

راه حل تبلیغی چالش اثبات تولد مهدی بر اساس «الگوی کانونی»

اثبات تولد مهدی از سوی جامعه امامیه، مهم ترین مشکل پیش روی امام برای معرفی امام بعدی بود. گام های چندگانه ایشان برای حل این موضوع، بر اساس ظرفیت تبلیغاتی و الگوهای رفتاری آن حضرت، طبق الگوی تبلیغ پیش گفته، این گونه قابل تصویر است:

گام نخست: استفاده از ظرفیت تبلیغی بیت امامت برای تبلیغ تولد مهدی.

گام دوم: اعلام راهبرد تبلیغی و تأمین محتوا در اثبات تولد مهدی.

گام سوم: گواه گرفتن برخی از اهل خانه، در خصوص تولد مهدی.

گام چهارم: نشان دادن مهدی به یاران نزدیک.

گام پنجم: معرفی مهدی به شبکه تبلیغات امامیه.

گام ششم: بهره گیری از دیگر ابزارهای تبلیغی.

گام هفتم: نظارت و بازرسی بر حسن اجرا.

چالش مهدی باور ی در سده سوم هجر ی

«مهدی باوری»، به عنوان یکی از موضوعات پرفرازونشیب در اندیشه مشترک فرقه های مسلمان، دست مایه تلاش عباسیان برای مصادره آن به سوی خود شد. با همین رویکرد، عباسیان خلفای خود را «مهدی» نامیدند و برای مردم، دولت خودشان را دولت مهدوی مطرح میکردند. آنها روایاتی را برساختند که «مهدی» را منحصرا از سلاله عباس، عموی پیامبر می دانست. منابع روایی و کتاب های فتن در این دوره، به احادیث مهدوی می پرداختند؛ به گونه ایکه روایت «مهدی، از فرزندان عباس است»، یکی از احادیث متداول آن روزگار بود (ذهبی، ، ج ، ص ). بعدها این روایت، اندکی تغییر یافت و در عصر سوم عباسی، حتی مهدی با صفاتش از فرزندان عباس دانسته شد (بیرونی، ، ص ). البته متعصب ترین محدثان اهل سنت نیز به جعل این روایات اذعان میکردند (ذهبی، همان؛ سمهودی، ، ج ، ص ). عباسیان، رونوشتی از لقب های «سفاح»، «منصور»، «هادی» و… به خلفایشان نسبت میدادند که تمامی این لقب ها پیش تر در میان منابع روایی شیعه و در جامعه شیعه گرد آمده بودند (صادقی، ، ص ). عباسیان با این ادعا، هرگونه چشم انتظاری برای تولد مهدی از خاندان بنیهاشم را زیر سؤال میبردند. پیشگوییهای منجمان حکومتی در این باره (ابن ندیم، ، ص ) که با کهانت و کتب ملاحم مرتبط بودند (ابن اثیر، ، ج ، ص ) و پذیرش سخنان آنها از سوی دربار (طبری، ، ج ، ص و؛ ابن کثیر، ، ج ، ص )، دولت را متقاعد کرد تا قبل از به دنیا آمدن مهدی، امام حسن عسکری را به شهادت برساند (طوسی، ، ص ).

در حقیقت، بخشی گسترده از تنگناهای پیش آمده برای امام، بر سر تهدید مهدویت برای خلافت بود. شماری از اسناد بر آن اند که امام حسن عسکری به دلیل آشکار شدن این امر برای خلیفه که مهدی از نسل وی خواهد بود، به زندان افتاد (خصیبی، ، ص ؛ طوسی، ، ص و). اطلاع شیعیان از این قصد خلیفه، آنها را به شدت نگران کرد. در این میان، نامه امام درباره عدم موفقیت دشمنان در خصوص کشتن امام قبل از تولد امام زمان، به شیعیان بغداد (ابن بابویه، ، ج ، ص ) و بصره رسید (طوسی، ، ص ؛ طبری، ، ص ).

تکاپوهای معتز برای کشتن آن حضرت پیش از تولد فرزندش، سرانجام به آنجا رسید که دستور داد یکی از سردارانش به نام «سعید حاجب» امام را به کوفه برده، در قصر ابن هبیره در اطراف کوفه (طوسی، ، ص ) به شهادت برساند (ابن شهرآشوب، ق، ص ). خبر این فرمان، به فاصله کوتاهی به جامعه امامیه رسید. گرچه با مرگ معتز خطر برطرف گردید، اما بار دیگر در عصر مهتدی همان بیم، تکرار شد. باز هم آنچه وی درباره تولد امام مهدی (طوسی، ، ص ) از منجمان و پیشگویان قصر مانند «ابومعشر منجم» شنیده بود، دلیل کشتن امام حسن عسکری به شمار میرفت (ابن ندیم، ، ص ). مهتدی، کوشید برای جلوگیری از تولد مهدی، پیش از شعبان سال هجری امام حسن عسکری را به قتل برساند (خزاز، ، ص ؛ ابن بابویه، ، ج ، ص ). در کنار دولت عباسی، واقفیان به عنوان بخشی از جامعه امامیه، تلاش میکردند این باور را نشر دهند که مهدی، همان موسی بن جعفر است که نمرده و مهدی هموست (طوسی، ، ص ؛ مجلسی، ، ج ، ص ).

استدلال آنها، به این روایت امام صادق بود: «فرزندی از من به دنیا خواهد آمد که نور خدا را در میان بندگان و شهرها منتشر خواهد کرد و حق به وسیله او پیروز خواهد شد» (مجلسی، ، ج ، ص ). دربار عباسی نیز از زمان معتز، تلاش کرد امام حسن عسکری را به شهادت برساند؛ زیرا میدانست که وی پدر مهدی خواهد بود. محتوای یکی از نامه های امام از زندان، این بود که «اینان میخواهند مرا در حالی بکشند که فرزندی ندارم» (کلینی، ، ج ، ص ؛ طوسی، ، ص و). هم زمان با همین رویدادها، برخی از روایت های امامیه که سندش به پیامبر میرسید، آشکارا از کشته شدن خلیفه عباسی و پایان کار عباسیان به دست پسر امام حسن عسکری میپراخت (مسعودی، ، ص ).

راه حل تبلیغاتی در برابر چالش تولد مهدی

نیاز امامیه به شناسایی امام بعدی، و از سوی دیگر حساس بودن حکومت به تولد مهدی، این چالش را به موضوعی سخت تبدیل کرده بود. در این باره، امام کوشید یکسری سیاست های تبلیغی را پیش بگیرد تا ضمن در امان ماندن از دولت عباسیان، تولد و جانشینی مهدی را نیز به امامیه اطلاع بدهد.

گام نخست: استفاده از ظرفیت تبلیغی بیت امامت در سامرا

با گذر از ماه شعبان سال قمری، دربار تحت تأثیر پیشگوییهای منجمان (یعقوبی، ، ص ؛ طبری، ، ج ، ص ) که از آنها شنیده بود فرزندی برای آن حضرت به دنیا آمده است، در جست وجوی امام برآمد (طبری، ، ص ). در این سو، نخستین موضوع در تبلیغات اثبات تولد مهدی، وجود کانونی برای این تبلیغات بود. این کانون، همان خانه امام، و به عبارتی، بیت امامت در سامرا بود که از عصر امام هادی، یعنی سال هجری، برای امامیه شناخته شده بود. بیت امام هادی، به خانه «غیب دانان» (صفار، ، ج ، ص ؛ خصیبی، ، ص ) و بیت «ابن الرضا» شهرت داشت (طوسی، ، ص ). واژه «ناحیه مقدسه» برای این خانه، هنگامی به کار میرفت که امام هادی هنوز زنده بود؛ اما از زمان شهادت آن حضرت، واژه «دار ابیمحمد» (خصیبی، ، ص ؛ مسعودی، ، ص ) یا «دار سیدنا» برای این خانه به کار میرفت (خصیبی، ، ص ؛ ابن طاووس، ، ج ، ص ؛ همو، ، ص ). اکنون این خانه با بیش از بیست سال سکونت ائمه سامرا در آن، برای امامیه مکانی مقدس شناخته میشد (خصیبی، ، ص ؛ ابن بابویه، ، ج ، ص ).

گرچه در شرایطی، آمدوشد به خانه امام به شدت کنترل میشد، اما پس از آن، امکان حضور یاران در این خانه و پرسش از امام برای ایشان فراهم میشد (مسعودی، ، ص ). ازآنجاکه امام حسن عسکری، پیام های مربوط به تولد مهدی را از داخل همین خانه ارسال میکرد، یا افراد برای دیدن مهدی به این خانه میآمدند، این منزل ویژگی کانونی در تبلیغات اثبات تولد مهدی داشت.

گام دوم: اعلام راهبرد تبلیغ و تأمین محتوا

مهم ترین مشکل در موضوع اثبات تولد مهدی، اعلام راهبرد تبلیغی و تأمین محتوا برای یارانی بود که امکان دسترسی به حضرت را نداشتند و یا اینکه از شایستگی دیدار مهدی برخوردار نبودند؛ چراکه ممکن بود باعث آشکار شدن این امر پنهانی شوند. برای این گروه، نوعی اثبات عقلی یا سندی تولد مهدی، بایسته بود. از سوی دیگر، جریان هایی از دورن امامیه، مانند واقفیه با تولد مهدی به صورت علمی مخالفت میکردند. در این باره، اساسیترین راهبرد، اعلام خبر میلاد مهدی به شبکه مبلغان و از طریق آنان به جامعه امامیه بود. این خبررسانی، میبایست در نهایت، به طور پنهانی و به دور از اطلاع دربار عباسی صورت میگرفت. امام از یک سو و عالمان امامیه نیز از جانب دیگر، به تهیه مستندات تولد مهدی و نشر آن در میان شبکه ارتباطی و جامعه امامیه پرداختند. آن حضرت، با بیان روایت هایی درباره تولد مهدی، به فراوری متنی پرداخت که بتواند دیگران را قانع نماید. بعدها کلینی نیز در بخش «حدیث موسی» با روایتی درباره ظهور امام مهدی، بارها به روایت هایی از امام عسکری پرداخت (همان، ج ، ص -). بخشی از این روایت ها، بعدها از سوی عالمان عصر غیبت صغری گردآوری شد. صاحب اثبات الوصیه، به نگارش حجت های الهی از دوران آدم تا زمان ولادت امام مهدی پرداخته است (مسعودی، ، ص ). وی از کتب یاران امام حسن عسکری همچون الدلائل از عبدالله بن جعفر حمیری، المحاسن از احمد بن محمد بن خالد برقی، برخی تألیفات سعد بن عبدالله اشعری و احتمالا آثاری همچون: مسائل الرضا از ابومحمد حسن بن علی وشاء، الفضائل و یا النوادر از جابر بن یزید جعفی، الممدوحین والمذمومین از محمد بن عبدالله بن مهران و الواحده حسن بن محمد بن جمهور بهره برده است.

ابن بابویه با نقل «ما روی عن أبی محمد الحسن العسکری بالنص علی ابنه القائم صاحب الزمان» (ابن بابویه، ، ج ، ص )، روایت هایی را از تأیید تولد امام زمان پیش میکشد (همان، ص ). وی همچنین، در باب «ما روی فی میلاد القائم» (همان، ص )، ده روایت از امام حسن عسکری به دست میدهد (همان، ص -). علاوه بر آن، در باب «ذکر من شاهد القائم ورآه وکلمه» (همان، ص )، دوازده ماجرا و روایت را از امام حسن عسکری در این باره در اختیار مینهد (همان، ص -). او در ادامه، یک روایت تاریخی مربوط به سال هجری را در باب «ذکر التوقیعات الوارده عن القائم» آورده است (همان، ص ).

عبدالله بن جعفر حمیری قمی (زنده به سال ق) (کلینی، ، ج ، ص ؛ همان، ج ، ص )، از نویسندگان امامیه و از کسانی بود که در این حوزه فعالیت میکرد (نجاشی، ش، ص -). نکته اساسی، این بود که خبر تولد برای شیعیان مردد، مایه خوشحالی شد و افزون بر آن، مایه باورمندی اهل شک به امامت امام عسکری گردید (ابن بابویه، ، ص )؛ زیرا امام خود نیز احتمال میدادند که فرزندش پس از شهادت ایشان به دنیا بیاید (همو، ، ج ، ص ؛ خزاز، ، ص ). بعدها در پاسخ به این تلاش دربار، آن حضرت فرزندش را در پاسخ به این ماجرا «مؤمل»، یعنی آن که انتظارش را کشیدند، نام نهاد (ابن ابی الثلج، ، ص ؛ طوسی، ، ص ).

گام سوم: گواه گرفتن برخی از اهل خانه (= تبلیغ چهره به چهره)

گام دوم امام در اثبات تولد فرزندش، نشان دادان فرزند خود به شماری از اهل خانه بود که به ایشان اطمینان فراوانی داشت. «حدیث»، مادر امام حسن عسکری که به همراه امام هادی از مدینه به سامرا کوچ کرد، بعدها در ماجرای تولد مهدی نیز حضور داشت.

گرچه منابع اسلامی از حکیمه، عمه امام حسن عسکری، به مثابه زن راوی جریان تولد امام زمان نام میبرند، اما این دعوت شاید تنها برای آن بود که بانویی هاشمی گواه این تولد باشد (مسعودی، ، ص ). افرادی مانند: نسیم، ابوطریف (خصیبی، ، ص ) سرور (همان، ص ) و داود بن اسود، در عین حالی که خادم امام بودند، از تولد مهدی آگاهی یافتند (ابن شهرآشوب، ق، ج ، ص ). ابوغانم، خادم قزوینی امام نیز از میلاد مهدی باخبر شد (مسعودی، ، ص ؛ ابن بابویه، ، ج ، ص ).

گام چهارم : نشان دادن مهدی به یاران نزدیک (= تبلیغ چهره به چهره)

یکی از راه های یقین سازی در میلاد مهدی، نشان دادن ایشان به یاران قابل اعتماد بود؛ چراکه با کشته شدن مهتدی در رجب سال هجری و درگیری میان عباسیان، کانون امامت در سامرا، فرصتی یافت تا موضوع تولد مهدی را به اطلاع امامیه در شهرهای مختلف برساند.

این یاران، در ابلاغ تولد مهدی به دیگران، سهم بسزایی میان امامیه داشتند. این ده نفر، یعنی: احمد بن ابراهیم (ابن بابویه، ق، ج ، ص )، حسن بن ظریف (کلینی، ، ج ، ص )، عیسی بن مهدی جوهری، حسن بن مسعود، حسین بن ابراهیم، عتاب و طالب پسران خاتم، محمد بن سعید، احمد بن خصیب و احمد بن جنان که با دیدن امام زمان از تولد وی آگاهی یافته بودند، در شمار اصلی ترین مبلغان این امر بودند (خصیبی، ، ص و).

محمد بن ابراهیم بن مهزیار (کلینی، ، ج ، ص )، ضوء بن علی عجلی، محمد بن علی بن ابراهیم، حسن بن علی بن ابراهیم همدانی (ابن بابویه، ، ج ، ص ) و یعقوب بن منقوش، از سوی امام حسن عسکری به دیدار امام مهدی نایل شدند (همان، ص – ). محمد بن علی بن عبدالرحمن عبدی (طبری، ، ص )، احمد بن ابراهیم (مسعودی، ، ص ) و «عمروی» نیز در همین دسته جای میگیرند (کلینی، ، ج ، ص ).

ازآنجاکه امام، با ظرفیت شناسی این افراد، فرزندش را به آنها نمایانده بود، این نشان از ویژگی تبلیغی آنان و جایگاهشان در میان امامیه به عنوان بخشی از شبکه انتقال پیام بود. این افراد، عموما از بزرگان شهرهای خود، افراد سرشناس یا عالمان آن دوره اند. جالب آنکه افرادی منتسب به عباسیان که به امام حسن عسکری اعتقاد داشتند (مسعودی، ، ص ) نیز به وسیله امام از تولد فرزندش مهدی آگاه شدند (ابن بابویه، ، ج ، ص ).

گام پنجم: اعلان تولد مهدی به شبکه تبلیغات امامیه

از زمان آغاز کار عباسیان، شبکه تبلیغات این دولت، با نام «سازمان دعوت» بخشی از ساختار اطلاع رسانی از سوی این سلسله به شمار میرفت (ملبوبی، جباری، ، ص ). هم زمان با آنها امامیه نیز ساختاری تبلیغاتی با نام «نهاد وکالت» را طراحی و اجرا کرده بود (همان، ص ).

نهاد وکالت، یک نهاد هرمی بود که امام در جایگاه رهبری در رأس آن قرار داشت و به ترتیب، به سوی قاعده هرم، ابتدا وکلای ارشد یا سروکیل ها، و سپس، وکلای جزء بودند که در نواحی مختلف دور و نزدیک قرار داشتند (جباری، ، ص ). جغرافیای امامیه در همین سال ها، شامل شهرها و مناطق مختلفی با سه گونه جمعیتی: «جمیعت های یکپارچه»، «محله های امامیه» و «شهروندان پراکنده» بود که مناطق ذیل را دربرمیگرفت: کوفه و اهواز (کوفی اهوازی، ، ص )، مدائن (ابن بابویه، ، ج ، ص )، جبال (راوندی، ، ج ، ص )، نهاوند (نجاشی، ش، ج ، ص )، گرگان (اربلی، ق، ج ، ص )، بصره (طوسی، ، ص ؛ ابن شهرآشوب، ق، ج ، ص )، کرج ابی دلف (نزدیک آوه) (ابن فقیه، ، ص ؛ اصطخری، ، ص )، سیستان و بست، ری و قزوین (طوسی، ، ص )، ابهر (بلاذری، ، ص )، تفرش و کاشان (کلینی، ، ج ، ص )، بخش هایی از مازندران (ابن شهرآشوب، ق، ج ، ص )، سجستان (طوسی، ، ج ، ص )، نصیبین (نجاشی، ش، ص )، همدان (کلینی، ، ج ، ص )، جزیره و کفرتوثا (ابن شهرآشوب، ق، ج ، ص )، کرمانشاه (قرمیسین) (مسعودی، ، ص )، دینور (کشی، ، ص )، واسط (نجاشی، ش، ص )، آذربایجان (طبری