---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیلی پیرامون شبهای قدر :

روزها و شبها، بستر رخدادها هستند. طلوع و غروب وقایع، در بخشی از زمان صورت می بندد و زمان و لحظه ها، هفته ها و ماه ها، و سال و قرنها، مخلوق خدا، مولود طبیعت، مرهون نظام جاری و حرکات موزون عالم است و به ظاهر هیچ فرقی میان آنها نیست. ولی قرآن کریم، همه ایام را یکسان نمی بیند. برخی از آنها را ایام مبارک و مقدس می داند که ماه رمضان و شبهای قدر از جمله آنهاست.

در منظر قرآن، شب قدر، شب با ارزش و پر فضیلت، و با امور با عظمتی همراه است؛ همانند نزولِ اجمالی قرآن، پیدایش افاضات باطنی و فضای خاصّ معنوی، تقدیر و تعیین سرنوشتها، تدبیر و برنامه ریزی های جدید و نزول جبرئیل و فرشته ها.

عبادت در آن شب، بالغ بر هشتاد سال ارزش دارد و قابل قیاس با سایر شبها نیست. در چنین شبی خداوند بال رحمت می گشاید و بندگان خود را در رواق آن می نشاند ومؤمنان و عبادتگران را مشمول رحمت خاص می سازد.

شب قدر، قدر و قیمت بی شمار دارد. در کلمات محدود نمی گنجد و کند و کاو مضاعف می طلبد تا در این باره به سئوالات مهمی پاسخ دهد از قبیل اینکه:

فلسفه وجودی شب قدر چیست و چراقدر نامیده می شود. و چه ویژگیهایی دارد؟ آیا شب قدر پیش از اسلام نیز بوده است و آیا تنها یک بار اتفاق افتاده یا هر سال تکرار می شود؟ ارزش عبادی آن چقدر است؟ در آن شب فرشته ها و روح الامین به چه کسی و به چه هدفی نازل می شوند؟ اصولا چه اعمالی در آن شب توصیه شده و پیشوایان دینی چه سیره ای در آن داشته اند و آیا شب قدر، در قالب غیبی هم قابل تفسیر است؟

واژه شناسی قدر

قدر در لغت به معنای اندازه کردن، مقدر ساختن، قرار دادن چیزی به تعداد مخصوص و به شکل و شیوه مخصوص است. همچنین به معنای تعدیل کردن، به مقدار معینی قرار دادن، تقدیر و تدبیر امور خلقت، حکم و قضا و به مفهوم اندازه معین طبق مصلحت و به مقتضای حکمت است. پس شب قدر یعنی شب مخصوص رقم زدن سرنوشت انسان و برنامه ریزی کردن.[۱] به همین جهت آن را شب قدر می نامند؛ چون خداوند آنچه را در طول سال انجام خواهد گرفت، در آن شب، تقدیر و تعیین می کند، همانند حیات و مرگ، خیر و شر، طاعت و عصیان، سعادت و شقاوت، توسعه و تنگی رزق و معیشت[۲] و… و این گفتار، عصاره و مضمون آیه چهارم دخان است که به صراحت بیان شده است:

«فیهَا یفرَقُ کلُّ اَمْرٍ حَکیمٍ»

در آن شب هر امری براساس حکمت (الهی) تدبیر و جدا می گردد.

فلسفه وجودی شب قدر

رسم دیرینه دولت ها است که در مجالس قانونگذاری و تصمیم گیری، بودجه و برنامه های اقتصادی را به مدت یکسال تعیین می کنند تا با طرح و تدبیر معین حرکت کنند و در مدار ثابت قرار گیرند. گویی این رسم، از نظامی برگرفته شده که در سراسر هستی جاری است. خداوند برنامه هر کسی را به تناسب شأن و شوکت و استعداد و صلاحیت خویش، در شب قدر تدبیر و تعیین می کند و فلسفه وجودی شب قدر هم، همین است. زیرا ملتهای فاقد برنامه منظم و تقدیر و تدبیر ثابت، همیشه متزلزل اند، و ثبات ندارند و مدتها به دور خود می چرخند و ره به جایی نمی برند و به کمال و پیشرفت مطلوب، راه نمی یابند.

نظر به ضرورت برنامه ریزی است که خداوند در مقطع خاص و مبارکی، با تلاش و اراده خود افراد، برای آنها، برنامه ریزی می کند، تا در چارچوب آن حرکت کنند. تاریخ و تجربه، به خوبی نشان داده است که جهشهای نابهنگام، و پیشرفتهای غیرمنتظره و پیش از مقتضای زمان، در پرتو انوار لیله القدرها و الهامات غیبی بوده است که در تاریک ترین زمان، برای اولیاء خدا و پیامبران میسر شده است.

پیدایش و پیشرفت حیرت انگیز آیین اسلام، در تاریکی جاهلیت عرب، در لیله القدر درخشید و یک شبه راه هزار ماهه پیمود.[۳]

پس فلسفه وجودی شب قدر این است که خداوند متعال می خواهد انسان ها به ویژه مسلمانان، به سبب محبوبیتشان در نزد خدا، خود در این شب تعیین سرنوشت و زمان تدبیر و برنامه ریزی، نقش لازم را در تعیین مقدرات خویش ایفا کنند.

همچنین از انسانها، سلب اختیار نشود و از شب قدر و تعیین تقدیر، بوی جبر نیاید و بشر راهِ جبر نپیماید؛ زیرا تقدیر هیچ گونه تضادی با آزادی اراده انسان و مسأله اختیار ندارد، چرا که تقدیر الهی به وسیله فرشتگان بر طبق شایستگیها و لیاقتهای افراد و میزان ایمان و تقوا و پاکی نیت و اعمال آنهاست؛ یعنی برای هر کس آن مقدر می کنند که لایق آن است، یا به تعبیر دیگر زمینه هایش از ناحیه خود او فراهم شده باشد، و این نه تنها منافاتی با اختیار ندارد بلکه تأکیدی بر آن است.[۴]

۱. ویژگیهای شب قدر

قرآن برای شب قدر، ویژگیها و برجستگیهای قائل است که آن را از دیگر شبها ممتاز می کند و ما به بیان گذرای هر یک از آنها می پردازیم:

۱. نزول قرآن: بدون تردید قرآن در شب قدر نازل شده است:

اِنّا اَنْزَلْناهُ فی لَیلَهَ القدر (قدر: ۱)

و بدون شک، شب قدر در ماه رمضان قرار دارد:

شَهرُ رَمَضانَ اَلّذی اُنْزِلَ فیه القُرآن (بقره:۱۸۵)

از بافت و پیوست این دو آیه برمی آید که اولا شب قدر به یقین یکی از شبهای ماه مبارک رمضان است. ثانیا مجموع قرآن در آن نازل شده است نه جزئی از آن و نه آیات آغازین آن. که برخی بر آن و برخی بر این، نظر، اصرار می ورزند.

تأکید بر این نکته ضروری است که نزول همه قرآن، در شب قدر، منافاتی با نزول تدریجی آن در طول بیست و سه سال دوران رسالت ندارد.

زیرا خود قرآن شاهد صادق است که آیات آن دو بار و به دو شکل نازل شده است:

الف – نزول دفعی و یکباره در ماه رمضان و در شب قدر به صورت نور، و بسیط و بسته و به دور از قالب مادی و حروف و کلمات. و به دیگر بیان، به صورت اجمال و فشرده و فهرست وار.

ب – نزول تدریجی، تفصیلی و به صورت باز و گسترده و به مقتضای زمینه و زمان و رویداد خاص. این مطلب به دو دلیل قابل اثبات است:

نخست: دلالت قرآن: برخی از آیات بر این دو نزول دلالت روشنی دارد:

کتابٌ اُحْکمَتْ آیاتُهُ ثمّ فُصِّلَتْ مِنْ حَکیمٍ خَبیرٍ. (فصلت: ۲)

کتابی است که آیات آن استوار گشته (و به هم پیوسته) سپس از جانب خدای حکیم و آگاه تفصیل داده شده است.

این آیه، از نزول اول به عنوان نزول تحکیم یافته و استوار و به هم پیوسته (=اُحکمت) و از نزول دوم که با تأخیر و فاصله زیادی از نزول اول صورت گرفته با کلمه «فُصِّلت» = (= تفصیل داده شده) تعبیر می کند.

دلیل دوم استفاده از کلمه نزول و تنزیل است که اولی در نزول دفعی و دومی در تدریجی کاربرد دارد.[۵]

۲. برتری شب قدر

از آنجا که خداوند می خواهد مقامات معنوی مؤمنان را بالا ببرد، موقعیت خاصی را تمهید، و مقطعی از زمان را معین کرده است تا آنان، با اعمال صالح در آن شب، چندین برابر ارزش بیابند به سان برخی از حاکمان دلسوز اسلامی که در مناسبتهای خاصی چون عید غدیر، عید فطر، میلاد نبوی و نیمه شعبان و سیزده رجب و… تعدادی از مجرمان و زندانیان را مورد عفو قرار داده، و زمینه آزادی برخی را فراهم می آورند. این حقیقت در گفتار پیشوایان دینی نیز انعکاس یافته است:

یکی از شاگردان امام ششم(ع) به نام حمران می گوید: به حضرت صادق(ع) گفتم: مقصود خداوند از اینکه فرموده: شب قدر بهتر از هزار ماه است چیست؟ فرمود: عمل صالح همچون نماز و زکات و انواع کارهای خیر در آن شب بهتر است از همان اعمال در هزار ماهی که در آن، شب قدر نباشد. و اگر خداوند جزای اعمال خیر مؤمنان را چندین برابر نمی کرد، آنان به جایی نمی رسیدند، ولی خدای متعال، پاداش حسنات را برای آنها، چندین برابر بالا می برد (تا در قیامت به چشمه سار سعادت رهنمون شوند.)[۶]

اگر کسی در چنین شبی، دست به دعا بردارد، گویا بیش از هشتاد سال در حال دعا بوده است و خدا دست ردّ به سینه چنین کسی نمی زند، و از درگاه خویش نا امید نمی کند.

راز خفای شب قدر

ارزش فوق العاده عبادت در شب قدر، این شب را همچنان در میان شبهای ماه مبارک رمضان مخفی و ناشناخته نگه داشته است؛ بدین جهت که مردم به همه این شبها اهمیت دهند. چنانکه خداوند رضای خود را در میان انواع طاعات پنهان کرده تا مردم به همه طاعات روی آورند و غضبش را در میان معاصی پنهان کرده تا از همه بپرهیزند، دوستانش را در میان مردم مخفی کرده تا همه را احترام کنند، اجابت را در میان دعاها پنهان کرده تا به همه دعاها روی آورند، اسم اعظم را در میان اسمائش مخفی ساخته تا همه را بزرگ دارند، و وقت مرگ را مخفی ساخته تا در همه حال آماده باشند.[۷] البته این سخن بدین معنا نیست که حضرات معصومین(ع) و اولیاء خاص خدا، شب قدر را نمی دانستند. بلکه آن را به یقین می شناختند ولی آن را به عمد و از روی مصلحت فاش نمی ساختند.

آن که را اسرار حق آموختند

مُهر کردند و دهانش دوختند

آنچه مؤید این معناست، گفتار صریح پیشوایان معصوم (ع) است که مجموع آنها نشان می دهد که فرشتگان در شبهای قدر به خدمت آنان مشرف می شدند. برای نمونه، کسی از امام باقر(ع) پرسید: آیا شما می دانید شب قدر کدام شب است؟ فرمود:

«کیف لا نعرف و الملائکه تطوف نبا فیها»[۸]

چگونه نمی دانیم در حالی که فرشتگان در آن شب به گرد ما دور می زنند!

۳. نزول فرشتگان

سومین ویژگی شب قدر، فرود آمدن جبرئیل و انبوهی از فرشتگان آسمان، برای تعیین سرنوشت همراه با خیر و برکت معنوی است.

مضارع بودن فعل «تنزّل» حاکی از استمرار نزول فرشته هاست آن ها تنها یک بار نازل نمی شوند و یک بار هم به آسمان صعود کنند، بلکه این نزول و صعود پیوسته از آغاز شب تا طلوع فجر ادامه دارد.

فضای آن شب، فضای ملکوتی و سراپا معنویت و نشانه گسترش رحمت خاص الهی در آن ساعات است. ابن عباس از پیامبر اسلام (ص) نقل می کند که فرمود:

هنگامی که شب قدر می شود، فرشتگان بال گستر «سدره المنتهی» که جبرئیل یکی از آنهاست فرود می آیند در حالی که جبرئیل با پرچمهایی می آید؛ یکی از آنها را بالای قبر من و پرچمی را بر بالای بیت المقدس و پرچمی را در مسجد الحرام و پرچمی را بر طور سینا نصب می کند و هیچ مؤمن و مؤمنه ای در مکانی نمی ماند مگر جبرئیل به وی سلام می کند مگر گروههای خاصی همانند شراب خوار و…[۹]

مقام فرود فرشته ها: همگان شایستگی پذیرش فرشتگان را ندارند و آنان بر هر قلبی فرود نمی آیند؛ تربیت دینی، معنویت عالی و ظرفیت معنوی می خواهد تا زمینه نزول ملائک فراهم آید. از همین رو، امام زمان(ع) که به عنوان حجت ثابت خدا بر خلق در میان بندگان و دین باوران حضور دارد، فرشته های آسمان نیز، در حقیقت به عنوان شاهد امت و به عنوان مرجع و ملجأ مردم و به نیابت از همه، به خدمت حضرتش مشرف می شوند. چنانکه در متون روایی منعکس شده است که حضرت فرمود:

«تَنَزَّلُ المَلاْئِکهُ وَ رُوح القُدُس، عَلی اِمامِ زَمانٍ وَ یرفعون اِلَیهِ ما قَدْ کتَبُوه»[۱۰]

(در شب قدر) فرشتگان و روح القدس، بر امام زمان(ع) فرود می آیند و آنچه (از اعمال مردم) نوشته اند به او تحویل می دهند.

امام زمان (ع) اسوه و سرمشق مردم و ناظر بر اعمال پیروان خویش است و باید از محتوای پرونده و برنامه یکایک آنان با خبر شود، زیرا که در میان روحهای تربیت یافته و خود ساخته، شخصیت معنوی امام (ع) است که به سرچشمه وحی و الهام، نزدیک تر و نخستین گیرنده امواج آیات الهی است و باید راه و روش امت و سعادت و شقاوت و عزت و ذلت آنها را در دستور کار ولایی خود داشته باشد.[۱۱] و مؤمنان در پرتو ولایت آن کعبه دل ها ظرفیت معنوی به یابند و در پیشگاه خدا، به چنان مقام قرب نائل آیند که در شب قدر فرشته ها پیوسته بر آنان فرود آیند و این نشانه عظمت امت محمد(ص) است. فرشته ها، روزی بر ابراهیم خلیل، نازل می شوند و بر او سلام می دهند و شبی هم بر این امت فرود می آیند. فرشتگان روزی بال بر آتش ابراهیمی می گسترند و آن را به چمن سرد و سبز تبدیل می کنند. به امید روزی که با نزول آنان در شب قدر، آتش دوزخ بر مؤمنان نیز «برد و سلام» و مایه سلم و سلامتی گردد.[۱۲]

۴. صفا و سلامتی

شب قدر، شب تقدیر است و تعیین سرنوشت یکساله و لحظات سرنوشت ساز؛ لحظات حساس و اضطراب آمیز؛ از این رو باید آن را شب دلهره دانست، ولی قرآن، سلم و سلامتی را از ویژگیهای دیگر آن شب می داند و آن را شبی سراسر سلامت معرفی می کند! زیرا تعیین مقدرات برای انسان وقتی خطرناک و نگران کننده است که آدمی زمان آن را نداند، و مهم تر آنکه، خود وی در تغییر سرنوشتش نقشی ایفا نکند؛ ولی خداوند از سه جهت بشر را در رقم خوردن سرنوشتش سهیم و شریک کرده است.

الف – نخست زمان برنامه ریزی و تقدیر را معین کرده و آن را به همگان اعلام داشته است: شب قدر در قلمرو ماه رمضان است و مفسران واقعی قرآن و سخن گویان رسمی خدا یعنی پیشوایان معصوم (ع) محدوده آن را تنگ تر کرده و یکی از شبهای سه گانه ۱۹، ۲۱ و ۲۳ رمضان را شب قدر اعلام کردند تا با گرامی داشت و حریم بندی هر سه شب سرنوشت و برنامه های خداپسند تعیین شود. و جالب آن که خود قرآن، ساعات آن را نیز مابین آغاز شب تا طلوع فجر صادق تعیین نموده است.

ب – افزون بر تعیین زمان، ارزش معنوی آن را نیز تبیین و تصریح نموده است که آن شب، بیش از هزارماه، ارزش عبادی دارد و عظمت آن را با جمله استفهامیه و در قالب اسم ظاهر و نه ضمیر و با سه نوبت تکرار، یادآور شده است: و ما ادریک ما لیله القدر؟ و تو چه دانی شب قدر چیست؟

ج – افزون بر آنها، خداوند در تعیین سرنوشت بشر، به او حق «وتو» داده و پرونده را از سوی خودش و صاحب سرنوشت، مختومه اعلام نکرده بلکه همچنان بازگذاشته و سرنوشت را به صورت مشروط قابل تغییر اعلام داشته است و هرکس می تواند به وسیله توبه و زاری و اطاعت و عبادت و شب زنده داری، در سرنوشت و مقدرات خود اثر مستقیم بگذارد. پس خطر و نگرانی مزبور برطرف می شود و این همان سلامت شب قدر است.[۱۳]

تکرار و استمرار شب قدر

گرچه قرآن یک بار در شب قدر نازل شده ولی خود شب قدر، هرسال تکرار می شود و ارزش معنوی آن نیز همچنان استمرار دارد، بدین دلیل که چون تداوم لیله القدر، نشانه تداوم خط امامت بوده، پیوند خاص معنوی میان آن دو حاکم است؛ و یکی از دلایل استوار، که در روایات شیعه برای واجب بودن وجود حجت و حیات و حضور شخص امام معصوم (ع) در هر زمان آمده، بقاو استمرار لیله القدر است. زیرا تقدیر و امور آن شب، باید به امام زمان(ع) نازل شود و برنامه ها و مقدرات به توشیح و تصویب مبارک حضرتش برسد و گرنه در مدار ملکوت جریان نمی یابد و به رسمیت شناخته نمی شود. چرا که وجود امام معصوم(ع) مجرای امور عالم تکوین است.

ثانیا: روایات اهل بیت(ع) مؤید این حقیقت است، چنان که امام باقر (ع) فرمود:

ای شیعیان ما! (برای رقیبان خود) با سوره انا انزلنا احتجاج کنید) با این سوره برای اثبات امامت پیشوای معصوم استدلال نمایید) تا پیروز و سربلند شوید. به خدا سوگند، این سوره بعد از رسول خدا(ص)، حجت خدا بر خلق و سرور دین شما و فرجام چیزی است که ما می دانیم.[۱۴]

در حدیث دیگری از امام سجاد(ع)، این موضوع بدین صورت مطرح شده است:

«هنگامی که پیامبر اسلام(ص) از دنیا رفت، اهل خلاف گفتند: با رفتن رسول خدا (ص) لیله القدر نیز از میان رفت. این فتنه ای بود که آنان دچار شدند و با این نظر جاهلانه به عقب برگشتند. زیرا اگر می گفتند که لیله القدر از میان نرفته، پس باید اقرار نموده باشند که خدا را در آن اراده و امری است و باید برای آن صاحبی باشد. »[۱۵]

افزون بر آنها، برخی از روایات ما، بر تداوم شب قدر تصریح دارد؛ برای نمونه: مردی از امام صادق (ع) پرسید: مرا آگاه کن که آیا شب قدر تنها در گذشته بوده یا هر سال پدید می آید، فرمود:

«اگر لیله القدر، برداشته شده بود قرآن هم برداشته می شد.»[۱۶]

پس آنچه همه روایات مختلف وارده از ائمه اهل البیت(ع) در آن اتفاق نظر دارند این است که شب قدر تا روز قیامت جاری و باقی است و همه ساله تکرار می شود.

از آنچه گفتیم پاسخ سئوال دوم نیز روشن شد که می پرسند آیا پیش از اسلام نیز شب قدری بوده است یا مخصوص امت اسلام است؟

با این توضیح که با دقت در روایات یاد شده و آیات سوره قدر بر می آید که از روزی که نوع آدمی مستعد فرا گرفتن شریعت آسمانی گردید و به رشد و بلوغ فکری رسید و پیامبران در میان آنها، برانگیخته شدند، لیله القدری داشتند که اصول معارف و شرایع در آن شب مقدر می شده است.[۱۷]

دلیل چهارم بر تداوم شب قدر، به کار رفتن فعل مضارع در مقام معرفی آن است، همانند: «فیها یفرق کل امر حکیم» در سوره دخان، و «تنزل الملائکه» در سوره قدر، و فعل مضارع هم برای استمرار است. صاحب المیزان در این باره می فرماید:

اخبار اهل بیت اتفاق نظر دارند که شب قدر در هر سال تکرار می شود و تداوم آن، تا روز قیامت استمرار خواهد یافت.[۱۸]

شب قدر در ورای واژه ها

متخصصان مجرب، از یک نوع خاک، چندین نوع مواد معدنی استخراج می کنند، و گاه به حقایقی بر می خورند که حتی ظاهر خاک، نشانی از آنها ندارد. پیشوایان معصوم(ع) نیز از یک آیه قرآن، به حقایق تازه ای می رسند که برای دانشوران و اندیشمندان اسلامی به آسانی قابل درک و تحلیل نیست. و سوره قدر از این دست در حساب است. آنان در ورای واژه های ظاهری این سوره، واقعیتهایی را به تصویر می کشند که فهم آنها، تنها پس از دقت و تدبر زیاد، بر افراد میسور می شود و پیوند آنها با کلمه ها و آیه ها، معلوم می گردد؛ از روایاتی که در این مورد وارد شده بر می آید که سوره قدر بر دو محور دور می زند:

وجود فاطمه زهرا(س) و مهدی موعود(ع) با این تأویل سوره، تفسیر غیبی می یابد و معلوم می گردد که مقصود از «شب قدر »، حضرت فاطمه(س) است و مردم عوام اندیش و سطحی نگر چه می دانند که فاطمه چیست؟ قدر و قیمتش چیست؟ (= و