فایل پاورپوینت کامل کتاب شناسی وقف

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کتاب شناسی وقف :

مقدمه:

وقف در لغت به معنی ایستادن و در مفهوم فقهی، حبس کردن عین مال و جاری ساختن منفعت آن است. «الوقف هو تحبیس العین و تسبیل منفعتها و فیه فضل کثیر و ثواب جزیل».[۱]

شیو ویژه ساختن تمامی یا بخشی از اموال برای استفاده های همگامی در طول تاریخ در میان اقوام و ملل گوناگون مرسوم بوده است.

وقف در ایران نیز با پیشینه ای بسیار طولانی از دوران باستان تاکنون رواج داشته است و نذورات و وقف اموال به آتشگاهها و معابد همواره رایج بوده است. وقف در دور اسلامی نیز با تحول در شکل و احکام آن ادامه پیدا کرد. نخستین موقوفات شناخته شده در دوران اسلامی ایران متعلق به دور حکومت آل بویه و تأسیس مراکزی چون بیمارستان عضدی بغداد بوده است. عضد الدوله دیلمی این بیمارستان را در سال ۳۵۸ ه بنا نهاد.[۲]

در دور سلجوقیان، نظام الملک- وزیر ملکشاه سلجوقی، مدارس نظامیه را با موقوفات بسیاری بنیان نهاد. «جرجی زیدان»دربار مدرس نظامیه بغداد می نویسد: «بازارها و کاروانسراها و گرمابه ها و ده ها در اطراف دور و نزدیک مدرسه خریداری و وقف مدرسه شد و هزین آن به شصت هزار دینار رسید».[۳]

با حمل مغولان به ایران وضع موقوفات آشفته گردید و اشراف برخی از آنها را تصرف کردند. تلاشهای خواجه نصیر الدین طوسی در دور هولاکو برای سر و سامان دادن به وضع موقوفات، با وجود اینکه نظارت بر آنها را خود به عهده گرفت، نیز نتیج چشمگیری نداشت و مشکلات همچنان تا هنگام اسلام آوردن ایلخانان مغول ادامه داشت. تلاشهای رشید الدین فضل اللّه همدانی(۷۱۸- ۶۴۵ ه) – وزیر غازان خان- در این زمینه بسیار مهم بود. محل ربع رشیدی، شامل کتابخانه، بیمارستان و مسجد، از موقوفات بسیار بزرگ آن دوره بود. توجه به موقوفات در این دوره بسیار چشمگیر بود و رشید الدین فضل اللّه تأکید زیادی بر آن داشت.[۴]

همین وسعت و اهمیت سبب ایجاد تشکیلات منظمی برای ادار موقوفات به نام حکومت اوقاف، وابسته به دیوان قضا گردید که تحت نظارت قاضی القضات عمل می کرد و رئیس آن حاکم اوقاف بود.[۵] خانقاهها نیز در دور ایلخانی و تیموری دارای موقوفات زیادی بودند.[۶]

پس از این دوران ماهیت مذهبی سلسل صفویه سبب تحول نوع و مصارف موقوفات گشت. در این دوره تشکیلات مستقلی برای ادار موقوفات زیر نظر صدر به وجود آمد که نمایندگانی در هم شهرهای بزرگ به نام وزیر اوقاف داشت، و نظارت بر اوقاف به عهد آنها بود. این توجه موجب گسترش کاروانسراها، رباطها، تکیه ها، امامزاده ها و آب انبارهای وقفی در این دوره گردید.

در تذکره الملوک از وظایف منصب مطلق صدارت این گونه یاد شده است:

تعیین حکّام شرع و مباشرین اوقاف تفویضی و ریش سفیدی جمیع سادات و علما و مدرسان و شیخ الاسلامان و پیش نمازان و قضات و متولیان و حفّاظ و سایر خدم مزارات و مدارس و مساجد و بقاع الخیر و وزرای اوقاف و نظّار و مستوفیان و سایر عمل سرکار موقوفات و محرّران و غسّالان و حفاران با اوست.[۷]

در پی برافتادن صفویان، وضع موقوفات آشفته گردید. از سوی دیگر جنگهای پی درپی و توجه نادرشاه به امور نظامی موجب افزایش مخارج این امر می گردید، از این رو نادر برای تأمین بخشی از این مخارج، بخشی از موقوفات را ضبط کرد. پس از او عادلشاه امور موقوفات را به متولیان و مالکین سابق سپرد و به این ترتیب حمایت آنها را جلب کرد. در دور فرمانروایی زندیان، کریم خان قصد داشت، مانند صفویان به موقوفات توجه نشان دهد، اما موفق نشد کار زیادی انجام دهد.[۸]

در دور قاجاریه، موقوفات رو به فزونی نهاد، اروپاییانی که در این دوره از ایران دیدن کرده اند، از املاک فراوان موقوفه سخن گفته اند، از جمله هانری رنه دالمانی، که در اواخر دور سلطنت ناصر الدین شاه از ایران دیدن کرده است، می نویسد: املاک بسیاری وقف مساجد و مدارس و بقاع متبرکه شده است و حتی کاروانسراها و یا تمام یک بازار وقف شده است. «عایدات املاک وقفی زیاد است، مخصوصا عایدات موقوفات حضرت رضا(ع) که مقبر او در شهر مشهد واقع است بسیار مهم می باشند». وی درآمد موقوفات امام رضا(ع) را در سراسر کشور ۶۰۰۰۰ تومان نقد و ۱۰۰۰۰ خروار غله ذکر می کند. با وجود اینکه املاک موقوفه از دادن مالیات معاف بودند، شاه به عنوان حق التولیه سالی هزار تومان از مشهد دریافت می کرد.[۹]

درآم موقوفات به طور معمول به مصارف: کمک به فقرا، ایتام، اولاد واقف، زوّار، طالبان علم یا تأسیس مؤسسات و اماکنی چون: مدارس، مساجد، حمامها، آب انبارها، قنوات و از این قبیل می رسید.

به دلیل اینکه معمولا وقف در زمینه های مورد نیاز جامعه صورت می گرفت، تا هم مردم بتوانند از آن استفاده کنند، می توان امور خیریه و وقفی را در چهار بخش مطرح ساخت:

۱- امور فرهنگی:

واقفین برای پیشبرد علم و بالا بردن تواناییهای فرهنگی جامعه به تأسیس مدارس توجه می کردند. مدارس قدیمه عموما و برخی از مدارس جدید، با درآمد موقوفات اداره می شدند. در این صورت حقوق مدرسین، کمک هزین تحصیلی دانش آموزان و طلاّب، حتی وسایل تحصیلی نیز در نظر گرفته می شد. از دیگر موقوفات در این زمینه، وقف کتاب به کتابخانه ها و انتشار کتاب از درآمد موقوفات است.

۲- امور بهداشتی:

تأسیس بیمارستانها، تیمارستانها و حمامها در این بخش صورت گرفته است.

۳- امور اجتماعی و رفاه عمومی:

برای ایجاد رفاه اجتماعی، بویژه در گذشته که راهها سخت و بدون امکانات بوده، ایجاد کاروانسراها، پلها و رباطها، بسیار باارزش بوده است. از دیگر موقوفات اجتماعی، بازارها، آب انبارها، قنوات، کارخانه ها، کمک به یتیمان و فقرا و بسیاری مسائل دیگر بوده است.

۴- امور مذهبی:

در گوشه و کنار کشور، مساجد و زیارتگاههای بسیاری وجود دارد که هریک از آنها دارای موقوفات فراوانی هستند.

فایل پاورپوینت کامل کتاب شناسی وقف

این اهمیت و گستردگی وقف در طول تاریخ، و در پهنای کشور ایران، ضرورت تدوین یک کتاب شناسی را برای آن ایجاب می کند. این کتاب شناسی به شکل سلسله مقالاتی در این نشریه ارائه خواهد شد. بخش نخست این مقالات اینک پیش روی خوانندگان است. در این کتاب شناسی منابع وقف به بخشهای گوناگون تقسیم شده است:

۱- منابع تاریخی: این منابع شامل متون تاریخی است که مؤلفان میان مطالب تاریخی به وقف نیز پرداخته اند؛ چه به لحاظ سازمان اوقاف و چگونگی رسیدگی به آن در هر دوره و چه آنها که متن وقفنامه ای را ذکر کرده اند. بیشتر این منابع تصحیح شده، به چاپ رسیده است، تعدادی نیز به شکل نسخ خطی در کتابخانه های گوناگون موجودند.

منابع تاریخی خود در دو بخش قابل طرح اند:

نخست، منابع مورخین ایرانی، دیگر سفرنامه های اروپاییانی که به ایران سفر کرده اند. اینان با برخورد به موقوفات در مناطق گوناگون ویژگیهای آنها را شرح داده اند. همین طور می توان از میان این کتابها به اوضاع موقوفات در هر دوره، بویژه دوران پس از صفویه پی برد.

۲- منابع فقهی: وقف به عنوان یکی از مباحث فقهی در منابع این موضوع و رسائل علما مورد توجه بوده است. منابع فقهی برای بررسی احکام وقف و تفاوت دیدگاههای گوناگون فرق اسلامی در آن زمینه بسیار مهم هستند. این منابع نیز به به صورت چاپی و نسخ خطی قابل طرح اند.

۳- اسناد: مراکز اسناد و گنجینه های نسخ خطی در سراسر کشور، اسناد بسیاری را شامل وقفنامه ها و فرمانهای مربوط به موقوفات نگهداری می کنند که برای بررسی وقف در ادوار گوناگون تاریخی و همین طور شیوه و احکام آن اهمیت فراوانی دارند.

۴- گذشته از منابع ذکرشده، پژوهشهای پراکنده ای در این زمینه انجام شده اس