فایل پاورپوینت کامل تلاش های فرهنگی امام باقر علیه السّلام و امام صادق علیه السّلام در مقابله با جاهلیت پس از پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تلاش های فرهنگی امام باقر علیه السّلام و امام صادق علیه السّلام در مقابله با جاهلیت پس از پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله :

بازگشت جاهلیّت دوم

اصل بازگشتِ جاهلیتی دیگر بعد از جاهلیت نخستین، در قرآن مجید آمده است. زیرا جاهلیت مذکور در آی شریف (وَلَا تَبَرِّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیهِ الْأُولَی)[۱] ، نشان دهند این است که جاهلیت دیگری در راه است؛ وگرنه «جاهلیت اوّل خواندنِ دوران قبل از اسلام»، بیهوده می شود.

امام صادق(علیه السلام) به نقل از پدر بزرگوارش در توضیح این آی شریفه تصریح می فرماید: «أَی سَتَکونُ جَاهِلِیهٌ أُخْرَی».[۲]

از این سخن به دست می آید که در آینده، جاهلیت پیش از اسلام، دوباره تکرار می شود. زمانی که این روایت را کنار سخنان امیرمؤمنان امام علی(علیه السلام) دربار مردمان زمان حکومت خودش می گذاریم، معلوم می شود تقریباً دو دهه بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص)، عقاید و ارزش های دوران جاهلیت به جامع اسلامی بازگشت؛ زیرا حضرت خطاب به مردمان زمان حکومتش می فرماید: «أَلاَ وَ إِنکُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَیْدِیَکُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَهِ وَ ثَلَمْتُمْ حِصْنَ اللَّهِ الْمَضْرُوبَ عَلَیْکُمْ بِأَحْکَامِ الْجَاهِلِیَّهِ؛ شما هم اکنون دست از رشت اطاعت کشیدید، و با زنده کردن ارزش های جاهلیت، دژ محکم الهی را در هم شکستید.»[۳]

یعنی قوانین حاکم بر ذهنیت شما، قوانین دوران جاهلیت شده است؛ از این رو ریسمان بندگی خدا را رها کرده اید و حصار الهی محافظی را -که در سای اطاعت خدا برایتان نصب شده بود- شکافته اید.

در جای دیگر تصریح فرمود: «ألاَ وَ انَّ بَلِیتَکمْ قدْ عادَتْ کهَیئَتِها یوْمَ بَعَثَ اللَّه نَبِیهُ؛ آگاه باشید، تیره روزی ها و آزمایش ها، همانند زمان بعثت پیامبر (ص) بار دیگر به شما روی آورد.»[۴]

یعنی همان مشکلاتی که در دوران جاهلیت، دامنگیر جامع بشری شده بود، در دوران حکومت امیر مؤمنان(علیه السلام) و امام حسن و امام حسین؟عهما؟ دوباره زنده شد. جدایی مردم از ائمه طاهرین(ع) و تنهاگذاشتن آن ها در امور سیاسی و اجتماعی و یاری نکردن آنان در میدان مبارزه با کفر و نفاق، شاهد گویای این واقعیت تلخ است؛ چنان که سیدالشّهداء (علیه السلام) در مقام بیان فلسفه قیام خویش بر عمل نشدن به دین و بی معرفتی و رویگردانی امّت پیامبر(ص) از امام زمانشان انگشت نهاده و فرمود: «أللّهُمَّ إنّک تَعْلَمُ إنَّهُ لَمْ تَکنْ ما کانَ مِنّا تَنافُسا فی سلْطانٍ وَ لاَ الْتماسا مِنْ فُضُولِ الْحُطامِ وَلکنْ لِنَرُدَّ المَعالِمَ مِنْ دینِک وَ نُظْهِرَ الاْصلاحَ فی بِلادِک وَ یأْمنَ الْمظْلُومُونَ منْ عِبادِک وَ یعْمَلَ بِفَرائِضِک وَ سُنَنِک وَ أحْکامِک؛ خدایا! تو می دانی که قصد ما رقابت برای دست یافتن به قدرت یا زیاده خواهی مال دنیا نبود، بلکه برای آن بود که نشانه های دین تو را به دیگران بنمایانیم و با قدرت دست به اصلاح سرزمین ها زنیم تا بندگان ستمدیده ات ایمن شوند و به واجبات و مستحبات و احکام دین تو عمل شود.»[۵]

این سخنان نشان می دهد بیشترین دغدغ حضرت سیدالشهداء(علیه السلام)، مسئله تحریف و حذف دین خدا از صحنه عمل و زندگی مسلمانان بوده است؛ ازاین رو آن حضرت در برابر رشد مفاسد و جرایم و تخلّف از دستورهای الهی و هتک حرمت اموال مسلمانان و تصاحب ناحق بیت المال بی تابی می کند و از بی مبالاتی در برابر حلال و حرام و بالاتر، حرام را حلال جلوه دادن و حرام را حلال خواندن، رنج می برد.

در زیارت أربعینِ سیدالشّهداء(علیه السلام) نیز می خوانیم: «وَ بَذَلَ مهْجَتَهُ فیک لِیسْتَنْقِذَ عِبَادَک مِنَ الْجَهَالَهِ وَ حَیرَهِ الضَّلَالَهِ؛»[۶] طبق این بیان، نجات امّت پیامبر(ص) از «جهالت»، هدف اصلی قیام ابی‎ عبدالله(علیه السلام) بوده است.

از این موارد کاملاً پیداست در عصر ابی عبدالله (علیه السلام) اسلام ناب، تحریف شده بود، حقیقت دین تغییر یافته و در آستانه محو کامل بود و امام حق مسلمانان در غربت قرار گرفت. این امور علامت های اصلی جامعه جاهل بود که به صورت آشکار دوباره نمایان شد و جاهلیتی ظلمانی‎ تر از جاهلیت اول پدید آمد. مبارزه با این جهل از یک جهت دشوارتر از جاهلیت اوّل بود؛ چراکه جاهلیت دوم با نقاب دینداری ظاهر شد.[۷]

چگونگی شکل گیری جاهلیّت دوم

اکنون پس از روشن شدن اصل بازگشت جاهلیت پس از رحلت پیامبر(ص) جای این پرسش است که جاهلیت چگونه به وقوع پیوست، با اینکه اهل بیت(ع) به منزل جانشینان بر حقّ پیامبر(ص) موظف بودند به مقتضای زمانشان از مرزهای دین پاسداری و مردم را از ظلمت ها به سوی نور دین هدایت کنند. ازاین ر و چه مردم آن ها را خانه نشین می کردند و چه به آن ها حکومت می سپردند، بر اساس آن وظیفه الهی که بر شان خود احساس می کردند، از هدایت جامعه به سوی دین فروگذار نمی کردند، پس از رحلت رسول خدا(ص) اهل بیت(ع) در مقام رهبری امت، مأمور بودند در برابر این انحراف بزرگ واکنش نشان دهند و مردم زمان خود و نسل های آینده را از این انحراف آگاه کنند. بر اساس چه فرایندی چنین شد؟!

زهرای اطهر(ع) با مجاهدت های خود نگذاشت تفکر اسلام منهای ولایت در تاریخ اسلام نهادینه شود؛ بلکه ابطال آن را در زمان خویش و برای آیندگان اعلام کرد و بدین سان ضربه سختی بر بنیاد این رسم انحرافی وارد آورد.

امام علی(علیه السلام) نظام سیاست را از عناصر اموی، پاک سازی و عدالت اقتصادی را در جامعه، مستقر و نظام حکومتی مبتنی بر اسلام ناب را ترسیم کرد و تا آخرین قطره خون برای بقا و بالندگی آن ایستاد.

امام حسن(علیه السلام) نیز در مرحل اول دوران امامتش سیر پدر بزرگوارش در دوران حکومت را در مبارزه با جاهلیّت جدید پی گیری کرد؛ ولی به دلیل کاستی های موجود در میان سپاهش و فریبکاری های معاویه، سیاست سکوت اعتراض آمیز را برگزید تا زمین قیام سید الشهداء(علیه السلام) پدید آمد.

امام حسین(علیه السلام) هم با قیام خونین خویش، اساس دین را از خطر اضمحلال و نابودی نجات داد و مرز میان اسلام حقیقی را با اسلام آن روزگار جدا کرد. آن حضرت با درک عمیق از خطر بزرگ جاهلیت نو در مقابل آن ایستاد و با خون خود که با مظلومیت ریخته شد، دل های خفته را بیدار و وجدان اخلاقی و غیرت دینی مردم را برانگیخت. همین امر موجب شد که امویان نتوانند، مکتب اسلام را نابود سازند و وحی و نبوّت را انکار کنند. شهادت آن حضرت زمین بیداری امت اسلامی را فراهم ساخت و با بیدارکردن وجدان ملّت مسلمان، زمین تبیین مبانی و فروع اسلام اصیل را در مقابل اسلام بدیل فراهم کرد.

امام سجاد(علیه السلام) از سال ۶۱ – ۹۵ ق امامت را به عهده گرفت. وی در این دوران پر اختناق سه کار مهمِ تبیین اندیشه ناب اسلامی، معرفی اهل بیت(ع) به مردم و پایه گذاری تشکیلات شیعه را تعقیب کرد.

با مجاهدت های امام سجاد(علیه السلام) نهضت سیدالشهدا(علیه السلام) به بار نشست و تعالیم اسلام، بار دیگر در برابر فرهنگ جاهلی قوت گرفت و شیعه که تا مرز نابودی پیش رفته بود، بار دیگر احساس وجود کرد و در میان سایر جریآن های سیاسی و مذهبی خود را نمایاند؛ ازاین رو وقتی امام باقر (علیه السلام) به مسجد مدینه وارد می شد، جمعیت فراوانی از مسلمانان مناطق مختلف از آن حضرت کسب فیض می کردند و چهره هایی چون طاووس یمانی، قُتاده، ابوحنیفه و دانشمندان نامدار دیگر در پای درس امام حاضر می شدند.

حرکت و خط مشی امام باقر(علیه السلام) استمرار منطقی خط مشی پدر بزرگوارش بود؛ یعنی با سپر تقیه، جنگ نرمی را علیه امویان آغاز کرد. اگر حرکت امام تنها یک حرکت علمی و معنوی صرف بود، نباید مورد غضب دستگاه خلافت واقع می شد؛ ولی شواهد تاریخی نشان می دهد که خلیفه به امام، حساسیت خاصی داشت و احساس تهدید می کرد؛ به گونه ای که آن حضرت را به شام احضار کرد، احساس خطر دستگاه خلافت از امام، بهترین شاهد بر حرکت تأثیرگذار امام در مبارزه با امویان است.

اهل بیت (ع) در این دوران، مردم را گرفتار گردابی حائل از فرهنگ جاهلی و فساد فکری و اخلاق اسلام تحریف شده می دیدند. آنان از یک سو میل نداشتند به دعوت اسلام ناب گوش دهند و از سوی دیگر وقتی امام رهایشان می کرد، منجی و رهبر نجات بخشی برایشان نمی یافت؛ ازاین رو امام صادق(علیه السلام) می فرمود: «بَلِیهُ النَّاسِ عَلَینَا عَظِیمَهٌ إِنْ دَعَوْنَاهُمْ لَمْ یسْتَجِیبُوا لَنَا وَ إِن ترَکنَاهُمْ لَم یهْتَدُوا بِغَیرِنَا؛ آزمون مردم نسبت به ما بزرگ است، هر گاه آن هارا فرا می خوانیم، پاسخ نمی دهند و اگر رها کنیم به غیر ما هدایت نخواهند شد.»[۸]

تلاش های امام باقر(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام)

از سیر امام باقر(علیه السلام) و حضرت صادق(علیه السلام) چنین استفاده می شود که آن بزرگواران در پی سازندگی فکری و سازماندهی مکتب بوده اند. مواضع آنان در برابر جاهلیت و انحرافات زمانه را می توان در محورهای زیر خلاصه کرد:

۱. مبارزه با تحریف دین

پیداست که حکومت های جور و فاسد مروانی، زمانی می توانستند بر جامعه حکومت کنند که دستورهای اسلامی و تعالیم قرآن را تحریف کنند؛ زیرا این تعالیم اگر به صورت صحیح در جامعه منتشر می شد، انجام فسق، فجور و ظلم ممکن نمی شد؛ ازاین رو برخی از فقها، محدثان و مبلّغان را با زر و زور، فریب می دادند تا آن ها با تحریف معارف دین منکرات آنان را معروف و معروف را منکر جلوه دهند و حکومتشان را توجیه کنند؛ مانند اینکه بگویند: هرکس از هر طریقی در جامعه اسلامی به حکومت رسید، أُولِی الأمر است و اطاعت از وی نیز واجب است. در چنین شرایطی، امام