فایل پاورپوینت کامل جایگاه قضاوت در اسلام و تحلیلی بر عملکرد دستگاه قضا «به مناسبت هفته قوه قضائیه»

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جایگاه قضاوت در اسلام و تحلیلی بر عملکرد دستگاه قضا «به مناسبت هفته قوه قضائیه» :

مقدمه

با پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره)، دشمنان انقلاب و نظام اسلامی که شاهد از دست رفتن منافع خود بودند، تلاش فراوانی را به منظور براندازی نظام نوپای اسلامی آغاز کردند. نفوذ در دولت و مسئولین، ایجاد اختلافهای قومی – قبیله ای، گسترش فعالیتهای جاسوسی، ایجاد بی ثباتی و ناامنی و گسترش تحریمهای بین المللی علیه ایران، از مهم ترین این تلاشها بوده است.

یکی از اقدامات دشمن در این خصوص، ترور مسئولین نظام بوده، تا انقلاب اسلامی رهبران و مؤثران در انقلاب خود را از دست داده، با چالش های مختلفی مواجه شود. بنابراین، با عزل بنی صدر و پایان نفوذ در مسئولین و اختلاف افکنی، اقدامات تروریستی آغاز شد و ابتدا در ششم تیرماه ۱۳۶۰، حضرت آیت الله خامنه ای(حفظه الله) در مسجد ابوذر تهران ترور شد و سپس در هفتم تیرماه ۱۳۶۰ دفتر حزب جمهوری اسلامی منفجر شد که طی آن آیت الله بهشتی(ره)، دبیرکل حزب جمهوری اسلامی و رئیس شورای عالی قضایی کشور، به همراه ۷۲ نفر از اعضای این حزب به شهادت رسیدند.

امام خمینی(ره) به مناسبت این حادثه، در پیامی فرمودند: «ملت ایران در این فاجعه بزرگ ۷۲ تن بی گناه به عدد شهدای کربلا از دست داد.»[۱]

به پیشنهاد قو قضائیه، جهت ارج نهادن به مقام والای قضا و قضاوت و تکریم از مقام شامخ شهید بهشتی (ره) اولین مسئول دستگاه قضایی جمهوری اسلامی، هفته اول تیرماه به عنوان «هفته قو قضائیه» نامگذاری شده است. در این مقاله تلاش گردیده ضمن تبیین جایگاه قضا و دستگاه قضاوت در اسلام و نظام اسلامی، تحلیلی از عملکرد چهار دهه دستگاه قضا ارائه گردد.

قضاوت در اسلام و عمومیت آن در زندگی

در دین اسلام، قضاوت و در پی آن تحقق عدالت، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. به گونه ای که بر اساس آیات قرآن، استقرار عدالت به مفهوم وسیع آن، از مهم ترین اهداف پیامبران(ع) دانسته شده است: (لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ)[۲]؛ «به راستی پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و میزان را فرود آوردیم تا مردم به انصاف و عدالت برخیزند.» همچنین، در آیات بسیاری، جلالت و عظمت منصب قضاوت گوشزد شده که اکثر آنها دلالت صریح دارند بر اینکه این مقام را خداوند متعال به پیغمبران و صالحان عطا فرموده است: (یَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَهً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُم بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَی فَیُضِلَّکَ عن سبِیلِ اللَّه([۳]؛ «ای داود! ما تو را در زمین خلیفه [و جانشین] گردانیدیم، پس میان مردم به حق داوری کن و زنهار! از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا به در می کند.»

همچنین خطاب به پیامبر(ص) می فرماید: (اِنَّا أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکتَابَ بالْحَقِّ لِتحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاکَ اللَّهُ وَلَا تَکُن لِّلْخَائِنِینَ خَصِیمًا)[۴]؛ «ما این کتاب را به حق بر تو نازل کردیم تا میان مردم به [موجب] آنچه خدا به تو آموخته است، داوری کنی و زنهار! جانبدار خیانتکاران مباش.»

اسلام بارزترین ارزش و اهمیت را به مسئله قضاوت در جهت تأمین حقوق مردم و استقرار عدالت اجتماعی قائل شده و آن را امانت بزرگی تلقی کرده است: (إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَن تؤَدُّوا الْأَمانَاتِ إِلَی أَهلِهَا وَإِذَا حَکَمْتُم بَیْنَ النَّاسِ أَن تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ)[۵]؛ «خدا به شما فرمان می دهد که سپرده ها را به صاحبان آنها رد کنید و چون میان مردم داوری می کنید، به عدالت حکم نمایید.»

البته در مورد وسعت ابعاد قضاوت، باید توجه داشت که قضاوت اختصاص به دادگاه و قاضی رسمی ندارد؛ بلکه قضاوت به معانی عام آن، در زندگی خانوادگی، کوچه و بازار و بین افراد یا در مجالس عادی مثل خانه ها و یا نسبت به فرزندان نیز وجود دارد. به همین جهت اگر افرادی نزد معتمدین و بزرگان آمدند تا مشکل آنها به صورت کدخدامنشی حل شود، آنها در حکم قاضی بوده و باید احکام و آداب قضاوت و عدالت را رعایت کنند.

قرآن در مسئله اختلاف زن و شوهر می فرماید: (وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بینِهِمَا فابْعَثُوا حکمًا مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکمًا مِنْ أَهْلِهَا)[۶]؛ «اگر از جدایی و شکاف بین زن و شوهر بیم دارید، یک داور از خانواده شوهر و یک داور از خانواده زن انتخاب کنید تا به کار آنان رسیدگی کنند.» که در اینجا منظور از این داور، قاضی به معنی اصطلاحی نیست؛ بلکه شخصی عادی است که او را به عنوان داور بر می گزینند.

همچنین، توسعه و تعمیم قضاوت تا حدی است که مسائل جزئی زندگی انسان، مثل انتخاب بین دو یا چند فرد، روش، حالت و… را نیز در بر می گیرد. در روایتی آمده است: «دو کودک، خطی نوشته بودند. به محضر امام حسن مجتبی(ع) رسیدند تا آن حضرت درباره بهتر بودن یکی از آنها قضاوت کند. در این هنگام حضرت علی(ع) نگاهی به فرزندش امام حسن(ع) کرد و فرمود: «یا بُنَیَّ اُنْظُر کَیفَ تَحْکُمُ فَإنَّ هَذَا حُکْمٌ وَاللَّهُ سَائِلُکَ عَنْهُ یوْمَ القِیامَهِ؛[۷] ای پسرم! مراقب باش که چگونه قضاوت می کنی؛ زیرا قطعاً این نیز، نوعی از قضاوت است، و خداوند در روز قیامت در مورد آن از تو بازخواست می کند.»

بر این اساس، مسئله قضاوت از هر کسی و در همه جا و در مورد هر شخصی، از مسائل بسیار دقیق و پرمسئولیت است. امام صادق(ع) می فرمایند: «أَی قاضٍ قضَی بَینَ اِثْنَینِ فأَخْطَأَ سقَطَ أَبْعَدَ مِنَ اَلسَّمَاءِ؛[۸] هر کسی بین دو نفر قضاوت کند؛ ولی (بر اثر سهل انگاری) در قضاوت خطا کند، در عالم معنا گویی از فاصله دورتر از آسمان بر زمین سقوط کرده است.»

همچنین پیامبر(ص) می فرمایند: «کسی که در مورد دو درهم، از روی ظلم قضاوت کند و بر اجرای آن اصرار ورزد، مشمول این آیه است: (وَ مَنْ لَمْ یحْکمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِک هُمُ الْکافِرُونَ)[۹]؛ «کسانی که مطابق احکام نازل شده از سوی خدا قضاوت نکنند، آنها کافرند.»

جایگاه دستگاه قضا در اسلام

قضاوت در اسلام، منصبی از مناصب حکومتی است که قاضی به مقتضای آن، بر احکام و اشخاص، ولایت و سلطه پیدا می کند تا بتواند حقوق مردم را استیفا و حدود و تعزیرات را اجرا نماید. این سِمت از طرف کسی به قاضی داده می شود که اولاً خود صلاحیت تصدی چنین امری را داشته باشد و ثانیاً شایسته واگذاری آن به دیگران نیز باشد. بر این اساس، قضاوت در اسلام بخشی از حکومت به شمار می رود؛ زیرا قضاوت، اداره امور جامعه در موارد اختلافی است.

از آنجا که اسلام خود نظام قضایی ویژه ای تأسیس کرده است و بر مبنای احکام و قوانین خاصی به حل اختلافات می پردازد، سرپرستی قو قضائیه باید در دست مجتهد جامع الشرایط، با ویژگی های خاصی همچون عدالت باشد، تا وی بتواند اختلافات را مطابق با دستور اسلام حل و فصل نماید.

البته در مواردی خاص مانعی ندارد که قاضی، مجتهد نباشد، و فقط حقوقدانِ اسلامی؛ یعنی فقه شناس باشد؛ ولی باید از شروط دیگر، همچون عدالت برخوردار بوده، به وکالت از مرجع تقلید و مطابق با قوانین شرعی، به قضاوت بپردازد.

امام خمینی(ره) در خصوص اهمیت دستگاه قضا می فرمایند: «شاید در اسلام کم تر چیزی مورد توجه بوده است، مثل قو قضائیه. نکته اش هم معلوم است؛ برای اینکه در دست قو قضائیه، همه چیز ملت است؛ جان مردم است، مال مردم است، نوامیس مردم است، همه در تحت سیطره قو قضائیه است… قو قضائیه هم معلوم است که یک نفر از آن اشخاصی که طاغوتی باشند در اینها نیست و همه اهل علمی هستند که با زندگی طلبگی امرار معاش کرده اند و در متن جامعه بوده اند و از گرفتاریهای جامعه اطلاع دارند و گرفتار بوده اند خودشان هم. اینها می توانند که به درد مستضعفین برسند.»[۱۰]

بنابراین، با توجه به اهمیت شایان منصب قضاوت، برای متصدی آن شرایطی ذکر شده است که به دو دسته واجب و مستحب تقسیم می شوند. شروط واجب قضاوت عبارتند از: بلوغ، عقل، طهارت مولد، مرد بودن، ایمان، عدالت، توانایی بر نوشتن، آزاد بودن، بینا بودن، لال نبودن، داشتن حافظه و اجتهاد. [۱۱]

و صفات مستحب عبارتند از: زهد، مستودع و امین بودن، انجام اعمال صالحه، دوری از هوای نفس و حریص به تقوا، قوی و شجاع، حلیم، فهیم، ضابط، دانا، صادق القول، صاحب الرأی و به دور از طمع باشد.

دستگاه قضا در جمهوری اسلامی ایران

دین مبین اسلام مجموعه ای از نظامات ارزشی است که قضاوت و دادرسی در آن نقشی عمده و برجسته ای دارد. از دیدگاه اسلام، اموری نظیر نظام، فرماندهی لشکر، مملکت داری و… هرگز ارج و ارزشی به اندازه اهتمام به دادرسی و عدالت خواهی ندارند و به همین جهت، در صدر اسلام شخص پیامبر(ص) کفالت امر قضا را بر عهده داشتند.

بر اساس تاریخ، اگرچه پیامبر(ص) خود قاضی القضات بود؛ اما در سرزمینی که نمی توانست حضور داشته باشد، نماینده و شخصی را به عنوان حَکَم می فرستاد؛ چنانچه حضرت علی(ع) را به یمن فرستاد و در این خصوص، با توجه به اهمیت بحث قضاوت، متقی ترین و باسوادترین فقها و دانشمندان را برای تصدی این مهم در نظر می گرفتند. حساسیت شغل قضا از اینجا ناشی می شد که آنها می بایست حدود الهی را جاری کنند که لازمه اش فهم و درک درست مقررات و موازین شرعی و قدرت تطبیق فروع بر اصول است.

در نظام اسلامی نیز به این نکته توجه شده و در مقدمه قانون اساسی آمده است: «مسئله قضا در رابطه با پاسداری از حقوق مردم در خط حرکت اسلامی، به منظور پیشگیری از انحرافات موضعی در درون امت اسلامی، امری است حیاتی. از این رو، ایجاد سیستم قضایی بر پایه عدل اسلامی و متشکل از قضات عادل و آشنا به ضوابط دقیق دینی پیش بینی شده است. این نظام به دلیل حساسیت بنیادی و دقت در مکتبی بودن آن، لازم است به دور از هر نوع رابطه و مناسبات ناسالم باشد.»

هرچند متصدی اصلی قضاوت در نظام جمهوری اسلامی، ولی فقیه است؛ اما با توجه به گستردگی وظایف وی، این مسئولیت به فردی که واجد شرایط باشد، واگذار شده، طبق اصل ۱۵۷ قانون اساسی: «به منظور انجام مسئولیتهای قو قضائیه در کلیه امور قضایی و اداری و اجرایی، مقام رهبری یک نفر مجتهد عادل و آگاه به امور قضایی و مدیر و مدبر را برای مدت پنج سال به عنوان رئیس قو قضائیه تعیین می نماید که عالی ترین مقام قو قضائیه است.» این قوه ضمن اصل تفکیک قوا، از استقلال کامل در امر قضاوت برخوردار است.

امام خمینی(ره) در این خصو