فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس»

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس»!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس» بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس» از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس» شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس» استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس» با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس» قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس» حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس» به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل نظام مند قرائتِ «ملاصدرا» از آموز? «معرفت نفس» :

۱. طرح مسئله

به استناد آیاتی از قرآن کریم (مائده (۵)، ۱۲۵؛ حشر (۵۹)، ۱۹؛ فصلت (۴۱)، ۵۳؛ ذاریات (۵۱)،۲۰ و ۲۱؛ اعراف (۷)، ۱۷۲) و همچنین روایات عدیده ای از معصومین: (راغب اصفهانی، بی تا، ص۱۱؛ حافظ برسی، ۱۴۲۲ق، ص۲۹۹؛ علم الهدی، ۱۹۹۸م، ج۱، ص۲۷۴؛ ج۲، ص۳۲۹؛ فتال نیشابوری، ۱۳۷۵، ج۱، ص۲۰؛ تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق، ص۴۶۱ و ص۵۸۸؛ ابن عطیه اندلسی، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۲۹۱؛ ثعالبی، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۴۱۳؛ منسوب به جعفربن محمد الصادق ۷، ۱۴۰۰ ق، ص۱۳) «معرفت نفس» یا «خودشناسی» یکی از راهبردی ترین آموزه های دینی برای تأمین تعالی انسان ها و نیل به مقام «عبودیت» و «خداشناسی» است؛ آموزه ای که با توجه به جایگاه ویژه اش در هندسه معارف الهی مورد توجه بسیاری از «دین پژوهان» اعم از مفسران و محدثان نیز واقع شده و قرائت های مختلف و بعضاً متضادی از آن ارائه شده است. بر همین اساس، در تحقیق حاضر برآنیم تا به تحلیل و ارزیابی یکی از مهم ترین قرائت های مطرح از آموزه «معرفت نفس»، یعنی قرائتِ ملاصدرا پرداخته و از این طریق، امکان دست یابی به «قرائت معیار» از این آموزه و نیز زمینه علمی لازم برای بهره مندی از آثار عینی آن را فراهم آوریم، ان شاء الله.

در همین راستا توجه به دو نکته ضروری است:

۱. وجهه غالب شخصیتِ ملاصدرا، وجهه ای «حکمی فلسفی» است. اما در تحقیق حاضر، قرائت او به عنوان یک «دین پژوه» مورد بررسی قرار گرفته است. به بیان دیگر، با وجود آنکه ملاصدرا عمدتاً به عنوان یک «فیلسوف» شناخته شده و در بسیاری از مباحث (مانند مبحث «علم النفس») از «رویکرد حِکمی» و «روش عقلی» بهره برده است، اما از آن جایی که این اندیشمند برجسته بسیاری از موضوعات از جمله موضوع «معرفت نفس» را با استشهاد به «آیات و روایات» تبیین کرده و در حوزه «تفسیر و فقه الحدیث» نیز آثار قابل توجهی از خود به جای گذارده است، می توان از این زاویه نیز به بررسی قرائت او پرداخت.

۲. اکثر تحقیقات مرتبط با قرائتِ ملاصدرا از آموزه «معرفت نفس»، صرفاً به توصیف بُعدی از ابعاد این قرائت پرداخته اند. اما در تحقیق حاضر، «تحلیل جامع این قرائت در قالب یک ساختار نظام مند» مد نظر بوده است و به همین خاطر است که می توان از مواردی مانند «مراجعه به مجموع آثار صاحب قرائت»، «جست وجوی حداکثری منابع» و «ارائه تحلیلی سازواره از قرائت» با «اصطیاد اجزاء آن از مواضع مختلف و چینش منطقی آنها در کنار یکدیگر» به عنوان وجوه تمایز تحقیق حاضر با موارد مشابه یاد کرد. به بیان دیگر، کوشیده ایم تا دیدگاه ملاصدرا را نه به شکل بخشی و نه در ذیل فهرستی از عناوین پراکنده، بلکه در ضمن مجموعه کامل، متناظر و به هم پیوسته ای از مؤلفه های مفهومی مرتبط با آموزه «معرفت نفس»، شامل «مبانی بحث»، «چیستی، چرایی و چگونگی این آموزه» و «امتدادات علمی و عملی آن» گزارش کرده و مورد بررسی قرار دهیم.

۲. مروری بر ابعاد قرائتِ ملاصدرا از آموزه «معرفت نفس»

ملاصدرا در بسیاری از آثار خود، توجه ویژه ای به بحث «نفس» و «معرفت نفس» داشته و به شکلی بسیار «گسترده» و در عین حال «عمیق» آن را مورد بررسی قرار داده است؛ آثاری که می توان با تحلیل محتوای آنها، به تبیین مهم ترین ابعاد و ویژگی های قرائت ملاصدرا از آموزه «معرفت نفس» پرداخت:

۲- ۱. تبیین مبانی معرفت شناسانه، روش شناسانه و دین شناسانه بحث «معرفت نفس»

یکی از مهم ترین نشانه های اهمیت دادن ملاصدرا به بحث «نفس» و «معرفت نفس» آن است که او از مبانی معرفت شناسانه، روش شناسانه و دین شناسانه خود در این باب، به وضوح سخن گفته است؛ به گونه ای که می توان با تحلیل آنها، به «رویکرد» و «روش» مورد تأیید او در عرصه «دین پژوهی» پی برد. البته از آن جایی که سخنان ملاصدرا در این باب دچار نوعی تعارض ظاهری است، تبیین شفاف و دقیق این بحث، ضروری به نظر می رسد. توضیح مطلب آنکه: ملاصدرا در وقت تبیین نگاه خود به موضوع «نفس» و «معرفت نفس»، گاه با اصل قراردادن براهین فلسفی، بر اهمیت و اولویتِ «نفس شناسی عقلی» تأکید می کند، گاه با مذمت فلاسفه، «نفس شناسی نقلی» را پیشنهاد می دهد و گاه با اصرار بر لزوم تحصیل معرفت حضوری به حقیقت خود، از «نفس شناسی شهودی» دفاع می کند. اما باید توجه داشت که:

اولاً، در نگاه ملاصدرا، شناخت حقیقتِ «نفس» تنها با «علم حضوری» ممکن بوده و رسیدن به آن با «علم حصولی» محال است (صدرالدین شیرازی، ۱۳۵۴، ص۲۵۲؛ ۱۹۸۱م، ج، ص؛ ۱۳۰۲ق، ص۱۶۷؛ ۱۳۶۶، ج ۶؛ ص۲۲۲). به عبارت دیگر، به عقیده او، تنها با «شهود نفس» است که می توان به حقیقت آن پی برد. بر همین اساس می توان زمینه سازی برای رسیدن به «معرفت حضوری نفس» را اولویت قطعی و هدف غاییِ ملاصدرا در عرصه «نفس پژوهی» دانست.

ثانیاً، از آن جایی که فهم و تفهیم مباحث علمی مرتبط با موضوعِ «نفس» تنها با کمکِ «علم حصولی» ممکن بوده و ورود به این حوزه نیز دارای ضرورت است، ملاصدرا دو راه بهره گیری از «عقل» و مراجعه به «وحی» را برای تأمین این ضرورت در پیش می گیرد.

ثالثاً، با لحاظ مطلوبیتِ «یقین» در میدانِ «نفس شناسی حصولی» از یک سو و منحصر بودن مسیر تحصیل تفصیلیِ «یقین» در «برهان» از سوی دیگر، ملاصدرا به «عقل» و «برهان فلسفی» اولویت داده و «نگاه عقلی» به موضوعِ «نفس» و «معرفت نفس» را بر «نگاه نقلی» به آن مقدم می دارد. بر همین اساس است که او آیات و روایات مرتبط با این بحث را صرفاً به عنوان «شاهد» مورد اشاره قرار داده و از آنها با عنوانِ «اقناعیات خطابیه» یا «شواهد سمعیه» یاد می کند (همو، ۱۴۲۲ق، ص۲۴۹؛ ۱۳۶۳، ص۵۲۷). به عبارت دیگر، در نگاه ملاصدرا نقلِ «گزاره های نقلی» صرفاً جنبه «اقناعی» داشته و به «یقین تفصیلی» منجر نخواهد شد.

رابعاً، با عنایت به برتری «وحی» بر «عقل» و با توجه به حاکی بودن «گزاره های نقلی» از «وحی» و احاطه صاحبان آنها بر همه حقائق عینی و ذهنی، ملاصدرا «نقل معتبر» را راهنمای «عقل» دانسته و معتقد است که می توان با تنظیم حرکتِ «عقل» براساس آن، به نتایج بیشتر و بهتری در عرصه «نفس پژوهی» رسید (همو، ۱۳۶۶، ج ۷، ص۹).

خامساً، یکی از دلائلی که ملاصدرا با اتکا به آن، به ذکر «شواهد سمعیه» پرداخته و در برخی از موارد، «نقل» را بر «عقل» ترجیح می دهد آن است که پیمودن طریقِ «عقل» دشوار بوده و توفیق در آن، متوقف بر تحصیل شرایط عدیده ای است (همو، ۱۳۶۳، ص۶۲۴؛ ۱۹۸۱م، ج ۸، ص۳۰۳)؛ همان گونه که تحصیل علم به احکام شرعی، از طریقِ «اجتهاد» دشوار بوده و به همین خاطر می توان راه «تقلید» را در پیش گرفت.

سادساً، ملاصدرا با تأکید بر آنکه تحصیلِ «یقین» البته به نحو «اجمالی» از طریقِ «نقل» نیز ممکن بوده و حتی گاه یقین به دست آمده از «شواهد سمعیه» از یقین حاصل از «براهین فلسفی» قوت و نفوذ بیشتری دارد، علاقمندان مباحث فلسفی را از انکار اهمیتِ «گزاره های نقلی» بر حذر می دارد (همو، ۱۳۵۴، ص۳۰۴).

سابعاً، با توجه به پیچیدگی های عالَمِ «نفس» و برخورداری آن از یک هویت ملکوتی و ربانی، تلاش برای شناخت این پدیده از طریق «کنکاش های عقلی» یا «کاوش های نقلی» جز با «عنایات ملکوتی» و «افاضات معنوی» به نتیجه نخواهد رسید؛ عنایات و افاضاتی که متوقف بر «نورانیت، بصیرت و صفای باطنی» است. لذا ملاصدرا بهره مندی از «تقوی»، ورود به میدان «مجاهده» و انس با «تهذیب» را شرط موفقیت در میدان «نفس شناسی» می داند (همو، ۱۳۶۳، ص۱۶۰؛ ۱۳۶۶، ج ۶؛ ص۲۱۴). همچنین باید توجه داشت که تلاش های عقلی مذمت شده در کلام ملاصدرا (همو، ۱۳۶۱، ص۲۳۴؛ ۱۹۸۱ م، ج۶، ص۳۷۷؛ ۱۳۶۶، ج ۷، ص۹)، تلاش هایی است که یا به خیال شناختِ «حقیقت نفس» صورت گرفته است و یا به خاطر گرفتاری در دام «مغالطه»، بها ندادن به «نقل» و بی بهره بودن از «نورانیت»، به بیراهه رفته است.

نتیجه آنکه در نگاه ملاصدرا، «وحی»، «عقل» و «شهود» نه تنها هیچ تعارضی با یکدیگر ندارند، بلکه مُعدّ، مُمدّ، مؤید و مکمل یکدیگرند (همو، ۱۹۸۱م، ج ۸، ص۳۰۳). ازاین رو «عقل برهانی» شاخص اعتبارسنجی گزاره های حاکی از «وحی» و ابزار فهم آنها، «نقل معتبر» راهنمای «تلاش های عقلی»، «دریافت های شهودی» عرصه راستی آزماییِ «برداشت های عقلی و نقلی» و تطابق با «برهان عقلی» و «نقل معتبر»، معیار صدقِ «شهود» است.

۲- ۲. ورود جدی به مباحث عقلی و فلسفی مرتبط با موضوع «نفس» و «معرفت نفس»

از آن جایی که ملاصدرا برای «نگاه عقلی» به «معارف دینی» اهمیت ویژه ای قائل بوده و اساساً در پی آن است که با تکیه بر «برهان فلسفی»، به تبیینِ «مباحث عقیدتی» بپردازد، عمده مطالب خود در حوزه «نفس پژوهی» را با «رویکرد و روش عقلی» سامان می دهد. عناوین برخی از مطالب او در این حوزه، از این قرار است: ابطال مادی بودن نفس و تبیین استحاله آن، اثباتِ «تجرد نفس» و بیان ادله، شواهد و مؤیدات آن، نقل و نقد آراء و ادله مطرح در حوزه نفس شناسی، بیان استلزامات تجرد نفس و نتائج آن، طرح و دفع اشکالات، اعتراضات و ایرادات واردشده بر تجرد نفس و تبیینِ «برهان معرفت نفس».

۲- ۳. استشهاد به گزاره های نقلی و تبیین آنها در بحث «نفس» و «معرفت نفس»

جدای از آنکه ملاصدرا در برخی از تألیفات خود (مانند تفسیر القرآن الکریم و شرح اصول الکافی) به طور خاص، به تبیینِ «گزاره های نقلی» پرداخته است، در لابه لای مباحث عقلی و فلسفی خود نیز مکرراً «آیات و روایات» را مورد استشهاد قرار داده و از این طریق، مبنای مختار خود در عرصه «دین پژوهی» را عینیت بخشیده است. بر همین اساس، میراث او در حوزه «نفس شناسی» نیز آمیخته با تعداد قابل توجهی از «آیات قرآن» و «روایات معصومان:» می باشد. به عنوان مثال، ملاصدرا در مواضع مشخصی از آثار خود، به بررسی شواهد نقلی و سمعی دال بر «تجرد نفس» می پردازد (همو، ۱۴۲۲ق، ص۲۴۹؛ ۱۳۶۳، ص۵۲۷؛ ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۱۷؛ ۱۹۸۱م، ج۸، ص۳۰۳؛ ۱۳۵۴، ص۳۰۱). در رابطه با آموزه «معرفت نفس» نیز او گزاره های نقلی فراوانی را مورد استشهاد خویش قرار داده است که در این مجال به گزارش برخی از آنها خواهیم پرداخت:

الف) آیات

۱. (سَنُرِیهِمْ آیاتِنَا فِی الآفَاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یتَبَینَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یکف برَبِّک أَنهُ عَلَی کلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ) (فصلت (۴۱)، ۵۳).

ملاصدرا این آیه را شاهدی می داند بر اینکه عدم انکار لقاء پروردگار در قیامت یکی از آثار تحصیلِ «معرفت نفس» است (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۰ش، ص۱۳۱).

۲. (وَ فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْموقِنِینَ وَ فی أَنفُسِکمْ أَ فَلَا تُبْصِرُونَ) (ذاریات (۵۱)، ۲۰ و ۲۱).

ملاصدرا با تکیه بر این آیه، مطالعه کتاب نفس انسانی را بهترین راه خداشناسی معرفی می کند (صدرالدین شیرازی، ۱۹۸۱م، ج۶، ص۳۷۷)؛ چراکه «نفس انسانی» مجمع همه عوالم، عظیم ترین آیت خدا، بزرگ ترین حجت الهی و نزدیک ترین اشیاء به انسان هاست (همو، ۱۳۸۳، ج ۱، ص۲۹۲).

۳. (أَ وَ لَمْ یتَفَکرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْض وَ ما بَینَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ إِنَّ کثِیرًا مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَکافِرُونَ) (روم (۳۰)، ۸).

ملاصدرا با استشهاد به این آیه، از «معرفت حقیقت همه مخلوقات» به عنوان یکی دیگر از آثارِ معرفت نفس یاد می کند (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۰، ص۱۳۱).

۴. (وَ لَا تَکونُوا کالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِک هُمُ الْفَاسِقُونَ) (حشر (۵۹)، ۱۹).

ملاصدرا این آیه را به منزله عکس نقیض حدیثِ «من عرف نفسه فقد عرف ربه» می داند (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۰، ص۱۶۲). یعنی همان گونه که «جهل به نفس» یا «نسیان نفس» مستلزم «جهل به رب» یا «نسیان رب» است، «معرفت نفس» نیز مستلزم «معرفت رب» خواهد بود (همو، ۱۳۶۶، ج۵، ص۱۲۴؛ ۱۳۵۴، ص۷)؛ استلزامی که از نگاه ملاصدرا، بر مثال بودن نفس انسانی برای خدای سبحان، در سه حوزه «ذات»، «صفت» و «فعل» مبتنی است (همو، ۱۳۶۶، ج۷، ص۳۳). همچنین از آن جایی که به عقیده او، قوام و فعلیتِ «نفس» به «عبودیت» بوده و تا پیش از رسیدن به این مرحله، وجودی برای آن متصور نیست، می توان به این نتیجه رسید که «عدم معرفت نفس به عبودیت»، نتیجه ای جز «معدومیت» یا «مَنسی بودن» را در پی نخواهد داشت؛ همان حقیقتی که در آیه مذکور مورد اشاره قرار گرفته است (همو، ۱۳۵۴، ص۴۹۷).

۵. (وَ مَنْ أَعْرَضَ عنْ ذِکرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَهً ضَنْکا وَ نَحْشُرُهُ یوْمَ الْقِیامَهِ أَعْمَی قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِی أَعْمَی وَ قَدْ کنتُ بصِیرًا قَالَ کذَلِک أَتَتْک آیاتُنَا فَنَسِیتَهَا وَ کذَلِک الْیوْمَ تنْسَی) (طه (۲۰)، ۱۲۴ ۱۲۶).

به عقیده ملاصدرا، از آن جایی که در بابِ «وجود ادراکی»، «معلومیت» از «موجودیت» منفک نبوده و بناء آخرت نیز بر «معرفت و ادراک» است، می توان به این نتیجه رسید که اگر کسی به حقایق (ازجمله نفسِ خود، معاد و خداوند) معرفت نداشته باشد، بهره ای از «وجود اخروی» نخواهد داشت؛ همان حقیقتی که در آیه مورد بحث، از آن با عنوانِ «نسیان خدا نسبت به انسان» یاد شده است (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۰، ص۵؛ ۱۳۶۳، ص۶۲۴).

۶. (الْمُنَافِقُونَ وَ الْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بعْضٍ یأْمُرُونَ بِالْمُنْکرِ وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یقْبِضُونَ أَیدِیهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِینَ هُمُ الْفَاسِقُونَ) (توبه (۹)، ۶۷).

ملاصدرا جمله «نسوا الله فنسیهم» در این آیه را نیز به منزله عکس نقیض حدیثِ «من عرف نفسه فقد عرف ربه» می داند (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۰، ص۵).

۷. (وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ یحْیی الْعِظَامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ) (یس (۳۶)، ۷۸).

به بیان ملاصدرا، چون در این آیه از «نسیان خود» به عنوان دلیلِ «جحود حق» یاد شده است، معلوم می شود که «معرفت نفس» اساس ایمان به «خدا» و «قیامت» است. لذا می توان این آیه را به منزله عکس آیه شریفه (نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنفُسَهُمْ) دانست (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۶، ج۵، ص۳۴۶).

۸. (مَا أَشْهَدْتُهُمْ خلْقَ السمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مَا کنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُدًا) (کهف (۱۸)، ۵۱).

ملاصدرا با استشهاد به این آیه، «از خود بیگانگی» و «عدم شناخت خود» را عاملِ «انحطاط» و «معرفت نفس» را زمینه سازِ «شناخت عالَم» و «مشاهده خالق عالَم» می داند (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۰، ص۱۳۲).

۹. (إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَهَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ فَأَبَینَ أَنْ یحْمِلْنَهَا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُومًا جَهُولًا) (احزاب (۳۳)، ۷۲).

ملاصدرا از «جهل به نفس» که مستلزمِ «جهل به رب» است به عنوان «بزرگ ترین جهل» یاد کرده و بر همین اساس، صیغه مبالغه «جهول» در این آیه را به «من یجهل نفسه» تفسیر می کند (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۰، ص۱۶۲؛ ۱۳۷۵، ص۱۴۸).

۱۰. (یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یرْتَدَّ مِنْکمْ عَنْ دِینِهِ فسَوْفَ یأْتی اللَّهُ بقَوْمٍ یحِبُّهُمْ وَ یحِبُّونَهُ أَذِلَّهٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّهٍ عَلَی الْکافِرِینَ یجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لَا یخَافُونَ لَوْمَهَ لَائِمٍ ذَلِک فَضْلُ اللَّهِ یؤْتیهِ مَنْ یشَاءُ وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ) (مائده (۵)، ۵۴).

به عقیده ملاصدرا، «جهل به نفس» یعنی جهل به «لایه های وجودی خود» و جهل به اینکه براساس آیه فوق، «حقیقت وجود انسان» همان چیزی است که محبوب خداست. او با تأکید بر اینکه هر چیزی جز ذات خود را دوست نداشته و جز ذات او نیز او را دوست ندارد، به این نتیجه می رسد که «معرفت نفس» مستلزم «معرفت رب» است (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۰، ص۱۶۲).

۱۱. (وَ منْ یرْغَبُ عَنْ مِلَّهِ إِبْرَاهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَینَاهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فی الآخِرَهِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ) (بقره (۲)، ۱۳۰).

ملاصدرا با اشاره به اینکه روی گردانی از «ملت ابراهیم۷» یا همان مقام خُلّت نتیجه «سفاهت» و «جهل به حقیقت نفس» است، از «معرفت نفس» به عنوان طریق وصول به آن یاد می کند (صدرالدین شیرازی، ۱۳۷۵، ص۱۴۸).

۱۲. (فَاعْبُدُوا مَا شئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یوْمَ الْقِیامَهِ أَلَا ذَلِک هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِینُ) (زمر (۳۹)، ۱۵).

در نگاه ملاصدرا، «جهل به نفس» زمینه سازِ «ظلم به نفس»، عامل نابودی آن و مستلزم «جهل به پروررگار» بوده و از همین روست که چنین جهلی، «بزرگ ترین جهل» به شمار آمده و خسران ناشی از آن نیز «بزرگ ترین خسران» معرفی شده است (صدرالدین شیرازی، ۱۳۶۰، ص۱۶۲).

۱۳. (وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ) (الذاریات (۵۱)، ۵۶).

ملاصدرا با تأکید بر آنکه «مقصود همه ادیان و شرایع»، رساندن انسان ها به «لقاء خدا و معرفت او»ست، نتیجه می گیرد که مراد از «عبودیت» در آیه فوق نیز چیزی جز «تحقق به حقیقت عبودیت» که همان «ادراک رابطه خود با خدا»ست نمی باشد. به بیان دیگر، «معرفت نفس به عبودیت و مربوبیت» مستلزم «معرفت خداوند به الاهیت و ربوبیت» بوده و «قوام حقیقی نفس» را به دنبال خواهد داشت (صدرالدین شیرازی، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۷۱).

۱۴. (وَ لِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی فادْعُوهُ بهَا وَ ذَرُوا الَّذِین یلْحِدُونَ فِی أَسْمَائِهِ سَیجْزَوْنَ ما کانوا یعمَلُونَ) (اعراف (۷)، ۱۸۰).

به عقیده ملاصدرا، این آیه تحصیل معرفت نسبت به «آفاق» و «انفس» را بر انسان ها واجب می کند؛ چراکه «اسماء الهی»، «ارباب صور انواع» بوده و خواندن خداوند به آن اسماء، جز از طریق «تدبر در مربوبات» و تحصیل معرفت نسبت به آنها ممکن نخواهد بود (صدرالدین شیرازی، ۱۹۸۱م، ج۷، ص۳۲).

ب) روایات

۱. «من عرف نفسه فقد عرف ربه» (همو، ۱۳۶۶، ج ۷، ص۳۳).

یکی از پرتکرارترین احادیث موجود در آثار ملاصدرا، حدیث مشهورِ «من عرف نفسه فقد عرف ربه» است. او با تکیه بر این حدیث، به ملازمه بین «معرفت نفس» و «معرفت رب» قائل بوده (همان، ج۵، ص۱۲۴) و با تأکید بر وجود مناسبت و مضاهات میان «نفس» و «رب»، در سه لایه «ذات»، «صفت» و «فعل»، از «خودشناسی» به عنوان راهی برای رسیدن به «خداشناسی» یاد می کند (همان، ج۷، ص۳۳).

۲. «أعرفکم بنفسه أعرفکم بربّه» (همان، ج ۲، ص۲۹۹).

این حدیث نیز یکی دیگر از احادیثی است که ملاصدرا از آن برای اثبات اهمیتِ «معرفت نفس» و کارکرد آن استفاده می کند (همان جا).

۳. «ان اللّه خلق آدم علی صورته» (همو، ۱۳۸۳، ج ۳، ص۳۹۲).

ملاصدرا با شاهد قرار دادن این حدیث، خداوند را از داشتنِ «مثل» منزه می داند. اما وجود «مثال» برای او را ممکن دانسته و «نفس انسانی» را به واسطه برخورداری از «مناسبت و مضاهات با خداوند»، مصداق آن معرفی می کند؛ مناسبت و مضاهاتی که می توان با تکیه بر آن، به تبیین ملازمه بین «معرفت نفس» و «معرفت رب» پرداخت (همان، ص۳۹۳).

۴. «رحم اللّه امرئ اعد لنفسه و استعد لرمسه و علم من این و فی این و الی این» (همان، ج ۱، ص۵۷۱).

به عقیده ملاصدرا، مراد از علم به «فی أین» در این حدیث، «معرفت نفس» و کیفیت سلوک آن برای رسیدن به «سعادت» است. به بیان دیگر، او این حدیث را نیز شاهدی بر ضرورت تحصیلِ «معرفت نفس» می داند (همان جا).

۵. «وجدت علم الناس کله فی اربع اولها ان تعرف ربک و الثانی ان تعرف ما صنع بک و الثالث ان تعرف ما اراد بک و الرابع ان تعرف ما یخرجک عن دینک» (همان، ج ۲، ص۲۶۱).

ملاصدرا فقره «أن تعرف ما صنع بک» در این حدیث را به «معرفت نفس» تفسیر می کند. البته بنا بر توضیح او، دو فقره «أن تعرف ما اراد بک» و «أن تعرف ما یخرجک عن دینک» که حاکی از ضرورتِ «معرفت به فضایل و رذائل نفسانی» است نیز می توانند با موضوعِ «معرفت نفس» مرتبط باشند (همان، ص۲۶۲).

۲- ۴. تبیین چیستی «نفس» و اثبات تجرد آن

ملاصدرا اگرچه بر عدم امکان شناخت و توصیفِ «حقیقت نفس» به کمکِ «قیاس فکری» تأکید دارد (همو، ۱۳۵۴، ص۲۵۲)، اما می کوشد تا با شرح معنای لغوی و اصطلاحیِ «نفس»، مخاطب خود را به هویت آن نزدیک کند. او پس از آنکه از «ذات الشیء و حقیقته» به عنوان معنای لغویِ «نفس» و «جوهر مفارق عن الاجسام ذاتاً و حقیقه و مقارن لها فعلا و تأثیراً» به عنوان معنای اصطلاحی آن یاد می کند، علت اطلاق این واژه بر «قلب»، «دم»، «ماء» و «رأی» را توضیح می دهد (همو، ۱۳۶۶، ج۱، ص۳۹۲). البته ملاصدرا بر تعریف فیلسوفان متقدم از «نفس» (یعنی: کمال اول لجسم طبیعی آلی ذی حیاه بالقوه من جهه ما یدرک الامور الکلیه و یفعل الافعال الفکریه) نیز صحه نهاده و به تبیین آن می پردازد (همو، ۱۹۸۱م، ج ۸، ص۵۳؛ ۱۳۶۳، ص۵۱۴). همچنین گفتنی است: مواردی مانند «نور من انوار الله المعنویه»، «جوهر ربانی»، «سر سبحانی»، «لطیفه ملکوتیه»، «شعله لاهوتیه»، «کلمه روحانیه»، «خلق ربانی»، «فعل غیر زمانی و لا مکانی»، «الحروف المکتوب بالکاف و النون»، «جوهره روحانیه سماویه نورانیه» و «امر ربانی حیه بالذات علامه بالقوه قابله لمعرفه الله و مجاوره المقدسین المقربین فعاله فی الاجسام و مستعمله لها و متممه ایاها الی وقت معلوم ثم تارکه لها راجعه الی عنصرها و معدنها کما کان بدیّا»، برخی دیگر از تعابیری است که او برای تبیینِ «هویت نفس» به کار برده است (همو، ۱۳۰۲ق، ص۲۳۸؛ ۱۳۸۱، ص۲۱۲).

همچنین پس از تلاش در عرصه «تعریف نفس» می توان تکاپوهای فراوان برای اثباتِ «تجرد نفس» به کمک «عقل» و «نقل»، دفاع همه جانبه از آن (همو، ۱۹۸۱ م، ج۸، ص۲۶۰) و سپس ابتناء بناءِ «معرفت نفس» بر این مبنا (همو، ۱۳۵۴، ص۶) را مرحله مهم دیگری از «نفس شناسی صدرایی» دانست. توضیح مطلب آنکه در نگاه ملاصدرا، اساساً «معرفت نفس» چه در فضای «علم حصولی» (همو، ۱۳۶۶، ج۴، ص۸۶) و چه در عرصه «علم حضوری» (همو، ۱۳۶۳، ص۲۶۵) یعنی «معرفت تجرد نفس». به عبارت دیگر، حد وسطِ «برهان معرفت نفس» در نگاه ملاصدرا، «تجرد» یا همان مناسبتی است که میان «نفس انسان» و «خداوند» برقرار بوده و پیوند میان «معرفت نفس» و «معرفت رب» را باعث می شود.

البته باید توجه داشت که ملاصدرا علاوه بر «نفس روحانی مجرد» و «روح اصلی»، انسان را دارای یک «نفس جسمانی» و «روح بخاری» نیز می داند (همو، ۱۳۸۳، ج ۳، ص۳۹۴؛ ۱۳۵۴، ص۲۵۲) که پرداختن به آن، محتاج مجال دیگری است.

۲- ۵. شرح چراییِ «معرفت نفس» و کارکردهای آن

به جرأت می توان یکی از پُررنگ ترین و پُرنمودترین مؤلفه های قرائتِ ملاصدرا از آموزه «معرفت نفس» را تلاش او برای تبیین ضرورت این آموزه و تشریح کارکردهای مختلف آن دانست. ملاصدرا در مواضع متعددی از آثار خود و به مناسبت های گوناگون، بر اهمیت خودشناسی تأکید کرده و نسبت به عواقب سوء بی بهره بودن از آن هشدار می دهد؛ تأکید و هشداری که مرور اجمالی برخی از مصادیق آن، نقش عمده ای در فهم قرائت او از این آموزه دارد:

اولاً، ملاصدرا کسی که فاقدِ «معرفت نفس» بوده و ادراکی از تجرد آن ندارد را لایق وصفِ «حکمت» ندانسته و با این بیان کلی، بر اهمیت اساسی این مقوله تأکید می کند (همو، ۱۴۲۲ق، ص۱۱؛ ۱۳۵۴، ص۶).

ثانیاً، ملاصدرا از «معرفت نفس» به عنوان «افضل العلوم الطبیعیه»، «ام الحکمه»، «اصل السعاده» (همانجا)، «ام الفضائل»، «اصل الحکمه»، «مفتاح سائر المعارف» (همو، ۱۳۶۶، ج۳، ص۲۶۸)، «اصل الفضائل»، «اشرف المباحث بعد اثبات المبدأ الاعلی» (همو، ۱۴۲۲ ق، ص۱۱)، «اصل المعارف» (همو، ۱۳۶۶، ج۲، ص۲۹۹)، «مفتاح العلوم الحقیقیه» (همان، ج۳، ص۳۸۵) و «العلم المهم» (همو، ۱۳۸۳، ج ۲، ص۶۱) یاد کرده و از مواردی مانند «دست یابی به مقصود»، «هدایت به اصل وجود»، «گشایش درهای آسمان»، «ارتباط با ملائکه»، «ورود به بهشت» (همو، ۱۳۶۳، ص۵۵۶)، «وصول به عالم ربوبی»، «مشاهده آیات کبری و ملکوت آسمان ها» (همو، ۱۳۰۲ق، ص۲۹۹) و «طی مراتب ملک و ملکوت» (همان، ص۲۸۹) به عنوان آثار کلی آن نام می برد.

ثالثاً، ملاصدرا علاوه بر اشاره کلی به آثار «معرفت نفس»، به شرح جزئیات و مصادیق آن نیز همت گمارده و از مواردی چون «معرفت شناسی» (همو، ۱۳۶۰، ص۱۳۱)، «خداشناسی» (همو، ۱۳۶۶، ج ۵، ص۳۴۶؛ ۱۳۶۰، ص۱۳۲؛ ۱۳۵۴، ص۶؛ ۱۳۶۳، ص۲۶۵؛ ۱۹۸۱ م، ج ۶، ص۳۷۷)، «جهان شناسی» (همو، ۱۳۶۰، ص۱۳۱؛ ۱۹۸۱م، ج ۶، ص۳۷۷؛ ۱۳۸۳، ج ۱، ص۲۹۲؛ ۱۳۰۲ق، ص۲۸۶)، «انسان شناسی» (همو، ۱۳۶۶، ج ۵، ص۴۶)، «امام شناسی» (همان، ج ۴، ص۴۰۰)، «قرآن شناسی» (همان، ج۱، ص۳۹۴؛ ج ۲، ص۲۹۹)، «دین شناسی» (همو، ۱۳۵۴، ص۴۹۸)، «ارزش شناسی» (همو، ۱۳۶۰، ص۱۳۲) و «معادشناسی» (همو، ۱۳۶۱، ص۲۳۴؛ ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۹۸؛ ۱۳۰۲ق، ص۲۸۶؛ ۱۳۶۳، ص۶۳۲؛ ۱۹۸۱م، ج۹، ص۳۱۸؛ ۱۳۶۱، ص۲۶۱؛ ۱۳۵۴، ص۴۳۱) به عنوان «آثار علمیِ» خودشناسی و از «خودسازی» (همو، ۱۳۶۰، ص۱۳۲ و ص۱۳۳؛ ۱۳۸۳، ج ۲، ص۱۱۷ و ص۵۰۸) و «جامعه سازی» (همو، ۱۳۶۰، ص۱۳۳) به عنوان «آثار عملیِ» آن یاد می کند.

رابعاً، ملاصدرا به منظور تأکید مضاعف بر اهمیت تلاش برای تحصیلِ «معرفت نفس»، علاوه بر آثارِ «علم به نفس»، از آثارِ «جهل به نفس» نیز یاد می کند. «ابتلا