بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی شاخص های فرهنگ جهادی در اندیشه‌ی مقام معظم رهبری :

مقدمه

در پرتو ظهور اسلام، الگوهای اجتماعی منحصر به فردی شکل گرفت که اگرچه در میان ملل و ادیان سابق کمابیش سوابقی از آن به چشم می‎خورد، اما در بستر فرهنگ و معارف اسلامی، این الگوها تبلور ویژه‎ای پیدا کرده و در مناسبات اجتماعی و پیشبرد اهداف کلان جامع اسلامی مؤثر بوده است. یکی از مهم ترین این الگوها را می‎توان «فرهنگ جهادی» یا همان «جهاد» دانست. با توجه به اینکه اسلام از ابتدا بسیاری از قالب‎‎های فکری و اجتماعی زمان خود را به مبارزه طلبید و برتری خود را به نمایش گذاشت، بدیهی است که از سوی دنیاپرستان آماج هجمه و اعتراض قرار بگیرد و از همان زمان تاکنون ناچار باشد برای ادام حیات خود، در عرصه‎‎های گوناگون اجتماعی و سیاسی به مبارزه با رقیبان بپردازد. این مبارزه نیازمند الگویی جامع و مؤثر است که از آن به «فرهنگ جهادی» تعبیر می‎شود. «فرهنگ جهادی» یعنی اینکه روحی ایثار، تلاش مضاعف، مبارزه و مقاومت در مقابل دشمن در هم عرصه ها در یک ملت تبدیل به فرهنگ رایج شده، مورد اقبال عمومی قرار گیرد. تمسک به فرهنگ جهادی از سوی جامع اسلامی لازم ادام حیات اسلام در جامعه است و با توجه به تعداد پرشمار دشمنان انقلاب و اسلام نمی توان بدون استمداد از فرهنگ جهادی جامعه ای اسلامی با شاخص های انقلابی را سر پا نگه داشت.

حال که اهمیت بحث روشن گردید، سؤال این است که چگونه می توان فرهنگ جهادی را شناخت و در جهت نیل به آن قدم برداشت؟ از آن رو که شناخت هر پدیده ای مستلزم شناخت شاخص ها و عوارض آن است در خصوص فرهنگ جهادی نیز اگر بخواهیم آن را به خوبی شناخته، موجبات گسترش آن در جامعه را فراهم کنیم، باید به شاخص های آن توجه ویژه مبذول داشته باشیم و با شناخت شاخص ها، زمین فراگیر شدن این فرهنگ غنی و مقاوم را در جامعه فراهم کنیم. در حقیقت، فرهنگ جهادی را باید عنصری چندبعدی دانست که شاخص های اصیل فرهنگ اسلامی، مثل اخلاص و بصیرت را در خود جمع کرده است و نحو کنش و تعامل بین این عناصر را به خوبی مدیریت می کند.

در این نوشتار، سعی بر آن است که شاخص‎‎های مهم فرهنگ جهادی با توجه به دیدگاه‎‎های مقام معظم رهبری – مدظله العالی – تبیین گردد. ازاین رو، در بخش اول این مقاله مفاهیمی همچون «فرهنگ»، «جهاد» و «فرهنگ جهادی» بررسی خواهد شد. سپس یک یک شاخص های فرهنگ جهادی را برشمرده و به تبیین آن از دیدگاه رهبر انقلاب خواهیم پرداخت.

دربار پیشین این اثر، باید گفت: آثاری که در زمین فرهنگ جهادی ملاحظه شد عمدتاً به صورت کلی به فرهنگ جهادی پرداخته و از تبیین شاخصه ها و مؤلفه ها خودداری ورزیده اند. برای نمونه، کتاب از جهاد تا جهاد، اثر حسن، و مجموعه مقالات همایش «فرهنگ و مدیریت جهادی با تأکید بر نوآوری و شکوفایی» را می توان نام برد. جنب نوآوری این پژوهش آن است که درصدد بیان شاخص بوده و از فرمایش‎های رهبر انقلاب مؤلفه های فرهنگ جهادی را استخراج کرده است.

تبیین مفاهیم

الف. فرهنگ

معنای لغوی: از جمله معانی فرهنگ که در لغت نامه ها بیان شده است، می توان به «تعلیم و تربیت، علم و دانش و ادب، مجموعه آداب و رسوم و مجموعه علوم و معارف و هنرهای یک قوم» اشاره کرد. (ر.ک: دهخدا، ۱۳۷۳، ج ۱۰، ص ۱۵۱۰۹؛ معین، ۱۳۶۲، ج ۲، ص ۲۵۳۸ و ۲۵۳۹)

آنچه را می توان به عنوان حد مشترک این معانی در نظر گرفت ارتباط مقول «فرهنگ» با بعد ارزشی و روحی انسان است. این موضوع به خوبی نشان می دهد که فرهنگ بیشتر جنب معنوی دارد.

معنای اصطلاحی: در اصطلاح، نمی توان توافقی بین جامعه شناسان بر یک معنای واحد از فرهنگ یافت. معنای ذیل شاید بتواند تا حدی انتظارات ما را از این اصطلاح برآورده کند. فرهنگ عبارت است از: «ارزش ها، هنجارها و نظام اعتقادات یک جامعه، مشتمل بر سنت ها، آداب و رسوم، مذاهب، ایدئولوژی ها، تشریفات مذهبی، میراث و زبان و کلیه عادت ها یا دیدگاه های مشترک دیگر» غیر از موارد بیان شد. (جعفرپور کلوری، ۱۳۸۹، ص ۱۳)

فرهنگ دارای لایه های گوناگونی است. لای سطحی آن شامل عادت ها و آداب و رسوم و قوانین است که ظواهر رفتاری انسان را شکل می دهد. در پس این لای سطحی، اخلاق و ارزش ها جای دارد که به رفتار انسان عمق می بخشد و زیرساخت آنها اندیشه و تفکر است.

فرهنگ در نگاه کارکردی، نقش عمده ای در جامعه دارد که اساسی ترین آن نظام بخشی به رفتارها و کردارهای افراد جامعه و تربیت آنها بر اساس الگوهای هنجاری خاص و نیز شکل دادن به شخصیت آنهاست. (همان)

آنچه ذکر شد مقدمه ای بود برای رسیدن به تعاریفی که مقام معظم رهبری به عنوان یک صاحب نظر ارائه داده اند.

ایشان در ضمن فرمایش‎هایی، «فرهنگ» را این گونه توضیح می دهند: «فرهنگ یعنی: باورهای مردم، ایمان مردم، عادات مردم، آن چیزهایی که مردم در زندگی روزمره با آن سر و کار دایمی دارند و الهام بخش مردم در حرکات و اعمال آنهاست». (حسینی خامنه‎ای، ۱فروردین ۱۳۹۳)

خلاصه آنکه فرهنگ را باید مجموع باورها و اعتقادات و آداب و رسوم و ارزش‎هایی دانست که حرکت جمعی یک ملت را در یک جهت خاص نظم داده و مظاهر زندگی و حیات یک ملت را به شکلی خاص نمایان می سازد.

ب. جهاد

معنای لغوی: کلم «جهاد» در عربی، مصدر ثلاثی مزید باب مفاعله از ماد «جهد» است. «جَهد و جُهد» در زبان عربی، به معنای «طاقت، مشقت، نیرو و سختی» آمده است؛ اما این معنی وقتی در باب مفاعله به کار می‎رود در قالب «مجاهده و جهاد»، معنای تلاش همراه با رنج را می رساند. (رک: قرشی، ۱۳۷۱، ج ۲، ص ۷۸) بنابراین، می‎توان نتیجه گرفت که در معنای لغوی «جهاد»، نوعی تلاش مضاعف و با حداکثر طاقت نهفته است.

معنای اصطلاحی: این واژه در اصطلاح، یکی از واژه های رایج و پرکاربرد قرآنی است. در کاربرد قرآنی، «جهاد» معانی متفاوتی را افاده می کند که یکی از این معانی به کارگیری تمام توان در دفع دشمن و راندن اوست (ر.ک: راغب اصفهانی، ۱۳۷۴، ج ۱، ص ۴۲۳ و ۴۲۴). اگرچه این واژه در قرآن گاهی به معنای «قتال و جنگ» به کار رفته، اما گاهی نیز به معنای «بذل تمام توان و تلاش و کوشش شدید در امری» آمده است. (ر.ک: طباطبائی، ۱۳۷۴، ج ۵، ص ۵۵۳۵)

بنابراین، می توان گفت: واژ «جهاد» در کاربرد قرآنی نسبت به واژگان «قتال» و «حرب»، رابط عموم و خصوص من وجه دارد؛ زیرا واژ «جهاد» از یک سو، فقط دربار جنگ مقدس و مشروع به کار رفته و همیشه ستایش و تحسین شده است، درحالی که واژ «حرب» و «قتال» جز آنگاه که این اعمال به حق و در راه خدا باشد، ستایش نشده است.

از سوی دیگر، واژ «جهاد» مختص معنای جنگ نیست، بلکه دربردارند هرگونه تلاش و به کارگیری نیروها، اعم از فیزیکی و روانی است و حتی صرف مال در کارهای خداپسندانه و تأمین هزینه های نظامی «جهاد مالی» نامیده می شود؛ چنان که مبارزه با هواهای نفسانی و انگیزه های شیطانی «جهاد اکبر» خوانده می شود. (حسینی، ۱۳۹۱، ص ۳۱ و ۳۲)

از منظر رهبر انقلاب، «هم معنای جهاد، جهاد با شمشیر و تفنگ که نیست، هر تلاش شما یک جهاد است. جهاد یعنی: مجاهدت کردن و تلاش کردن». (حسینی خامنه‎ای، ۲۹ بهمن ۱۳۷۰) در نهایت، ایشان برای جهاد معیاری را مشخص می کنند که بتواند وجه جامعی بین هم معانی اصطلاحی جهاد باشد. ایشان «جهاد» را مرادف «مبارزه» در زبان فارسی می دانند و آن را به معنای تلاش پرنیرو در مقابل یک مانع یا یک دشمن تعریف می کنند. بنابراین، جهاد و مبارزه همه جا به معنای «جنگ مسلحانه» نیست، اگرچه بر جنگ نیز اطلاق می شود. (حسینی خامنه ای، ۲۰ آبان ۱۳۸۳)

بنابراین، دو شاخص در مبارزه ضروری است: اول اینکه در مبارزه جدّ و جهد و تحرک باشد؛ دوم اینکه در مقابله با دشمن باشد. (همان، ۲۰ شهریور ۱۳۷۳)

از دیدگاه مقام معظم رهبری، انواع مبارزه مشتمل بر مبارز علمی، مطبوعاتی، سیاسی، اقتصادی و نظامی است و در یک تقسیم بندی، به مبارز آشکار و مبارز پنهان تقسیم می‎گردد و وجه مشترک هم اقسام مبارزه، مقابله با یک خصم است. (همان، ۲۵ تیر۱۳۸۶)

بنا بر آنچه گفته شد، می‎توان نتیجه گرفت که «جهاد» به معنای «مبارزه» در زبان فارسی بوده و قائم به مؤلفه هایی است. اولین مؤلفه‎ آن است که بذل تلاش با بیشترین توان باشد، و دوم اینکه در مقابله با دشمن صورت بگیرد.

با توجه به مطالب بیان شده، می‎توان دربار مفهوم «جهاد» به این نتیجه رسید که «جهاد» عبارت است از: عملی که در جهت پسند و اراد الهی، با حداکثر توان و در مواجهه با دشمن صورت بگیرد.

فرهنگ جهادی

«فرهنگ جهادی» را باید آمیزه ای از مفاهیم ارزشمندی همچون «فرهنگ»، «جهاد»، «رزمندگی»، «تلاش بی وقفه» و «سازمان دهی بهینه» دانست. این مفهوم، که یک مفهوم برخاسته از ارزش های اصیل اسلامی است، به طور خاص در گستر تشیع و در دوران معاصر در قالب انقلاب اسلامی قابل مشاهده است.

می توان گفت: فرهنگ جهادی عنصری است که از یک سو، بار فرهنگی دارد؛ یعنی هم مجموعه ای از باورها و اعتقادات و آداب و رسوم رایج است و هم نظم دهنده به حرکت جمعی یک ملت در جهتی خاص است. به عبارت دیگر، نمایانگر مظاهر زندگی و حیات یک ملت به شکلی خاص است. از سوی دیگر، ارزشی متعالی و اسلامی مانند جهاد را در جامعه به فعلیت می رساند. به بیان دیگر، «فرهنگ جهادی» یعنی اینکه روحی ایثار، تلاش مضاعف، مبارزه و مقاومت در مقابل دشمن در هم عرصه‎ها در یک ملت تبدیل به فرهنگ رایج شده و مورد اقبال عمومی قرار گیرد. در این صورت، فاید این فرهنگ آن است که ملت آماد مبارزه هرگز طعم شکست را نخواهد چشید و هم دشمنی‎ها و توطئه‎ها در مقابل این ملت نقش بر آب خواهد شد. (همان، ۲۲ مهر۱۳۹۰)

ابعاد فرهنگ جهادی

فرهنگ جهادی مختص زمان جنگ و میدان جهاد نظامی نیست، بلکه در هم عرصه های مادی و معنوی مورد نیاز یک ملت می تواند تأثیرگذار باشد. بدین روی، گاهی ممکن است این مبارزه در عرص رزمی باشد که به آن «جهاد رزمی» یا «نظامی» گفته می‎شود، اما ممکن است گاهی این مبارزه در عرص سیاسی باشد که «جهاد سیاسی» شکل می‎گیرد، و گاهی در عرص فرهنگی نیاز به مجاهده است که «جهاد فرهنگی» رخ می نماید. (همان، ۲۰ خرداد ۱۳۷۵)

جهاد در عرص سازندگی، دیپلماسی، علمی و مانند آن نیز قابل تصور است که همگی نشئت گرفته از روحی جهادی در یک ملت انقلابی و مسلمان است. در نهایت، نکته‎ای که ذکر آن خالی از فایده نیست این است که گاهی برای فرهنگ جهادی تعابیری همچون «فرهنگ بسیجی»، «فرهنگ رزمندگی»، «روحی جهادی»، «فرهنگ مبارزه» و مانند آن به کار می‎رود که همگی مبین فرهنگ جهادی است.

شاخص‎‎های فرهنگ جهادی

۱. اخلاص

«اخلاص» را باید اساسی ترین شاخص فرهنگ جهادی دانست؛ زیرا اولاً، یکی از اسرار الهی است که خداوند آن را در دل خاصان و محبوبان خود قرار می‎دهد. پیامبر خدا(ص) فرمودند: جبرئیل از جانب خداوند – عز و جل- خبر داد که اخلاص سرّی از اسرار من است و من آن را به دل بندگانی که دوستشان دارم، می سپارم. (محمدی ری شهری، ۱۳۸۹، ج ۳، ص ۳۶۸) ثانیاً، در سای اخلاص، سایر شاخص‎ها امکان تحقق دارند. امام علی(ع) می فرمایند: «چون اخلاص تحقق یابد، دید بصیرت روشنی گیرد. (همان، ص ۳۸۲) این در حالی است که سایر شاخص‎ها نیز می‎تواند بر اخلاص اثرگذار باشد. (حسینی خامنه‎ای، ۴ آذر ۱۳۸۹)

با مراجعه به اهل لغت، درمی یابیم که اصل اخلاص به معنای «چکیده، عصاره، برگزیده و صافی هر چیز» است. (بستانی، ۱۳۷۵، ص ۳۱) کاربرد این کلمه در امور معنوی و عبادت، نشان دهند آن است که باید نیت فرد در انجام عمل معنوی، خالص و برگزیده و محض برای خدای تعالی باشد. به گفت راغب اصفهانی، «حقیقت معنای اخلاص در پرستش، تبری و دوری از هر چیزی غیر خدای تعالی است». (راغب اصفهانی، ۱۳۷۴، ج ۱ ص ۶۲۵) ازاین رو، بی ریا بودن و منزه و پاک بودن عبادت از هر عیب و نقصی را می‎توان مرادف «اخلاص» دانست. (بستانی، ۱۳۷۵، ص ۳۱) در توضیح تعریفی که فرهنگ ابجدی ارائه داده است، باید گفت: این تعریف تفکیکی بین حسن فعلی و فاعلی قایل نشده، در حالی که اخلاص در حقیقت، دارای حسن فاعلی است، و «پاک‎کردن عبادت از عیب و نقص» را باید مرادف با «اخلاص» دانست.

از منظر رهبری، «اخلاص» به معنای آن است که انسان کار را برای خدا و به عشق انجام وظیفه انجام دهد. بنابراین، انسان مخلص برای هوای نفس و رسیدن به مال و ثروت یا مقام و نام نیک کاری را انجام نمی‎دهد و قضاوت تاریخ و انگیزه های نفسانی در نیت او تأثیری ندارد و رذایلی مانند حسد، طمع، حرص، زیاده طلبی و افزون طلبی نمی‎تواند برای او انگیز انجام عمل قرار گیرد، درحالی که کار را برای خدا و محض انجام وظیفه محقق می‎کند. (حسینی خامنه‎ای، ۵ آذر۱۳۷۶)

با این معنا، معظم له اخلاص را پایه و اساس کار بسیج، که به عنوان الگوی برتر فرهنگ جهادی مطرح است، می‎دانند و بارها خطاب به بسیجیان تأکید می‎کنند که باید اخلاص را به عنوان یکی از عناصر موفقیت در جهاد در کنار سایر عناصر، مثل بصیرت و عمل بهنگام به کار گیرند (همان، ۲ آبان ۱۳۸۹)، تا جایی که عمده موفقیت نیروهای جهادی کشور را در گذشته، به ویژه دوران دفاع مقدس، در عامل معنوی اخلاص می‎دانند و به صراحت، بیان می‎دارند که اگر اخلاص و عامل معنوی را از نیروهای نظامی ما بگیرند هیچ چیز برایشان باقی نمی‎ماند. (همان، ۱۱ آذر۱۳۷۰)

بنابراین، شاخص اخلاص یکی از شاخص‎‎های اصیل و اساسی فرهنگ جهادی است که ریشه در تعالیم قرآن و فرمایش‎ها و سیر اهل بیت (ع) دارد و بدون آن فرهنگ جهادی فاقد محتوا و معنای اصلی خودش خواهد بود.

۲. تکلیف مداری

«تکلیف»، که در فارسی به معنای «وظیفه، دستور و کار واجب» است، در اصل، از ماد «کلف» و مصدر «کلفت» به معنای سختی و رنج است و گویا این معنا را می‎رساند که وظیفه‎ای بر عهد کسی نهاده شود که در انجام آن وظیفه به مشقت و سختی بیفتد (ر.ک: دهخدا، ۱۳۷۳، ذیل واژ تکلیف) و این مناسب معنای کلم تکلیف در بعضی لغت نامه‎‎های فارسی است که آن را به «رنج افکندن و بار کردن» معنا کرده اند (معین، ۱۳۶۲، ذیل واژ تکلیف). در اصطلاح شرعی نیز به اموری که شخص از سوی شارع موظف به انجام آن است «تکلیف» می‎گویند. به فرمود مقام معظم رهبری: «تکلیف» به معنای کلفت را بر دوش کسی بار کردن است، و خدا بزرگ ترین مکلِّف، و انسان برترین مکلَّف است. (حسینی خامنه‎ای، ۲۲ تیر۱۳۷۳)

در اصطلاح سیاسی نیز تکلیف به وظیف مردم در قبال حکومت و لزوم رعایت قوانین و مقررات آن حکومت گفته می‎شود. اما در کنار هم اینها، وقتی در میان شاخص‎‎های فرهنگ جهادی از «تکلیف» و «تکلیف محوری» سخن به میان می‎آید، مقصود احساس وظیفه هر انسان مسلمان انقلابی و مجاهد نسبت به انقلاب و آرمان‎‎های آن است، به گونه ای که این احساس وظیفه شخص را به میدان دفاع از انقلاب و حرکت در مسیر انقلاب و جهاد در راه خدا هدایت کند. در این صورت، شخص دارای یکی از عناصر مهم روحیه و فرهنگ جهادی بوده و معنویت و تقوا را در حد اعلای آن داراست. (همان، ۱۸خرداد ۱۳۶۸) ازاین رو، مقام معظم رهبری نقط اساسی در زندگی انقلابی و رفتار مجاهدان امام خمینی(ره) را این می‎دانند که حضرت امام در اراد الهی و تکلیف شرعی محو می‎شد و هیچ چیز برایش غیر از انجام تکلیف مطرح نبود. (همان، ۱۹ خرداد ۱۳۶۸)

در عصر انقلاب اسلامی، یک اصطلاح در ادبیات انقلابی و سیاسی اسلام رواج یافت که از قول امام خمینی(ره) بیان می‎گردید و آن اینکه «ما مأمور به تکلیف هستیم و نه مأمور به نتیجه». (موسوی خمینی، ۱۳۶۷، ج ۲۱، ص ۲۸۴) این اصطلاح، که حاصل نگاه ژرف و بصیر حضرت امام بود، حاکی از آن است که نباید به بهان منتج بودن یا نبودن یک حرکت، از زیر بار وظایف و تکالیف الهی شانه خالی کرد، بلکه باید نگاه انسان به سمت انجام تکلیف و وظیفه باشد. (همان، ۱۸خرداد ۱۳۶۸) نتیج چنین نگاهی این است که شخص وقتی برای انجام تکلیف کار می‎کند در صورت موفقیت در انجام تکلیف، احساس پیروزی می‎کند، اگرچه به مقصود خود دست پیدا نکند (همان). بنابراین، در چنین شرایطی شکست معنا ندارد و چه نتیجه مورد نظر به دست آید یا به ظاهر موفقیت حاصل نشود به خاطر انجام تکلیف، شخص از میدان آزمون الهی پیروز و سرافراز بیرون آمده است. بنابراین، هدف نهایی جلب رضای خدا و ادای تکلیف است که حتی از پیروزی هم بالاتر است؛ یعنی اگر شخص در صورت پیروزی از خدا دور گشت، مغلوب شده است؛ اما اگر به هدفش دست نیافت، اما تکلیف خود را انجام داد، این پیروزی و پیشرفت است. (همان، ۵ اسفند ۱۳۶۸)

البته این تأکید بر انجام تکلیف در دل خود، اسراری دارد که با دقت در رفتار و گفتار بزرگان دین و رهبران وارست انقلاب می‎توان به آن دست یافت. یکی از این اسرار دوری از یأس و ناامیدی و شوق به