فایل پاورپوینت کامل تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (س) در اشعار شاعران شیعی معاصر عربی و فارسی

دانلود و استفاده از فایل پاورپوینت کامل تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (س) در اشعار شاعران شیعی معاصر عربی و فارسی – تجربه‌ای بی‌نظیر در ارائه!

پاورپوینتی شیک و استاندارد:

فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (س) در اشعار شاعران شیعی معاصر عربی و فارسی شامل 120 اسلاید طراحی‌شده با دقت بالا است که کاملاً آماده برای ارائه یا چاپ در PowerPoint می‌باشد.

چرا فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (س) در اشعار شاعران شیعی معاصر عربی و فارسی گزینه‌ای عالی است؟

• گرافیک حرفه‌ای و جذاب: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (س) در اشعار شاعران شیعی معاصر عربی و فارسی با طراحی مدرن و چشم‌نواز، پیام شما را به بهترین شکل منتقل می‌کنند.
• کاربری آسان: ساختار این پاورپوینت به‌گونه‌ای است که استفاده از آن بدون نیاز به تغییرات پیچیده ممکن باشد.
• آماده استفاده: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (س) در اشعار شاعران شیعی معاصر عربی و فارسی از قبل تنظیم‌شده و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.

تضمین کیفیت و دقت بالا:

این مجموعه بر اساس بالاترین استانداردهای طراحی ساخته شده است و کاملاً منسجم و بدون اشکال، مناسب برای ارائه‌های حرفه‌ای می‌باشد.

نکته قابل توجه:

برخی نسخه‌های غیررسمی ممکن است تغییراتی داشته باشند. این نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (س) در اشعار شاعران شیعی معاصر عربی و فارسی با دقت و کیفیت بالا طراحی شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (س) در اشعار شاعران شیعی معاصر عربی و فارسی را دریافت کنید و یک ارائه بی‌نظیر داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (س) در اشعار شاعران شیعی معاصر عربی و فارسی :

مقدّمه

شعر و ادبیات هر قوم با هر مکتب و آیین، آیینه تمام نمای افکار و اعتقادات و گرایش های آن است. شعر شیعی نیز که نماد تفکر و فرهنگ مکتب شیعه می باشد، در گستر ادبیات آیینی شاعران ولایی شیعه متجلّی است، و از آن جا که مدافع استمرار هدایت نبوی از طریق امامت و وصایت می باشد، در میان عرب از دوران سلطه بنی امیه به عنوان یک حرکت افشاگرایانه و دفاعی فرهنگی، هویّت می یابد. بی شک، بزرگ ترین بانوی جهان، حضرت زهرا (ع)، بر تاریخ و ادبیات تأثیری فراوان گذاشته است. «آن جا که می خواهند عشق و تأثّر خویش را نسبت به قهرمان حقیقی بی همتایشان ابراز کنند و عاطفه و صدق و جوشش درونی خویش را آشکار سازند، ادبیات را به خدمت می گیرند و با زبان عاطفه و عشق، زبان شعر سخن می گویند.» (فیض الله زاده، ۱۳۹۴: ۲) حال اگر این مصداق، قهرمانی بی همتا، الگوی مقاومت و ادب و اخلاق، ام الائمّه، حضرت زهرا (ع) باشد، کدام چشمه شعر است که بتواند درخشش شعاع های عالم تاب آن وجود نازنین را در بر گیرد. شاعران ادبیات عربی و فارسی مظلومیت و شخصیّت حضرت زهرا (ع) را مورد اهتمام خویش قرار داده و در دوره معاصر، شعرهای فراوان درباره ایشان سروده، و رنگ ولایت به سروده های خویش زده اند. با توجّه به تفاوت تعابیر و دیدگاه در زبان عربی و فارسی و هم چنین وجود فرهنگ و ارزش های مختلف قومی که در شیوه بیان شاعران تأثیرگذار است، اشعار آن ها و نوع بیان و دیدگاهشان، در تفسیر شعری از شخصیّت و مظلومیت حضرت زهرا (ع) متفاوت است. در این پ‍ژوهش به بررسی تحلیل ساختاری و محتوایی در ادبیات عربی و فارسی پرداخته خواهد شد، امّا گستره زمانی این پ‍‍‍ژوهش به دوره معاصر و شاعران بزرگ آن محدود شده است.

۱- بیان مسأله

از آن جا که شعر و ادب، تأثیری بسیار در برانگیختن عواطف و اثرگذاری بر مخاطب دارد، همواره مورد توجّه شاعران و نویسندگان بوده است. به دلیل تفاوت شیوه بیان ادبیات نسبت به تاریخ، آثار ادبی تأثیری بیش تر بر مخاطبان دارد. شعر و ادبیات فاطمی، به عنوان یکی از زمینه های مهمّ و مطرح شعر معاصر، ذهن بسیاری از شاعران متعهّد به اهل بیت (ع) را به خویش مشغول داشته است، امّا تفسیر ودیدگاه و اهتمام شعرای عربی و فارسی در مورد شخصیّت مقدّس و اعتقادی و تنها یادگار پیامبر (ص) و حلقه اتصال پیامبران با ائمّه (ع) موضوعی مهمّ است که نیاز به تحلیل و بررسی دارد.

۲- پرسش های تحقیق

۱- شاعران شیعی چه محورهایی را در بررسی سیمای حضرت زهرا (ع) مورد توجّه قرار داده اند؟

۲- شاعران ادبیات عربی و فارسی بیش تر به کدام یک از مضامین درباره حضرت زهرا (ع) پرداخته اند؟

۳- فرضیه های تحقیق

۱- شاعران شیعی با رویکرد ادبی و ساختاری و محتوایی به ترسیم سیمای حضرت زهرا (ع) همّت گماشته اند.

۲- شاعران معاصر عربی و فارسی درباره حضرت زهرا (ع) به مضامینی چون بزرگ بانوی اسلام، بضعه النبی اهتمامی فزون تر ورزیده اند.

۴- ضرورت پ‍‍‍‍‍‍‍ژوهش

اشعاری فراوان از شاعران ادبیات عربی و فارسی در دوره معاصر به حضرت زهرا (ع) اختصاص یافته که این خود نشانگر ارج نهادن به شخصیّت ام الائمّه زهرا (ع) است. یکی از اصلی ترین دلایل ضرورت این پ‍ژوهش، بررسی مضامین و ساختار و عقاید مشترک و اختلاف دیدگاه شاعران عربی و فارسی در مورد حضرت زهرا (ع) و معرّفی ایشان از دریچه شعر و ادب به مخاطبان است؛ زیرا اثرگذاری شعر و ماندگاری آن بر افکار مخاطب فراوان است و شاعران معاصر، کوشیده اند با این ابزار (شعر) به دفاع از عقاید تشیّع و به ویژه از مظلومیت آن حضرت بپردازند.

۵- پیشینه پژوهش

در خصوص بررسی سیمای حضرت زهرا (ع) در شعر، آثاری مختلف به صورت کتاب در ادبیات فارسی و عربی به نشر رسیده است که از جمله آن ها می توان به: ۱- مناقب فاطمی (احمد بیرجندی، ۱۳۷۹) در ادبیات فارسی اشاره داشت. در این کتاب به مسأله شعر معاصر زهرایی پرداخته شده و تحلیل و توصیفی صورت نگرفته و جنبه جمع آوری داشته است. ۲- فاطمه الزهرا فی دیوان الشعر العربی (گروه شاعران، ۱۴۲۹) در ادبیات عربی به نگارش در آمده است. اثر مذکور فقط به جمع آوری و ذکر اشعار شاعران درباره حضرت زهرا (ع) از آغاز تاکنون پرداخته و هیچ گونه تحلیل و توضیحی درباره اشعار انجام نشده است. بر اساس اطّلاع نگارنده، تحقیقی مستقلّ در زمینه بررسی و تحلیل ساختاری و محتوایی سیمای حضرت زهرا (ع) در ادبیات معاصر عربی و فارسی، صورت نگرفته. این پ‍ژوهش از این لحاظ، رویکردی جدید است.

۶- حضرت زهرا (ع) در شعر معاصر عربی و فارسی

شاعران معاصر در هر دو زبان، اشعار فراوان با مضامین و ساختار مختلف و با رویکرد ادبی و بیانی درباره حضرت زهرا (ع) سروده اند که نشان دهنده اعتقاد راسخ شاعران متعهّد به اهل بیت (ع) به ویژه حضرت زهرا (ع) می باشد که در ذیل به آن پرداخته خواهد شد:

۶-۱: امّ الائمّه

تمامی ائمّه شیعه (ع) از نسل و ذریه حضرت زهرا (ع) هستند. به این جهت، حضرت به ام الائمّه ملقّب گردیده اند. ام الائمّه بودن حضرت زهرا (ع) بخشی گسترده از سروده های درباره ایشان را در برمی گیرد و نقشی بنیادین ایفا می کند. در واقع شعر عرب هنگامی که امّ الائمّه بودن حضرت را توصیف می کند، هم چون یک راوی، مخاطب خویش را از ماوقع و جزئیات این امر آگاه می سازد. در حالی که شاعران ادب فارسی، بیش تر به احادیث دراین باره اهتمام ورزیده اند و اشعارشان ترجمان احادیث منقول است.

۶-۱-۱: نمونه های شعر ادب عربی با مضمون ام الائمّه بودن حضرت زهرا (ع)

عبدالمنعم فرطوسی به امّ الائمّه بودن حضرت (ع) اشاره می کند و تصریح می نماید که به فرمایش پیامبر (ص)، ائمّ بعد از ایشان جانشینان به حقّ هستند:

وَ هِیَ أُمُّ الْأَئِمَّهُ الْغُرِّ مَنْ هُمُ

بَعْدَ وَحْیی فِی أُمَّتِی خلَفَائِی

(گروه شاعران، ۱۴۲۹: ۱۷۱)

«و او مادر امامان بزرگوار است که آنان بعد از من (پیامبر (ص)) در میان امّتم جانشینان من هستند.»

از منظر موسیقی خارجی که شامل دو عنصر وزن و قافیه می شود، واضح است که در اشعار فرطوسی مشاهده می گردد. علاوه بر آن از وحدت قافیه هم برخوردار است. در گزینش الفاظ، شاعر دقّت فراوان داشته است. به این معنا که الفاظ غالباً با مضامین مورد نظر شاعر، هماهنگ و متناسب است. به عنوان نمونه در برانگیختن احساسات مخاطب از واژگان انگیزند اُم الائمّه استفاده نموده است تا بتواند بار معنایی مضاعف به ذهن مخاطب القا نماید.

و یا در بیت دیگر چنین می سراید:

وَ جَمِیعُ الْأَئِمَّهِ الْغُرِّ مِنْهَا

هُمْ لِرَبِّ الْعُلَی مِنَ الْأُمَنَاءِ

(همان، ۱۷۸)

«تمام امامان بزرگ از زهرا (ع) هستندکه امانت داران خداوند هستند.»

شاعر در ابیات فوق صفتی را برای موصوف ادّعا نموده که در عقل و عادت ممکن است که به این صنعت در علم بدیع تبلیغ می گویند. صفت غُرّ به معنای بزرگوار و شریف، تبلیغ است. (زاهدی، بی تا: ۴۵۲)

طبق مضمون این اشعار، حضرت زهرا (ع) مادر خلفای اثنی عشر و زمامداران پس از پیامبر (ص) معرّفی شده است که ایشان امین درگاه الهی و از هر گونه خطا و لغزشی پاک هستند.

شیخ محمّدحسین کمپانی نیز در مدح حضرت زهرا (ع) به امّ الأئمه بودن ایشان اشاره می کند و چنین می سراید:

أُمُّ الْأَئِمَّهِ الْعُقُولِ الْغُرِّ بَلْ

أُمُّ أَبِیهَا وَ هُوَ عِلَّهُ الْعِلَلِ

(همان، ۲۶۱)

«مادر امامان خردمند و شریف؛ بلکه امّ ابیها است در حالی که او سبب همه سبب ها می باشد.»

شاعر در این بیت علاوه بر صفت غُرّ از صفت عقول استفاده نموده که در اصطلاح علم بلاغت «پی آوری» نامیده می شود. «پی آوری» که نغمه و نوا و مایه و معنای سخن را خوش و دلپذیر می سازد، یعنی از پی آوردن چند صفت، اسم، فعل و…» (نوروزی کرمانشاهی، ۱۳۸۸: ۵۷).

طبق مضمون این شعر، حضرت نه تنها مادر ائمّه (ع)، بلکه مادر پدرش رسول خدا (ص) نیز معرّفی گردیده است. شاعر در بیان واژه امّ ابیها، به حدیثی از رسول اکرم (ص) و برخی ائمّه معصومین (ع) استناد نموده که فرمودند:

«کَانَتْ فَاطِمَهُ تُکَنَّی اُمُّ اَبِیهَا»، «کنیه فاطمه امّ ابیها (مادر پدرش!) بوده است.» (جزری، ۱۴۳۰: ۵/۳۶۴)

محبّت حضرت به پدر بزرگوارش رسول خدا (ص) به حدّی بود که در بیان فضایل ایشان، از لقب امّ ابیها برای ایشان استفاده می شود؛ به نحوی که گویا حضرت مانند مادری مهربان برای پدر بزرگوار خویش بودند که این معنا در بیت مذکور مورد توجّه قرار گرفته است.

۶-۱-۲: نمونه های شعری ادب فارسی با مضمون امّ الائمّه بودن حضرت زهرا (ع)

شیخ آیتی بیرجندی در مدیحه حضرت زهرا (ع) چنین سروده است:

أمّ الائمّه عصمت کبری چون در حساب

بر یازده ولی خداوند مادر است

مریم اگر ز دامنش عیسی ظهور کرد

أمّ الائمّه مادر شبیر و شبّر است

(احمدی بیرجندی، ۱۳۷۹: ۱۱۸)

این ابیات از دو عنصر موسیقی خارجی، یعنی وزن و قافیه و موسیقی داخلی، یعنی از ریتم درونی الفاظ و عبارات برخوردار است که ناشی از حروف تشکیل دهند آن و نیز نحوه چینش آن ها در کنار یکدیگر حاصل می شود. علاوه بر آن گزینش الفاظ به گونه ای است که در مخاطب تأثیر عمیق دارد. واژ عصمت کبری، با مضامین مورد نظر شاعر، هماهنگ و متناسب به نظر می رسد.

یکی از فنون بدیعی رمز و اشاره است. شاعر در این بیت عدد یازده را به یازده امام از نسل علی (ع) و خودش اشاره می نماید. «رمز یعنی بسته سخن گفتن و با لفظ اندک معانی بسیاری را خبر دادن است» (زاهدی، بی تا: ۳۹۹).

ضیائی، در ابیاتی زیبا، حضرت زهرا (ع) را مادر ائمّه اطهار (ع) معرّفی نموده و چنین سروده است:

ای فلک عصمت و شفیعه محشر

مهر جهانی و و نور چشم پیمبر

کفو علی مادر ائمّ اطهار

دختر پیغمبر و حبیبه داور

(همان، ۱۱۲)

در ابیات فوق شاعر از اسلوب کنایه از موصوف استفاده نموده است. در کنایه از موصوف خود موصوف مدّنظر است و شرط آن اختصاص داشتن به مکنّی عنه و تعدّی از آن است تا انتقال صورت بپذیرد (حسینی، ۱۳۷۵: ۳۱۸) معیار این کنایه، تصریح به صفت و عدم اشاره به موصوف می باشد. شاعر در بیت اوّل به حضرت زهرا (ع) بدون تصریح نام ایشان و با ذکر صفت فلک عصمت و شفیع محشر خطاب می کند که مخاطب با شنیدن شفیع محشر به اطمینان قلبی و آرامش می رسد. این صفت ها در مصرع بعدی و در بیت دوم ادامه پیدا می کند و بار معنایی مثبتی دارد، بنابراین کنایه نقشی به سزا در بیان زیبایی و اثرگذاری بر مخاطب ایفا کرده است.

در این ابیات، علاوه بر این که به مقام مادر ائمّه بودن حضرت زهرا (ع) تأکید شده است، به مقام عصمت، عفّت، بضعه الرسول بودن و دیگر صفات ایشان نیز اشار اجمالی گردیده است.

۶-۱-۳: ازدواج الهی حضرت زهرا (ع) و امام علی (ع)

یکی از موضوعاتی که شاعران معاصر فارسی و عربی در اشعارشان به آن پرداختند، جریان ازدواج آسمانی حضرت زهرا (ع) با امام علی (ع) است. از جمله فضایلی که برای ایشان به عنوان مهتر بانوی جهان می توان برشمرد، تزویج حضرتش با علی (ع) به فرمان خداوند رحمان بود. پیوند ازدواج مقدّس میان علی (ع) و فاطمه (ع) می تواند الگو و نمونه ای بارز برای جامعه امروزی باشد. «نو عروسی که جهاز او بهای یک زره به قیمت چهارصد درهم و اثاث البیت وی چند کاسه و کوزه سفالین باشد.» (شهیدی، ۱۳۹۱: ۶۸) ساده ترین نوع ازدواج است.

۶-۱-۴: ازدواج الهی حضرت زهرا (ع) و امام علی (ع) در ادب عربی

از شاعران معاصر در ادبیات عربی که به این مسأله پرداخته عبدالمنعم فرطوسی است:

زُوِّجتْ فِی السَّمَاءِ طُهْرًا وَ یمْنًا

وَ عَلَاءً بِسَیدِ الْأَوْصِیاءِ

کانَ جِبْرِئِیلُ خاطِبًا لِعَلیٍّ

بَضْعَهُ الطُهْرِ منْ کرِیم الْعَطَاءِ

وَ جَمِیعُ الْمَلَائِک الْغرِّ کانوا

فِی زِوَاجِ الزَّهْرَا مِنَ الشُّهَدَاءِ

(گروه شاعران، ۱۴۲۹: ۱۷۳)

«در آسمان فاطمه زهرا (ع) با علی (ع) ازدواج کرد و جبرئیل خواستگار زهرا (ع) از پیامبر (ص) بود. فرشتگان بزرگوار و شریف در ازدواج زهرا (ع) و علی (ع) از گواهان بودند.»

این ابیات از وحدت قافیه برخوردار است. واژه های اوصیاء، عطاء، شهداء با یکدیگر هم قافیه هستند که از موسیقی خارجی و موسیقی داخلی برخوردار است. هم چنین شاعر در گزینش الفاظ و نحو به کارگیری آن در کلام، در جهت اثرگذاری بر مخاطب از واژه های هماهنگ و متناسب طُهرًا و یُمنًا و عَلاءً استفاده کرده تا بتواند بار معنایی مضاعفی به ذهن مخاطب القا نماید.

در این ابیات کنایه از صفت به عنوان یک ساختار بلاغی مطرح شده است. در کنایه از صفت، هدف خود صفت است. منظور از صفت، صفت های معنوی نظیر بخشش و عطا، شجاعت و پاکی است نه نعت. (فاضلی، ۱۳۸۸: ۲۵۳) شاعر به صفت «بضعه الطّهر» اشاره نموده که این یکی از ویژگی هایی هست که حضرت زهرا (ع) با آن شناخته می شدند.

در این ابیات، در جهت بزرگداشت مقام حضرت، جبرئیل امین را به عنوان خواستگار حضرت معرّفی می کند تا به مقام فرابشری ایشان اشاره نماید؛ چرا که در روی زمین، به جز امیرالمؤمنین (ع) کفو و همتایی برای حضرت زهرا (ع) به عنوان همسر وجود نداشت.

البتّه فرطوسی در اشعار زیبا، ازدواج علی (ع) و زهرا (ع) را این گونه به تصویر می کشد:

زُوِّجَ النُّورُ یا محَمَّد بالنُّو

رِ و زُفَّ الْهِلَالَ بِالْجَوْزَاءٍ

زَوَّجَ اللَّهُ فِی السَّمَاءِ عَلِیا

وَ جَبَاهُ بِالْبِضْعَهِ الزَّهْرَاءِ

(همان)

«ای محمّد! نور با نور و ماه نو تازه در آمده با جوزا ازدواج کرد، خداوند زهرا (ع) را در آسمان و او را به زهرا (ع) هدیه داد.»

فرطوسی در مدح حضرت زهرا (ع) اشعار بسیار زیبایی سروده و با بهره گیری از استعاره، تصاویر لفظی عمیقی را با پوشاندن لباس خیال الهام برانگیز به وجود آورده است. در بیت اوّل واژ نور برای حضرت زهرا (ع) و علی (ع) استعاره به شکل مصرّحه است. که در آن مشبّه به ذکر و مشبّه حذف شده است. این استعاره نقشی به سزا در بیان معانی ایفا می کند. علاوه برآن در مصرع دوم در ازدواج هلال با جوزا که اشاره به ازدواج این دو زوج دارد، از اصل تجسیم استفاده شده است. در این مصرع شاعر تلاش کرده مفاهیم و حقایق غیرمادّی را به ذهن مخاطب نزدیک کند و تصویری زیبا آفریند.

ابیات فوق، اشاره به حدیثی از پیامبر (ص) دارد، که فرمودند:

«ملکی به نزدم آمد و گفت: «یا مُحَمَّد! إنَّ اللهَ یقْرَءُ عَلَیک السَّلَامَ وَ یقُولُ لَک أنِّی قَدْ زَوَّجْتُ فَاطِمَهَ إِبْنَتَک مِنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ (ع) فِی الْمَلَأِ الْأَعْلَی فَزَوِّجْهَا مِنْهُ فِی الْأَرْضِ» (طبری، ۱۴۲۸: ۱/۱۵۱)

«ای محمّد (ص)! خداوند تو را سلام می رساند و می فرماید که: همانا من دخترت فاطمه (ع) را در عرش برین به تزویج علی بن ابی طالب (ع) در اوردم، حال تو در زمین این دو را به همسری یکدیگر در آور.»

شیخ علی بن حسن جشّی در ابیاتی زیبا، فقط علی (ع) را کفو حضرت زهرا (ع) می داند:

هِیَ النُّورُ مِنْ نُورٍ وَ بِالنُّورٍ زُوِّجَتْ

تَبَارَکَ رَبٌّ فِیهَا جَمَعَ الْخَیرًا

(همان، ۲۳۱)

«او (زهرا (ع)) نور است و از نور و با نور ازدواج کرد. خداوند تمام خیر را در این دو شخص جمع کرد.»

در این ابیات هم شاعر با استفاده از استعار مصرّحه تصویر زیبایی از زهرا (ع) ارایه نموده است.

در ابیات فوق شاعر از اصل تخییل استفاده نموده است. با استفاده از واژ نور تصویر آفرینی نموده و تصویر علی (ع) و زهرا (ع) را در ذهن مخاطب آفریده است. هنر واقعی ادبا و شعرا در آن است که به جای تعبیراتی مستقیم از حقیقت اشیا آن ها را در قالب هایی بدیع و مصوّر و خیال انگیز عرضه می دارند. آن چنان که توسن فکر را در پهن دشت خیال به جولان درمی آورند و انسان را به عالمی از نشاط و سرور منتقل می سازند. (عبدالتواب، ۱۹۹۵: ۲۵).

در این بیت نیز به وجود نورانی امیرالمؤمنین (ع) و حضرت زهرا (ع) و ازدواج ایشان اشاره و تأکید شده است.

۶-۱-۵: ازدواج الهی حضرت زهرا (ع) و امام علی (ع) در ادب فارسی

شاعران ادب فارسی هم به ازدواج آسمانی حضرت زهرا (ع) و علی (ع) پرداخته اند که در ذیل اشعار ضیائی مطرح خواهد شد.

ذات علی گر نبود هیچ نبودی

کفو کریمی تو را برابر و همسر

نور علی شد قرین نور تو گفتند

فاطمه را شاه لافتاست برابر

(احمدی بیرجندی، ۱۳۷۹: ۱۱۳)

این ابیات نیز اشاره به مطلب مذکور دارد که اگر امیرالمؤمنین (ع) نبود، برای فاطمه (ع) کفو و همتایی وجود نداشت. به لحاظ ساختاری ابیات فوق هم از نظر موسیقی خارجی که شامل قافیه و وزن می شود و هم موسیقی داخلی که شامل ریتم درونی الفاظ و عبارات و نحو چینش آن ها در کنار یکدیگر می باشد، برخوردار است. واژه های همسر و برابر هم قافیه هستند. هم چنین شاعر از نظام واژگانی خاصّ استفاده نموده که با مضامین مورد نظرش هماهنگ است.

محمّدعلی مردانی در اشعاری زیبا چنین می سراید:

ای یگانه گوهر خلقت که همتای تو نیست

جز ولی الله اعظم کفو و همتای دگر

آن که انگشتر به سائل داد هنگام نماز

آن که اطعام مساکین کرد هر شام و سحر

(همان، ۱۳۸)

در ابیات فوق اقتباسی از نوع حلّ وجود دارد. حلّ آن است که تفسیر و ترجم آیه یا روایتی را در نظم بیاورند. (زاهدی، بی تا: ۳۰۳۰).

ابیات فوق به آیه شریفه ۵۵ سوره مائده اشاره دارد: «اِنِّما وَلیکمُ اللَّهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذِین آمنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلَوهَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ رَاکعُونَ»

۶-۱-۶: جریان فدک و مظلومیت زهرا (ع)

فدک سند مظلومیت حضرت زهرا (ع) می باشد که مورد اهتمام شاعران در ادب فارسی و عربی معاصر قرار گرفته است. در نزدیکی خیبر، دهکده ای آبادان بود که «فدک» نام داشت. مردم این دهکده همین که پایان کار قلعه های خیبر را دیدند، با پیامبر (ص) آشتی کردند که نیمی از این دهکده از آن او باشد، و آنان در مزرعه های خود باقی بمانند. مصالحه به این صورت انجام گرفت و چون سربازان مسلمان، در فتح این دهکده شرکت نداشتند، به حکم قرآن، فدک خالصه پیغمبر (ص)گردید. (حشر/۵۹) رسول خدا (ص) درآمد این زمین را به مستمندان بنی هاشم می داد سپس آن را به دختر خود فاطمه (ع) بخشید. (حموی، ۱۴۲۹: ۶/۴۱۸)

گروهی از مفسّران و محدّثان ذیل آیه: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ» (روم/۳۸) نوشته اند: چون این آیه نازل شد، پیامبر (ص) فدک را به فاطمه (ع) بخشید. (سیوطی، ۲۰۱۰، ۴/۱۷۷، طوسی، ۱۳۸۳: ۸/۲۲۸، ابن شهرآشوب، ۱۳۷۵، ۱/۴۷۶)

۶-۱-۷: نمونه های شعری ادب عربی با مضمون جریان فدک و مظلومیّت حضرت زهرا (ع)

شاعران در ادبیات عربی بسیار به مسأله فدک توجّه نشان داده اند و کمیت ابیات با مضامین فدک در اشعار عربی بیش تر از ادب فارسی است. عبدالمنعم فرطوسی در ابیات بسیار زیبا درباره فدک تصریح نموده و چنین سروده است:

کیفَ شَحُّوا وَ أَحْمَدُ قَدْ حَبَاهَا

فَدَکا نِحْلَهً بِکلِّ سَخَاءٍ

مَنَعُوهَا عَنْ إرْثِهَا مِنْ أَبِیهَا

دُونَمَا حُجَّهٍ وَ دُونَ اختِشَاءِ

غَصَبُوا حَقَّهَا جِهَارًا فَأَبَدَوا

کلَّ ما أَضمَرُوا لَهَا فِی الْخَفَاءِ

أَنْکرُوا فرْضَ إرْثهَا مِنْ أَبِیهَا

وَ هِیَ کانَتْ مِنْ أَقْرَبِ الْأَقْرَبَاءِ

حِینَ ضَدُّوا بِبِدْعَهٍ وَ نَفَاقٍ

فَدَکا عَنْ سَلِیلَهِ الْأَنْبِیاءِ

(گروه شاعران، ۱۴۲۹: ۱۹۴)

«چگونه حرص و بخل ورزیدند؛ در حالی که پیامبر (ص) فدک را به زهرا (ع) بخشید. زهرا (ع) را از ارث پدرش محروم نمودند، بدون هیچ دلیل و استدلالی حقّ او را آشکارا غصب کردند، پس همه آن چه را که پنهان داشتند، آشکار نمودند. واجب بودن ارث زهرا (ع) از پدرش را منکر شدند و در حالی که فاطمه (ع) نزدیک ترین شخص به پیامبر (ص) بود. در همین هنگام با بدعت و دورویی فدک را از فرزند پیامبران ممانعت کردند.»

محوریت اشعار مذکور، اعتراض به غصب فدک از حضرت است، در صورتی که طبق سفارش پیامبر (ص) باغ فدک حقّ ذوی القربی و نزدیکان پیامبر (ص) بود. ابیات فوق با کیف استفهام شروع شده که در معنی وضعی خود به کار نرفته است. و در معنی فرعی توبیخ و تقریر (واداشتن مخاطب به اقرار) ذکر شده که خود نوعی بلاغت و ظرافت و زیبایی است (نصیریان، ۱۳۸۰: ۶۴).

و یا در این بیت جشّی سروده است:

یا بنَفْسِی محْرُومَهٌ مِنْ تُرَاثٍ

مِنْ أَبِیهَا وَ نِحْلَهٍ أَعطَاهَا

(همان، ۲۳۴)

«قسم به جانم که از ارث پدرش و هدیه ای را که به او بخشیده محروم شده است.»

مقصود از بخشش خداوند، اشاره به آیه شریفه ۳۸ سوره روم دارد که طبق مضمون این آیه، دادن حقّ خویشاوندان از وظایف پیامبر (ص) شمرده شده است. در این بیت تلمیح زیبایی وجود دارد و شاعر برای اثبات مطلب خود به آی یاد شده اشاره نموده است. (زاهدی، بی تا: ۳۸۶)

مدرّسی در قصیده فدک این گونه سروده است:

فَدَک فِتْنَهُ الزَّمانِ وَ سحْرُ الْ

أَرْضِ وَ الْجَنَّهُ الَّتِی تَهْوَاهَا

وَ کذَلِک الْأَنْفَالُ لَیسَ لِغَیرِ ال

لِّه وَ الْمُصْطَفَی الْأَمِینِ جنَاهَا

وَ لَهُ حُکمُهَا فیعْطِی قلِیلًا

أَوْ کثیرًا لِمَنْ یشَا مَا یشَاهَا

وَ لَکمْ أَقطَعَ النبِیُّ وَ أَعطَی النَّ

اسَ مِنْ نفْلِهَا الَّتی أَعطَاهَا

وَ اصْطَفَی مِنْ جمِیعِ تِلْک الْمَغَانِی

فَدَکا کان عنْدَهُ مَجْنَاهَا

آتِ حَقَّ الْقُرْبَی أتَتْهُ بِآیٍ

لَمْ تَکنْ غیرُ فاطِمٍ مَرْمَاهَا

فَحَبَاهَا لِبِنْتِهِ وَ هُوَ أَدْرَی

أَنَّ مَرْضَی الْإِلَهِ فِی مَرْضَاهَا

(همان، ۱۲۴)

«فدک آزمایش روزگار و سحر و جادوی زمین است و بهشتی که به آن مشتاقی. هم چنین انفال برای غیر خدا نیست و پیامبر (ص) برگزیده آن را گرفته است. و حکم فدک برای پیامبر (ص) است و می بخشد اندک یا بسیار برای کسی که بخواهد. و چه بسا پیامبر (ص) حقّ خودش را جدا کرد و از غنایمی که به او بخشیده بودند، به مردم عطا کرد. برگزید از تمام این ثروتش فدک را که در نزد پیامبر(ص) بود. بده حقّ خویشاوندان را در مورد فاطمه (ع) آیاتی آمده که هدف از این آیات فاطمه (ع) است. پس فدک را به دخترش بخشید و در حالی که او می دانست خشنودی خداوند در خشنودی زهرا (ع) است.»

دلالت این اشعار نیز در زمینه دفاع از حقّ مسلّم و بدیهی حضرت زهرا واضح است. در مصرع اوّل ابیات فوق واژ «فدک» را به صورت نکره ذکر نموده است. که این امر به جهت تعظیم مسندالیه است. تعظیم، یعنی مقام و والایی جایگاه و شخصیّت و منزلت است (حسینی، ۱۳۷۵: ۱۰۹). فدک در تاریخ اسلام جایگاهی رفیع دارد که شاعر درصدد معرّفی آن برآمده است. هم چنین اَتی حَقُّ القربی را در ابیات خود تضمین نموده است. و با این آیه درصدد اثبات فدک برای زهرا (ع) است.

۶-۱-۸: نمونه های شعری ادب فارسی با مضمون جریان فدک و مظلومیت زهرا (ع)

ناظر زاد کرمانی در رابطه با فدک سروده است:

دنیا نساخت با تو و کاری شگفت نیست

این خاکدان پست کجا بود جای تو؟

پیش تو خاک بود قدم زانکه در فدک

بوسه به افتخار، ملک خاک پای تو

(احمدی بیرجندی، ۱۳۷۹: ۱۰۳)

در ابیات مذکور، ارزش و منزلت حضرت زهرا (ع) فراتر از این خاک معرّفی شده است. در بیت اول واژ کجا از ادوات استفهام است و برای طلب تعیین مکان به کار می رود و در عربی معادل أَینَ می باشد. (حسینی، همان: ۲۰۹) استفهام در معنای مجازی به کار رفته که جهت تنبیه مخاطب می باشد.

لیک همی دانم آن که مردم ناکس

هتک نمودند احترام تو یک جا

حقّ علی غصب گشت ارث تو ممنوع

ضلع تو مکسور از تعدّی اعدا

(همان، ۱۰۸)

در این دو بیت نیز ضایع شدن حقّ اهل بیت (ع) و هتک حرمت به ایشان مورد تأکید قرار گرفته است.

مؤید هم درباره جریان فدک چنین سروده:

ای شده محروم ز ارث پدر

عالم و آدم ز غمت خون جگر

عصمت یزدانی و معصومه ای

زوج تو مظلوم و تو مظلومه ای

(همان، ۱۴۴)

در این ابیات نیز محروم شدن از ارث و حقّ مسلم حضرت مورد تأکید قرار گرفته است. در این بیت شاعر برای اظهار دردمندی زهرا (ع) را مورد ندا قرار می دهد و می خواهد تصویر عمیق درد و رنج آن حضرت (ع) را به نمایش بگذارد. شاعر در مصرع دوم بیت اوّل، عالم را به صورت انسانی به تصویر کشیده که خون جگر شده است. این شیوه در برانگیختن احساسات مخاطبان نقش به سزا دارد. به این اصل در علم بیان تشخیص گفته می شود. (شفیعی کدکنی، ۱۳۸۰: ۱۵۱).

۶-۱-۹: فضایل و مناقب عالیه حضرت زهرا (ع)

یکی دیگر از محورهایی که شاعران ادب فارسی و عربی آن را مورد اهتمام قرار داده اند، فضایل و مناقب آن حضرت است. حضرت زهرا (ع) به عنوان فخر زنان عالم، سید نساء العالمین و الگو و اسو جاودانه عصمت و طهارت مطرح است. در عصر اموی و عباسی، شاعران کم تر به این موضوع پرداخته و از آن مغفول مانده اند، امّا در دوره معاصر، اکثر شاعران ادب عربی به ذکر مناقب بلندمرتبه حضرت زهرا (ع) توجّه نشان دادند که با اقتباس و تضمین از روایات و آیات موجود مدد جسته اند. پیامبر (ص) درباره حضرت زهرا (ع) فرمودند: «فَوَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالنُّبُوَهِ حَقًّا إنَّک سیدَهُ نسَاءِ الْعَالَمِین» (ابن مغازلی، ۱۳۹۴: ۳۹۹) «سوگند به ذاتی که به حقّ مرا مبعوث فرمود، همانا تو بانوی زنان جهانی.»

۶-۱-۱۰: فضایل حضرت زهرا (ع) در ادب معاصر عربی

اعرجی استدلال می کند که اگر مادر عیسی (ع) در میان زنان قومش برتری دارد، فاطمه زهرا (ع) بر همه زنان عالم برتری دارد.

فَإِنَّ أُمّ عِیسَی فُضِّلَتْ فِی نِسَائِهَا

فَفَاطِمَهُ خُصَّتْ عَلِی الْکلِّ فِی الْفَضْلِ

(گروه شاعران، ۱۴۲۹: ۲۹۰)

جشّی فضایل و مناقب زهرا (ع) را بر می شمارد و تصریح می کند کسی در میان زنان عالم شبیه حضرت زهرا (ع) نیست و بهترین زنان عالم از آسمان به زمین در قالب بشری به عنوان زهرا (ع) آمده است:

فَمَا فِی نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مُمَاثِلٌ

إِلَیهَا وَ لَا شَبِیهٌ وَ لَا مَرْیمَ الْعذْرَا

وَ هَلْ فِی نسَاءِ الْعالَمِینَ نظِیرِهَا

فَمَنْ ذَا ترَی مِنْهُنَّ إنْسَیهً حَوْرَاء؟

وَ خَیرَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ تَنَزَّلَتْ

إِلَی الْأَرْضِ فِی بَشَرٍ