فایل پاورپوینت کامل تبیین رابطه شناختی سور? انسان با اهل بیت علیهم السلام با تکیه بر نقد شبهات

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تبیین رابطه شناختی سور? انسان با اهل بیت علیهم السلام با تکیه بر نقد شبهات :

مقدمه

دربار اهل بیت پیامبر(ص)، فضایل بسیاری در قرآن ذکر شده است؛ مانند آی مباهله و آی تطهیر. یکی از آیاتی که دربار امام علی و حضرت زهرا و امام حسن و امام حسین(ع) نازل شده، آیات آغازین سور «انسان» (دهر) است؛ (اِنَّ الاْبْرَارَ یشْرَبُونَ منْ کأْس کانَ مِزَاجُهَا کافُوراً * عَیناً یشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللهِ یفَجِّرُونَهَا تَفْجِیراً * یوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یخَافُونَ یوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً * وَ یطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یتِیماً وَ اَسِیراً * اِنَّمَا نُطْعِمُکمْ لِوَجْهِ اللهِ لاَ نرِیدُ منْکمْ جزَآءً وَ لاَ شُکوراً * اِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبنَا یوْماً عبُوساً قَمْطَرِیراً). عده ای از علمای اهل سنت تلاش کرده اند تفسیر دیگری از این آیات ارائه و اثبات کنند که این آیات در شأن اهل بیت رسول خدا(ص) نازل نشده است (ابن تیمیه، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۴۸). بر این اساس، در چند محور سندی و دلالی، شبهه های خود را نسبت به این آیات مطرح کرده اند. آنان معتقدند که اولاً، در آثار اهل سنت روایات صحیحی بر نزول این آیات دربار اهل بیت پیامبر (ص) ذکر نشده، بلکه این آیات در مکه و قبل از ازدواج امام علی(ع) با حضرت زهرا(ع) نازل شده است؛ ثانیاً، بر فرض صدور این روایات، دلالت این روایات دچار اشکالات اساسی است؛ مانند ۱. عدم مشروعیت نذر در اسلام؛ ۲. اجباری بودن روزه نسبت به فرزندان امام علی(ع)؛ ۳. مضر بودن روزه برای حضرت زهرا(ع)؛ ۴. جعلی بودن خادمی فضه؛ ۵. ناتوانی امام حسن و امام حسین(ع) در روزه گرفتن.

تاکنون آثاری ذیل این آیات نگاشته شده است؛[۱] ولی عمد این آثار، بر سند و مدنی بودن آیات آغازین سور انسان تمرکز یافته است. مزیت این پژوهش نسبت به موارد مشابه بر این امر استوار است که علاوه به بررسی سندی روایات این دسته از آیات، به شبهه های بنیادینی که به دلالت این دسته از روایات مرتبط می شود، پاسخ داده شده است. نگارنده در این پژوهش تلاش کرده است با روش اثباتی انتقادی، شبهه های سندی و دلالی این دسته از علمای اهل سنت را پاسخ دهد.

شبهات سندی روایات

اهل بیت پیامبر(ص) مصداق آیات آغازین سور انسان

ذیل این آیات، روایات بسیاری در آثار اهل سنت وجود دارد که شأن نزول آیات را به اهل بیت رسول خدا(ص) مربوط دانسته است. زمخشری و دیگران سبب نزول این آیه را چنین نقل کرده اند:

«حسن و حسین بیمار شدند، رسول خدا(ص)، همراه افرادی، از آن دو بزرگوار عیادت کردند. به ابوالحسن پیشنهاد کردند، کاش بر فرزندانت، نذری می کردی. آن گاه علی و فاطمه و کنیزشان، فضه، نذر کردند که اگر آن دو از بیماری بهبود یابند، سه روز، روزه بگیرند. آن دو شفا یافتند، حال آنکه طعامی برای خوردن نداشتند، تا جایی که امام علی(ع) از شمعون خیبری یهودی سه صاع جو قرض گرفت ! فاطمه یک صاع آن را آسیاب کرد و پنج قرص نان، به تعداد افراد، پخت کرد. قرص های نان را در پیش رو گذاشتند تا افطار کنند که سائلی بر ایشان وارد شد و گفت: ای اهل بیت پیامبر! سلام بر شما باد! من یکی از مسکینان مسلمان هستم؛ مرا طعام دهید؛ باشد که خداوند شما را از سفره های بهشتی اطعام کند! آنها او را برخود ترجیح دادند و شب را با نوشیدن آب تنها، سپری ساختند و صبح روزه گرفتند. پس چون به شب درآمدند و طعام در مقابل نهادند، یتیمی نزدشان آمد؛ او را نیز بر خود برگزیدند. شب سوم اسیری وارد گشت؛ همانند دو شب پیش عمل کردند. صبح روز بعد، علی(ع)، دست حسن و حسین را گرفت و رو به سوی رسول خدا(ص)، نهادند. وقتی پیامبر (ص) ایشان را دید که همانند جوجه از شدت گرسنگی می لرزند، گفت: چه سخت است حال بدی که در شما می بینم! برخاست و با هم رفتند. فاطمه را در محرابش دید که پشتش به شکمش چسبیده و چشمانش فرو نشسته بود. پیامبر(ص)، ناراحت شد. آن گاه جبرئیل نازل گردید و گفت: ای محمد! خداوند به خاطر اهل بیتت به تو تبریک می گوید. آن گاه، این سوره را بر آن حضرت قرائت کرد» (زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۰۰ و فخر رازی، ۱۴۲۱ق، ج۳۰، ص۲۱۵).

سند روایات

آلوسی در تفسیرش، بعد از اینکه شأن نزول این آیه را به خاندان پیامبراسلام(ص) منحصر دانسته است، چنین می گوید:«خبر در بین مردم مشهور است» (آلوسی، ۱۴۱۵ق، ج۲۹، ص۱۵۷).

این حدیث را که در شواهد التنزیل، با نوزده طریق مختلف نقل شده است؛ عبدالله بن مبارک، از یعقوب بن قعقاع، از مجاهد، از ابن عباس آورده است. طرق این روایت، مورد تأیید رجالیان اهل سنت است: عبدالله بن مبارک، «امام المسلمین، فقیه، عالم، عابد، زاهد، سخی، شجاع و شاعر» شمرده شده است؛ یعقوب بن قعقاع نیز «ثقه» است. همچنین مجاهدبن جبر المکی، ثقه و ابن عباس، صحابی معروف و مفسر قرآن است. در نتیجه این حدیث، صحیح است (بشوی، ۱۳۸۵، ص۶۹).

بر این اساس، برخی از دانشمندان اهل سنت، اصل این قصه را صحیح دانسته و بر صحت آن تأکید کرده اند؛ مانند سبط ابن جوزی، اسماعیل حقی بروسوی و محمدعلی خالدی (همان).

دیگر شأن نزول ها

در مقابل این روایات، شأن نزول های دیگری نیز مطرح شده که در ذیل مورد بررسی قرار می گیرد:

۱. مرد حبشی

روایتی از ابن زید رسیده است که «پیامبراکرم(ص)، این سوره را قرائت کرد؛ در آن هنگام، نزد آن حضرت، مردی حبشی نشسته بود. همین که سوره به صفت بهشت رسید، مرد سیاه ناله ای سر داد و جان از کالبدش بیرون آمد». مانند این حدیث، از ابن عمر هم آمده است (سیوطی،۱۴۰۴ق، ج۶، ص۲۹۷).

نقد و بررسی

این روایت، اولاً، مرسل است؛ چنان که خود ابن کثیر این روایت را مرسل و غریب عنوان کرده است؛ ثانیاً، این روایت عنوان نکرده که این مرد حبشی سبب نزول سوره است، بلکه متذکر این نکته است که پیامبراکرم این سوره را قرائت کرد و مرد حبشی که نزد پیامبر حضور داشت، با شنیدن اوصاف بهشت از دنیا رفت. این روایت، با شأن نزول آیه دربار اهل بیت، هیچ تعارض و مشکلی ندارد. ممکن است این سوره بر افراد دیگری هم تأثیر داشته باشد. تأثیر غیر از شأن نزول است. ملاک سبب نزول، تقدم حادثه بر نزول است؛ در حالی که بر اساس روایات، پس از نزول و تلاوت بر مرد حبشی، آن حادثه رخدادی پیش آمد؛ ثالثاً، این روایت با آیات هیچ تناسبی ندارد؛ زیرا آیات از وفای به عهد و نذر و از عده مخصوص سخن می گوید (بشوی، ۱۳۸۵، ص۷۱).

به علاوه، از ظاهر روایت بر می آید که پسر عمر در داستان مرد سیاه حاضر بوده است؛ اما پسر عمر، وقتی به مدینه هجرت کرد، کودکی یازده ساله بوده و این شاهد نزول سوره در مدینه است، به علاوه مضمون این روایت مقارنت با نزول است، نه تقدم بر نزول (همان).

2. عده ای از صحابه

ابن عساکر از مجاهد نقل کرده است که ابوبکر، عمر، علی(ع)، زبیر، عبدالرحمن، سعد و ابوعبیده بن الجراح بر اسیران بدر انفاق کردند. سپس آی « ان الابرار» تا « سلسبیلا» نازل شد (سیوطی،۱۴۰۴ق، ج۸، ص۳۰۷).

بررسی و نقد

اولاً، این روایت به عنوان «قیل» آمده است و معلوم نیست چه کسی طرفدار این نظریه است؛

ثانیاً، مجاهد، تابعی است، نه صحابه و بدون استناد به صحابه، روایت او مرسل است؛ زیرا او در جنگ بدر نبوده و شأن نزول آیه را ندیده است. لذا خبر او حجیت ندارد؛

ثالثاً، روایت، مخالف آیات است که از نذر و وفا به آن خبر می دهند و از اطعام مسکین و یتیم سخن می گویند؛

رابعاً، برخی از دانشمندان علوم قرآنی اهل سنت، به ضعف این روایت تصریح کرده اند؛ چنان که مفسر معروف، سیدمحمود آلوسی دربار این روایت می گوید: «لم أره لفرد غیر ابن عساکر ولاوثوق لی بصحته» (بشوی، ۱۳۸۵، ص۷۲).

مفسر دیگر اهل سنت می گوید: «بر صحت این حدیث اعتمادی نیست و جز ابن عساکر کسی دیگر آن را نقل نکرده است». بنابراین این روایت مرسل، ضعیف، مردود و مجعول است (همان).

مدنی بودن سور انسان

عده ای از علمای اهل سنت، بر این باورند که سور انسان در مکه نازل شده است و در آن زمان، امام حسن و امام حسین(ع) متولد نشده بودند (ابن تیمیه، ۱۴۰۶ ق، ج۴، ص۴۸)؛ اما در این ادعا اشکالات فراوانی وجود دارد:

۱. بسیاری از مفسّران اهل سنت، معتقدند که سور مذکور در مدینه نازل شده است؛ چنان که زمخشری، که از مفسّران معروف اهل سنّت و از مشاهیر آنان است، در کتاب معروفش، «کشّاف»، به مدنی بودن این سوره تصریح کرده است. همچنین قرطبی در تفسیرش، تصریح کرده که جمهور علمای اهل سنت معتقدند سور انسان در مدینه نازل شده است (زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۶۶؛ قرطبی، ۱۳۸۷، ج۱۹، ص۱۱۸ و واحدی، ۱۴۱۲ق، ص۳۳۶).

۲. از آی شریفه (وَ یطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّه مِسْکیناً وَ یتیماً وَ اَسیراً) استفاده می شود که این سوره مدنی است؛ زیرا در مکه اسیری وجود نداشت، بلکه بعد از هجرت پیامبر(ص) و مسلمانان به مدینه و تشریع جهاد و شروع غزوه ها این مسئله در مدینه به وجود آمد. بنابراین خود کلمه «اسیر» بهترین شاهد است که سور دهر، مدنی است.

۳. مکی بودن سوره، منافی آن نیست که برخی آیاتش در مدینه نازل شده مدنی باشد و برعکس (امینی، ۱۳۸۷، ج۳، ص۲۴۱).

۴. کسانی که معتقدند در این سوره یک یا چند آیه مکی وجود دارد، مانند حسن، عکرمه و کلبی؛ تصریح می کنند که آیات مربوط به قصه اطعام، مدنی است (همان، ص۲۴۳).

۵. بین مکی بودن سوره و نزول آن قبل از هجرت، هیچ ملازمه ای وجود ندارد؛ زیرا ممکن است در حجه الوداع نازل شده باشد، با توجه به اینکه از کلمه«اسیرا» اراده عموم شده و این واژه به هر مؤمنی که مملوک را هم شامل می شود، اطلاق می گردد؛ چنان که سعید بن جبیر، حسن، ضحاک، عکرمه، عطا و قتاده گفته و ابن جریر و گروه دیگری آن را برگزیده اند و این گونه اسیران، در مدینه بعد از هجرت یافت می شدند، نه قبل از آن در مکه (همان).

۶. دربار این مطلب که «این سوره، مشتمل بر انواع نعمت های حسی، مفصل و طولانی و گونه های عذاب های غلیظ است»؛ باید گفت که این گونه بیان، به سوره های مکی اختصاص ندارد، تا دلیلی باشد بر این ادعا که سوره مورد بحث در مکه نازل شده است. این سوره، نظیر سوره های الرحمن و حج است که به شهادت روایاتی که ترتیب نزول سوره های قرآنی را ذکر می کنند، هر دو پس از هجرت نازل شده و هر دو بر اقسام نعمت های حسی، مفصل و طویل و بر گونه های عذاب های غلیظ مشتمل هستند، بلکه در آن دو سوره، این معانی بیشتر از سوره مورد بحث آمده است (طباطبایی، ۱۳۷۰، ج۲۰، ص ۱۳۵).

۷. بسیاری از روایات اهل سنت، مدنی بودن این سوره را ادعا می کنند، مانند:

الف) سیوطی از بیهقی روایت کرده است که او در کتاب «دلائل النبوه» با سند خود، از عکرمه و حسین بن ابی الحسن چنین بیان می کند: خدای تعالی از قرآن کریم سور (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّک) و سور»ن» و سور مزمل را در مکه نازل کرد و سوره هایی که در مدینه نازل شد، عبارتنداز: ویل للمطففین، بقره، آل عمران، انفال، احزاب، مائده، ممتحنه، نساء، إذا زلزلت، حدید، محمد، رعد، الرحمن، هل أتی علی الانسان و… (سیوطی، ۱۳۹۴، ج۱، ص ۵۷ و ۵۸).

ب) سیوطی از ابن ضریس نقل می کند که وی در کتاب «فضائل القرآن» به سند خود از عثمان بن عطای خراسانی، از پدرش، از ابن عباس چنین روایت کرده است: هر وقت آغاز نزول سوره ای در مکه بود، در همان مکه نوشته می شد. آن گاه خدای تعالی هرچه را می خواست، به آن اضافه می کرد. اولین سوره ای که نازل شد، سوره (اقْرَأْ باسْمِ رَبک) و بعد از آن سوره «ن» و سپس سوره مزمل بود. آن گاه در مدینه سور بقره و سپس انفال و بعد از آن آل عمران، آن گاه احزاب و سپس ممتحنه و بعد از آن نساء و آن گاه إذا زلزلت و بعد از آن حدید، قتال، رعد، الرحمن، انسان(دهر) و… نازل شد (همان).

ابن ضریس، ابن مردویه و بیهقی، از ابن عباس چنین روایت کرده اند: سور انسان در مدینه نازل شده است (سیوطی، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۲۹۷).

ج) سعید بن منصور، ابن ابی شیبه، ابن منذر و ابن مردویه، از حسن چنین روایت کرده اند: روزی که آیه (وَیطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مسْکینًا وَیتِیمًا وَأَسِیرًا)، نازل شد؛ اسیرانی از مشرکان در مدینه بودند (همان).

د) ابن جوزی در این باب، سخن ابن شیطا را نقل می کند. بر این اساس، سوره های مدنی ۲۹ سوره و به ترتیب کنونی قرآن گزارش می شود. و سور «انسان» در میان آن هاست و ۸۵ سوره باقی مانده ، مکی به حساب می آید (ابن جوزی، ۱۴۰۸ق، ص۱۶۰).

شبهه های دلالی روایات مشروعیت نذر در اسلام

برخی از علمای اهل سنت، بر این باورند که در اسلام اساساً نذر برای غیر خدا هیچ گونه مشروعیتی ندارد تا بر این مبنا عملکرد امام علی در مسئل نذرشان مورد مناقشه قرار گیرد (ابن تیمیه، ۱۴۱۶ ق، ج۲۷، ص۷۷).

این ادعا درست نیست؛ زیرا یکی از بهترین راه های حل مشکلات، نذر کردن در راه خداست و انسان به وسیله این روش به خداوند نزدیک می گردد. قرآن کریم نیز برخی آیات را به مشروعیت نذر اختصاص داده است. این کتاب آسمانی داستان نذر همسر عمران، یعنی مادر حضرت مریم(ع) را نقل می کند و می فرماید: «و به یاد آورید هنگامی که همسر عمران گفت: «خداوندا! آنچه در رحم دارم، برای تو نذر کردم که آزاد و در خدمت خانه تو باشد. از من بپذیر که تو شنوا و دانایی!» (آل عمران: ۳۵) و در سور مریم، پس از نقل داستان تولد حضرت عیسی(ع)، خدای متعال به حضرت مریم(ع)، می فرماید:

«هرگاه کسی از انسان ها را دیدی، [با اشاره] بگو: من برای خداوند رحمان، روزه ای نذر کرده ام. بنابراین با کسی سخن نمی گویم» (مریم: ۲۶). این کتاب آسمانی هنگامی که یکی از ویژگی های «عبادالرحمن» را برمی شمارد، می فرماید: «ایشان به نذر خویش وفا می کنند و از روزی که شر و عذابش گسترده است [= قیامت]، می ترسند» (انسان: ۷).

دلیل دیگر اینکه در زمان حیات رسول خدا(ص) نیز، نذر کردن بین صحابه رواج داشت؛ چنان که در رویداد مریضی فرزندان امام علی(ع) چنین بود. ابن عباس چنین تعریف می کند: «هنگامی که حسن و حسین(ع) مریض شدند، جماعتی همراه رسول خدا(ص)، به عیادتشان آمدند. آنان گفتند، ای اباالحسن! اگر می توانی بر دو فرزندت چیزی نذر کن. امام علی و فاطمه و فضه کنیزشان نذر کردند که اگر دو فرزندشان خوب شوند، سه روز روزه بگیرند» (زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۷۰).

این عمل، مشروعیت نذر را می رساند زیرا صحابه در محضر رسول خدا(ص) و به همراه آن حضرت، به امام علی(ع) پیشنهاد نذر دادند و آن حضرت نیز