بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل حقوق خانواده در رساله حقوق امام سجاد(ع) :

مقدمه

از نگاه اسلام رعایت حقوق خویشان و نیکی به آنها به ویژه پدر و مادر، از راه های رسیدن به قرب الهی است.[۱] امام حسین(ع) فرموده است: «اِبدَأ بِمَن تَعُولُ: اُمَّکَ، اَباکَ، اُختَکَ، اَخاکَ، ثُمَّ اَدنَاکَ فَاَدنَاکَ؛[۲] [در رعایت حقوق خویشاوندی] از خانواده خود آغاز کن: نخست به مادرت، پدرت، خواهرت، برادرت؛ سپس با رعایت مراتب نزدیکان، هر یک به تو نزدیک ترند». حقوق خانواده که بخشی از حق الناس به شمار می رود، به دو قسم مالی و آبرویی تقسیم می شود. در حقوق مادی، شخص باید به اموال دیگران احترام بگذارد و بدون اذن در آنها تصرف نکند. در حقوق آبرویی، شخص نباید کاری کند که موجب هتک حرمت والدین، همسر، فرزندان و یا دیگران شود. امام باقر(ع) فرموده است: «در معراج پیامبر اکرم(ص) از خداوند سؤال کرد: پروردگارا! منزلت مؤمن در نزد تو چگونه است؟ خداوند فرمود: یَا مُحَمَّدُ مَنْ أَهَانَ لِی وَلِیّاً فَقَدْ بَارَزَنِی بِالْمُحَارَبَهِ وَ أَنَا أَسْرَعُ شَیْءٍ إِلَی نُصْرَهِ أَوْلِیَائِی؛[۳] هر که به دوستی از من اهانت کند، آشکارا به جنگ من آمده و من به یاری دوستانم، از هر چیز شتابان ترم». این روایت، درباره به اهانت به مؤمن و بردن آبروی اوست. اگر مصداق مؤمن پدر، مادر، همسر، یا فرزند انسان باشد، گناهش بزرگ تر خواهد بود.

یکی از مشکلاتی که امروزه با آن درگیر هستیم، رفتارهای ناشایست برخی از خانواده هاست. برخی فرزندان با والدین خود رفتاری شایسته ندارند و پاره ای از والدین نیز نسبت به تربیت فرزندان خود کوتاهی می کنند. بعضی از همسران حقوق متقابل را نادیده می گیرند و مشکلاتی را بر جامعه تحمیل می کنند. بازخوانی و تأملی ژرف در رساله حقوق امام سجاد(ع)، می تواند تا حدود زیادی گره های موجود را بگشاید و از مشکلات جامعه بکاهد.

«رساله الحقوق»، عنوان حدیثی طولانی از امام سجاد(ع) است که آن را ابوحمزه ثمالی(متوفای ق) روایت کرده است. شیخ صدوق در کتاب الخصال[۴] و در کتابُ من لایحضره الفقیه[۵] و ابن شعبه در کتاب تحف العقول[۶] این حدیث را نقل کرده اند.[۷] در این رساله، حقوق به چند دسته تقسیم شده اند: حق الله، حق النفس و حق الناس. درباره حق الناس به حق پدر و مادر، حق فرزند، حق زوجین، حق همسایه، حق معلم، حق شاگرد، و.. . اشاره شده است. این نوشتار به توضیح و تبیین بخش هایی از حق الناس، یعنی حقوق خانواده می پردازد.

الف. حقوق مادر بر فرزند

امام سجاد(ع) برای بیان حقوق مادر بر موارد ذیل تأکید می کند:

۱. لزوم شناخت زحمات مادر

برای اینکه فرزند از عهد شکر مادر برآید، ابتدا باید نعمت مادر و زحمات او را بشناسد. از این رو امام(ع) ابتدا به معرفی شخصیت مادر و زحمات او می پردازد:

۱/۱. زحمات مادر در زمان بارداری

فَحَقُّ أُمِّک أَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا حَمَلَتْک حَیثُ لَا یحْمِلُ أَحَدٌ أَحَداً وَ أَطْعَمَتْک مِنْ ثَمَرَهِ قلْبِهَا ما لَا یطْعِمُ أَحَدٌ أَحَداً وَ أَنَّهَا وَقَتْک بِسَمْعِهَا وَ بَصَرِهَا وَ یدِهَا وَ رِجْلِهَا وَ شَعْرِهَا وَ بَشَرِهَا وَ جَمِیعِ جوَارِحِهَا مسْتَبْشِرَهً بذَلِک فَرِحَهً مُؤَمِّلَهً [مُوابِلَه] مُحْتَمِلَهً لِمَا فِیهِ مَکرُوهُهَا وَ أَلَمُهَا وَ ثِقْلُهَا وَ غَمُّهَا حَتَّی دَفَعَتْهَا عَنْک؛ حق مادرت این است که بدانی او تو را به گونه ای حمل کرد که هیچ کس، دیگری را چنین حمل نمی کند و به تو از ثمر قلب خود چیزی عطا کرد که هیچ کس به دیگری نمی دهد و به راستی تو را با گوش و چشم و دست و پا و مو و پوست و تمام اعضایش محافظت کرد و بدین فداکاری، شاد بود و هر ناگواری، درد، گرانی و غمی را تحمل کرد تا اینکه تو را به دنیا آورد.

۲/۱. زحمات مادر پس از تولد فرزند

فرَضِیتْ أَنْ تَشْبَعَ وَ تَجُوعَ هِی وَ تَکسُوَک وَ تَعْرَی وَ تُرْوِیک وَ تَظْمَأَ وَ تُظِلَّک وَ تَضْحَی وَ تُنَعِّمَک ببُؤْسِهَا وَ تلَذِّذَک بِالنَّوْمِ بِأَرَقِهَا وَ کانَ بَطْنُهَا لَک وِعَاءً وَ حِجْرُهَا لَک حِوَاءً وَ ثَدْیهَا لَک سِقَاءً وَ نَفْسُهَا لَک وِقَاءً تُبَاشِرُ حَرَّ الدُّنْیا وَ بَرْدَهَا لَک وَ دُونک؛ و باز هم خوشحال بود از اینکه [بعد از تولدت] تو را سیر کند و خود گرسنه باشد، تو را بپوشاند و خود برهنه باشد، تو را سیراب کند و خود تشنه بماند، تو را در سایه بدارد و خود زیر آفتاب باشد، تو را در نعمت ببیند و خود در سختی باشد، تو را بخواب کند و خود بی خواب بماند. شکمش، ظرف وجود تو و دامنش، آسایشگاه تو و پستانش، مشک آب تو و جانش، فدای تو و به خاطر تو و به حساب تو گرم و سرد روزگار را چشید.

آسودگی از مِحَن ندارد مادر

آسایش جان و تن ندارد مادر

دارد غم و اندوه جگرگوشه خویش

ور نه غم خویشتن ندارد مادر[۸]

۲. قدردانی از زحمات مادر و نیکی به او

امام(ع) بعد از بر شمردن زحمات مادر، به قدردانی از مادر سفارش می کند: «فَتَشْکرُهَا عَلَی قَدْرِ ذَلِک وَ لَا تَقْدِرُ علَیهِ إِلَّا بعَوْنِ اللَّهِ وَ تَوْفِیقِهِ؛ پس به قدرشناسی از این همه، او را سپاس گذار و قدرش را بدان و این قدردانی نتوانی، جز به یاری و توفیق خدا».

تشکر از مادر، مصداق بارز شکر نعمت است. شکر به دو قسم زبانی و عملی تقسیم می شود. شکر زبانی، گفتن «الحمدلله » و «شکرالله » است. شکر عملی آن است که در عمل، از مادر به خاطر همه سختی هایی که کشیده است، قدردانی شود. فرزند با مادر با زبان محبت آمیز سخن بگوید و خواسته ها او را قبل از آنکه به زبان بیاورد، برآورده کند. شکر، یکی از راه های ازدیاد توفیقات و نعمت های الهی است: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ؛[۹] اگر شکرگزاری کنید، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود و اگر ناسپاسی کنید، مجازاتم شدید است».

قرآن دربار لزوم احسان به مادر و تشکر از او می فرماید: «وَ وَصَّینَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیهِ إِحْسَاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصَالُهُ ثَلاَثُونَ شَهْراً؛[۱۰] ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند، مادرش او را با ناراحتی حمل می کند و با ناراحتی بر زمین می گذارد و دوران حمل و از شیر بازگرفتنش، سی ماه است».

شیخ اعظم انصاری و قدردانی از مادر

شیخ مرتضی انصاری(ره) که از مجتهدان و مراجع بنام زمان خودش بود، مادرش را تا نزدیک حمام به دوش می گرفت و او را به زن حمامی می سپرد. سپس می ایستاد تا بعد از پایان کار، او را به خانه برگرداند. هر شب به دست بوس مادر می آمد و صبح با اجازه او از خانه بیرون می رفت. پس از مرگ مادر به شدت می گریست و می فرمود: «گریه ام برای این است که از نعمت بسیار مهمی چون خدمت به مادر محروم شدم»[۱۱].

همیشه دختر امروز مادر فرداست

ز مادر است میسّر بزرگی پسران

اگر فلاطون و سقراط بوده اند بزرگ

بزرگ بوده پرستار خردی ایشان[۱۲]

ب. حقوق پدر بر فرزند

امام(ع) برای بیان حق پدر، بر امور زیر تأکید می کند:

۱. شناخت جایگاه پدر

امام(ع) پدر را ریشه و اساس فرزند می داند:

وَ أَمَّا حَقُّ أَبیک فتَعْلَمُ أَنَّهُ أَصْلُک وَ أَنَّک فَرْعُهُ وَ أَنَّک لَوْلَاهُ لَمْ تَکنْ فَمَهْمَا رَأَیتَ فِی نَفْسِک مِمَّا یعْجِبُک فَاعْلَمْ أَنَّ أَبَاک أَصْلُ النِّعْمَهِ عَلَیک فِیهِ؛ و اما حق پدرت، این است که بدانی او ریش توست و تو شاخه او هستی و بدانی که اگر او نبود، تو هم نبودی؛ پس هر گاه در خود چیزی دیدی که خوشت آمد، بدان که آن نعمت از پدرت داری.

۲. قدردانی از پدر

امام(ع) پس از بیان جایگاه پدر، شکرگزاری از نعمت پدر و قدردانی از زحمات او را مورد توجه قرار داده است: «فاعْلَمْ أَنَّ أَبَاک أَصْلُ النِّعْمَهِ عَلَیک فِیهِ وَ احْمَدِ اللَّهَ وَ اشْکرْهُ عَلَی قَدْرِ ذَلِک وَ لا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ؛ پس هر گاه در خود چیزی دیدی که خوشت آمد، بدان که آن نعمت را از پدرت داری و خدا را سپاس گزار و به همان اندازه شکر کن و نیرویی جز به خداوند نیست».

قدردانی از پدر، افزون بر محبت زبانی، باید عملی باشد. امام رضا(ع) در این زمینه می فرماید:

عَلَیْکَ بِطَاعَهْ الْأَبِ وَ بِرِّهِ وَ التَّوَاضُعِ وَ الْخُضُوعِ وَ الْإِعْظَامِ وَ الْإِکْرَامِ لَهُ وَ خَفْضِ الصوْتِ بحَضْرَتِهِ فإِنَّ الْأَبَ أَصْلُ الِابْنِ وَ الِابْنَ فَرْعُهُ… تَابِعُوهُمْ فِی الدُّنْیَا أَحْسَنَ الْمُتَابَعَهْ بِالْبِرِّ وَ بَعْدَ الْمَوْتِ بِالدُّعَاءِ لَهمْ وَ الرَّحْمِ عَلَیْهِمْ فَإِنَّهُ رُوِیَ أَنَّ مَنْ بَرَّ أَبَاهُ فِی حَیَاتِهِ وَ لَمْ یَدْعُ لَه بَعْدَ وَفَاتِهِ سَمَّاهُ اللَّه عاقّاً؛[۱۳] بر تو باد به فرمانبراری از پدر و نیکی به وی و فروتنی و خاکساری