فایل پاورپوینت کامل آثار و نتایج جایگاه علمی امام باقر علیه السّلام نزد اهل سنّت

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آثار و نتایج جایگاه علمی امام باقر علیه السّلام نزد اهل سنّت :

مقدمه

مرجعیّت علمی هر یک از دوازده امام(ع) نزد شیعیان پذیرفته شده است؛ اما بر اثر شرایط و موانعی نزد اهل سنت، این جایگاه در مورد اکثریت امامان شیعه به رسمیت شناخته نشد و در مقام عمل، سکان هدایت دینی و علمی جامعه به دیگران سپرده شد. با وجود این، برخی از امامان در دور امامت خود مورد توجه و مراجع علمی عد زیادی از اهل سنت قرار می گرفتند.

پژوهش حاضر بر آن است تا جایگاه علمی امام باقر(ع) را در آثار علمی اهل سنت بررسی کرده، تأثیر و پیامدهای آن را با تکیه بر منابع اسلامی، آمار، شواهد و مصادیق تاریخی نشان دهد. منظور از جایگاه علمی جایگاه در آثار، نقل روایات و استناد به آرا و عقاید امام است که در پاسخ به سؤالات، تربیت شاگردان، نقل روایات، عمل به استنادِ فعل یا قول و موارد مشابه جلوه کرده است.

اقدامات علمی امام باقر(ع)

در عصر امام باقر(ع)، قیام مسلحانه محکوم به شکست بود و تأثیری در حفظ دین نداشت. امام باقر(ع) با شناخت نیاز جامعه، به فعالیت علمی پرداخته، گام مهمی در حفظ اسلام برداشتند. از جمله اقدامات علمی حضرت می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- احیای علوم دینی

از جمله علوم مورد اهتمام حضرت به شرح ذیل می باشد:

الف) احیای فقه اسلامی

دوران امام باقر(ع) پیدایش مشرب های مختلف فقهی و اوج گیری نقل حدیث بود. از علمای اهل سنت افرادی چون: ابن شهاب زهری، مکحول، قتاده، هشام بن عمرو و… در زمین نقل حدیث و ارائ فتوا فعالیت می کردند.[۱] از سویی دیگر، در فقه اهل سنت میان اندیشمندان آنان اختلافات زیادی بود. «ابو زهره» یکی از علل اختلافات را ترجیح سخن یکی از صحابه بر سایر صحابه بیان می کند.

مثلاً ابوحنیفه سخنان «ابن عباس» را بر سخن دیگران ترجیح می دهد و شافعی در بسیاری از مسائل آرای «زید بن ثابت» را می پسندد.[۲] در این شرایط، امام باقر(ع) با ابراز و اشاع نظرات فقهی اهل بیت(ع) در برابر انحرافاتی که به دلایل مختلفی در احادیث اهل سنت رسوخ کرده بود، موضع گیری کردند که نهایتاً تلاش ایشان در این زمینه مثمر ثمر واقع شد و علم فقه نزد اهل سنت از این دوره به بعد وارد مرحل تدوین شد.[۳] قبل از دوران امام باقر(ع) عامه اهل سنّت، به فقه و مسائل دینی توجه خاصی نمی کردند و تنها اهل مدینه بودند که از این گونه مسائل آگاهی داشتند، به طوری که در تاریخ ذکر شده، در طول نیم دوم قرن اول هجری، مردم حتی کیفیت نماز و انجام حج را نمی دانستند.[۴]

فقه شیعه نیز تا پیش از امام باقر(ع) به طور محدود تبیین شده بود؛ اما در عصر امام باقر(ع) قدم مهمی در این راستا برداشته شد و جنبش فرهنگی تحسین برانگیزی در میان شیعه به وجود آمد. در این عصر بود که شیعه تدوین فرهنگ خود، شامل فقه، تفسیر و اخلاق را آغاز کرد.[۵] در واقع، امام باقر(ع) طوری باب علم را برای آن ها گشودند که از آن به بعد، دیگران در مشکلات دینی خود نیازمند شیعیان شدند.[۶]

ب) احیای احادیث نبوی(ص)

از جمله اقدامات برخی خلفا بعد از پیامبر(ص) جلوگیری از نقل حدیث بود. در واقع، این اقدامات با انگیز سیاسی انجام شد تا معارف و بیانات آن بزرگوار(ص) در جامعه منتشر نشود. این عمل تا دوران امامت امام باقر(ع) نیز ادامه داشت و یکی از چالش های مهم امام، عدم آشنایی مردم با معارف ناب اسلام بود.[۷] از سویی دیگر، سیل عظیم تحریفات و احادیث ساختگی، موجب شده بود برخی از این فرصت استفاده کرده، روایات دروغین به نفع حکومت و مشروع جلوه دادن ماهیت آن نقل کنند[۸] تا در سال ۱۰۰ هجری «عمر بن عبدالعزیز» فرمان تدوین احادیث را به «ابوبکر بن محمد انصاری» صادر کرد.[۹] امام باقر(ع) از این فرصت استثنایی کمال بهره را بردند و بیان احادیث را آغاز کردند. در این زمان اهل سنت تازه به نقل احادیث و تدوین آن رو آورده بودند و پس از یک قرن، احادیث پیامبر(ص) را رسماً تدوین کردند.[۱۰]

رواج احادیث ساختگی بزرگ ترین تهدید برای جامع اسلامی بود؛[۱۱] زیرا بیم آن می رفت که احادیث راست از تحریف تحریف گران و وابستگان حکومت وقت مصون نماند و از سوی دیگر، در اثر برخورد فرهنگ و معارف اسلامی با عقاید و آرای فلاسفه و دانشمندان یونان و روم، شبهات و اشکالات فراوانی در میان دانشمندان اسلامی پدیدار شده بود. امام باقر(ع) احساس کردند باید با اشاع نظریه های اهل بیت(ع) در برابر انحرافاتی که به دلایل مختلف در نقل احادیث اهل سنت رسوخ کرده بود، موضع گیری نمایند. بنابراین، با تفسیر درست آیات، بسیاری از ابهام ها را زدوده، مشت مخالفین و سودجویان را باز کردند.[۱۲]

جابر جعفی می گوید: «ابوجعفر (امام باقر (ع)) هفتاد هزار حدیث برایم گفت که هرگز کسی چنین احادیثی نگفته است.»[۱۳] امام دربار چگونگی سند احادیث نیز راهنمایی می کردند و می فرمودند: «وقتی حدیثی را روایت کرده و سند آن را ذکر نمی کنم، بدانید آن را از پدرم زین العابدین از پدرش امام حسین شهید، از پدرش علی بن ابی طالب و از رسول خدا(ص) و از جبرئیل و از خدا نقل می کنم.»[۱۴] و در مورد پذیرش حدیث پیامبر(ص) می فرمایند: «إِنَّ حَدِیثَ آلِ مُحَمَّدٍ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مَلَک مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِی مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَمَا وَرَدَ عَلَیکمْ مِنْ حَدِیثِ آلِ محَمَّدٍ فلَانَتْ لَهُ قُلُوبُکمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ فَاقْبَلُوهُ وَ مَا اشْمَأَزَّتْ مِنْهُ قُلُوبُکمْ وَ أَنْکرْتُمُوهُ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلَی الْعَالِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّد(ص)؛[۱۵] حدیث اهل بیت پیامبر(ص) سخت و سخت پذیر است، جز فرشت مقرب یا پیامبر مرسل یا بنده ای که خداوند قلبش را برای ایمان امتحان کرده، به آن ایمان نمی آورند. پس اگر حدیثی بر شما عرضه شده، اگر قلب شما بر آن آرام گرفت و آن را شناختید، پس آن را قبول کنید و اگر از آن قلبتان مشمئز شد و نپذیرفتید، آن را به خدا و رسول و عالم از آل پیامبر(ص) ارجاع دهید!»

حضرت تنها به نقل حدیث و انتشار آن اکتفا نکردند؛ بلکه اصحاب خود را به «فهم» حدیث و آشنایی با معانی آن فرا می خواندند و می فرمودند: «مراتب شیعیان ما را با میزان روایت کردنِ آنان از احادیث اهل بیت و معرفت شان به (عمق معانی) آن بشناسید و معرفت، همان شناخت و درایه الحدیث است که با آن مؤمن به بالاترین درجات ایمان می رسد.»[۱۶]

ج) احیای معارف قرآنی

هرچند سیاست جلوگیری از تدوین احادیث نبوی (ص) با شعار «کافی بودن قرآن» پیش رفت؛ اما از عمل به قرآن نیز خبری نبود و فقط از آن به صورت ابزاری برای جلوگیری از نشر مرجعیّت اهل‎بیت(ع) استفاده می شد. امام همواره برای اثبات مدعاهای خود از آیات قرآن بهره گرفته، می فرمودند: «هرچه را می گویم، از من سؤال کنید که در کجای قرآن آمده تا آی مربوط به آن را برایتان تلاوت کنم.»[۱۷] و بسیار تأکید داشتند هر آن چه را که موافق کتاب الهی است، استفاده و مخالف قرآن، رها شود.[۱۸] حضرت دربار محورهای قرآن می فرمایند: «قرآن بر چهار محور نازل شده است: بخشی دربار ما، بخشی دربار دشمنان ما، قسمتی دربار واجبات و احکام و قسمتی سنت ها و امثال است و آیات کریم قرآن که بیانگر کرامت هاست، متعلق به ما اهل بیت(ع) است.»[۱۹]

امام(ع) با ایجاد انگیز قرآنی در مردم، درصدد بودند تا روحی قرآن گرایی را در میان اهل دانش و جامع اسلامی تقویت نموده، عالم نمایان را رسوا سازند و می فرمودند: «هیچ کسی توان ندارد ادعا کند که جمیع [علوم[ قرآن، و ظاهر و باطنش نزد اوست، جز اوصیا(ع) پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع)).»[۲۰] و برای برطرف کردن شبهات قرائت قرآن، می فرمودند: «قرآن یکی است و از سوی خداوند یگانه نازل شده؛ ولی اختلاف قرائات از سوی روات حاصل گشته است.»؛[۲۱] یعنی باید به دنبال قرائت صحیح و واقعی بود و آن نیز قرائتی است که ما از پیامبر(ص) نقل می کنیم.

۲- گسترش دانش و تقویت بنیه های علمی

تا قبل از امام باقر(ع) حوز علم در دوره خلفای بنی امیه، تا انداز زیادی وابسته به دربار بود و خلفای بنی امیه سعی داشتند نهضت علم گرایی را در قالب علوم حکومتی، بدون پرداختن به مسائل مردم، عمده کرده و نخبگان عصر را در آن چارچوب هدایت کنند؛[۲۲] اما شیو علمی امام بر خلاف این جریان بود و اهداف بنی امیه را نقش بر آب می کرد و به تقویت بنیه های علمی تمام امت اسلامی مبدل گردید.

ایشان می فرمایند: تمام کمال در سه چیز است: فهمیدن دین، صبر در سختی ها و اندازه گیری معیشت.[۲۳] و دربار روش فراگیری علوم از پیامبر(ص) می فرمایند: علم گنجینه ها و کلید آن پرسش است، پس سؤال کنید تا خدا شما را مورد رحمتش قرار دهد؛ زیرا پرسش باعث می شود چهار کس اجر ببرند: پرسشگر، معلم، شنونده و کسی که جواب می دهد.[۲۴] و در مورد جایگاه با ارزش علما می فرمایند: عالمی که از علمش بهره برده شود، برتر از هزار عابد است.[۲۵] و فرمود: به خدا سوگند! مرگ یک عالم نزد شیطان، محبوب تر از مرگ هفتاد عابد است.[۲۶] و تأکید داشتند که فقط فراگیری علوم کافی نیست؛ بلکه می فرمودند: کسی که باب هدایتی را تعلیم دهد، مانند اجر کسی را دارد که به آن عمل کرده است و از پاداش عمل کنندگان کاسته نمی شود.[۲۷] و نیز: خدا رحمت کند بنده ای را که علم را زنده کند… و زنده کردن علم به این است که با اهل دین و افراد با ورع مذاکره کنی.[۲۸] و دربار شرایط فراگیری علم می فرمایند: کسی که علم را برای مباهات و بالیدن نزد علما یا مجادله نزد سفها و یا جلب توجه مردم به سوی خود فراگیرد، پس نشیمن گاه خود را آتش قرار دهد. به راستی ریاست جز برای اهلش شایسته نیست.[۲۹]

به دنبال گسترش دانش و تقویت بنیه های علمی، پایه های رشد نهضت ترجمه نیز فراهم شد، به نحوی که دانشمندان صائبی، نصرانی، یهودی، مسلمان و زرتشتی و… از نقاط مختلف جهان گرد هم آمدند و بعدها نظامی بغداد را با هزاران جلد کتاب، مرکز دانشورزی خود قرار دادند.[۳۰]

۳- تربیت شاگردان و راویان

با وجود شرایط سیاسی و اجتماعی خاص در