---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل رهیافتی بر ساختار و کارکردهای دیوان وکالت در عصر امام حسن عسگری(ع) :

مقدمه

سازمان وکالت، نام تشکیلاتی است که امامان شیعه(ع) در عصر خود به دلیل خفقان شدید دوران بنیعباس تأسیس کرده بودند. این سازمان نقش مهم و تعیین کننده در جهت پیش برد اهداف ائمه (علیهم السلام) داشته است. شناخت این نهاد، تبیین و تحلیل عملکرد آن، یکی از زوایای ناشناخته زندگانی امامان معصوم (علیهم السلام) را به نمایش میگذارد. اختناق شدیدی که در دوران آخرین ائمه(ع) اعمال میگردید، باعث شد گزارشات کمی از فعالیت های گسترده سیاسی و اجتماعی آن ائمه(ع) به دست ما برسد. از این رو ضروری است که اقدامات ائمه اطهار، از این زاویه مورد بررسی قرارگیرد. برای جمع آوری اطلاعات مورد نیاز در این زمینه به مطالعه ی کتب تاریخی، رجالی و روایی و بررسی مطالعات مرتبط در این زمینه پرداخته شد.

پرسش هایی که این مقاله در صدد پاسخ گویی به آن است عبارتند از: نقش امام حسن عسگری(ع) در تأسیس سازمان وکالت چه بوده است؟ و وکلای ممدوح و مذموم آن حضرت(ع) چه تعداد و دارای چگونه شخصیت و عملکردی بودند؟ از جمله پژوهش های انجام شده در این زمینه میتوان به دو عنوان مقاله اشاره کرد: ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی(ع) و کارکردهای آن نوشته لاله اکبری مقدم، و امام کاظم(ع) و سازمان وکالت به نگارش محمد رضا جباری و نیز کتاب سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه (علیهم السلام) اثر محمد رضا جباری.

با وجود تحقیقات انجام شده درباره سازمان وکالت و از آنجایی که پژوهشی به صورت جداگانه به سازمان وکالت در عصر امام حسن عسگری(ع) نپرداخته است نگارنده بر آن شد که بررسی و بازنگری کارکرد دیوان وکالت در عصر این امام همام بپردازد. این تحقیق شامل وضعیت دوران امامت امام حسن عسگری(ع)، تاریخچه تشکیل سازمان وکالت، علل تشکیل آن، ساختار سازمان وکالت در عصر امام حسن عسگری(ع) و کارکردهای نهاد وکالت است.

وضعیت دوران امامت امام حسن عسگری(ع)

ابومحمد حسن بن علی، امام یازدهم از ائمه شیعه(ع)، در روز هشتم ربیع الثانی سال ۲۳۲ هجری در شهر تاریخی و پایگاه نشر اسلام مدینه در خانه ی امام هادی دهمین پیشوای جهان اسلام از یک مادر دانشمند و پرفضیلت دیده به جهان گشود مادرش بانویی صالحه و عارفه به نام سوسن، حدیثه یا سلیل بود که بانوان مدینه از محضر پرفیض او بهره های علمی میبردند. نامی که برای این مولود انتخاب گردید همتای نام جد بزرگوارش امام حسن مجتبی بود که تجدیدکننده خاطرات نخستین ثمره ی باغ پربار رسالت است. از آن جا که امام یازدهم(ع)، همراه با پدر بزرگوارشان، به شهر سامرا، پایتخت خلافت عباسی، منتقل شده، و در آن جا در محله ی عسگر سکونت اجباری داشتند «عسگری» نامیده شدند. کنیه ایشان «ابومحمد» و بیشتر مردم، آن حضرت و پدر و جد ایشان را ملقب به «ابن الرضا» (فرزند امام علی بن موسی الرضا علیهما السلام) مینامیدند. از دیگر القاب آن حضرت، زکی به معنی پاکیزه است (اسلامی،۱۹۴:۱۳۸۲).

مدت کوتاه حیات امام به سه دوره ی مشخص تقسیم میگردد: پنج سال در حجاز در شهر زادگاه خود در حضور و مراقبت پدر بزرگوارش، شانزده سال در عراق قبل از دوران امامت و پیشوائی، هفت سال دوران کوتاه و پربار امامت و زعامت در عراق. ایشان در هشتم ربیع الاول سال ۲۶۰ق در سن بیست و هشت سالگی دار فانی را وداع گفت (شیخ مفید،۱۴۱۳:ج ۲: ۳۱۳).

امام حسن عسگری(ع)، در مدت کوتاه امامت خویش، با سه تن از خلفای ظالم عباسی معاصر بودند. این سه تن عبارت اند از: معتز (فرزند متوکل) حدود چهار سال (۲۵۲ – ۲۵۵)، مهتدی یازده ماه (۲۵۵- ۲۵۶) و معتمد (فرزند متوکل) بیست و سه سال (۲۵۶- ۲۷۹). فشار و اختناق در مورد پیشوای یازدهم فوق العاده شدید بود و از هر طرف آن حضرت را تحت کنترل و نظارت داشتند. حکومت عباسی به قدری از نفوذ و موقعیت مهم اجتماعی امام نگران بودند که امام(ع) ناگزیر بود، هر هفته روزهای دوشنبه و پنجشنبه در دربار حاضر شود (ابن شهر آشوب، بیتا، ج ۴: ۴۳۴). شرایط بحرانی که ائمه(ع) در عصر عباسی با آن مواجه بودند آنان را واداشت تا ابزار جدیدی را برای ارتباط با اعضای جامعه ی خود جستجو کنند.

تعریف لغوی و اصطلاح وکالت

«وکالت» در لغت به معنای ناتوانی از انجام مستقیم یک کار، و اعتماد بر دیگری در آن کار است (ابن فارس، بیتا، ج ۶: ۱۳۶)؛ و در اصطلاح -«هو تفویض امر الی الغیر لیعمل له حال حیاته او ارجاع تمشی امر من الامور الیه له حالها و هی عقد یحتاج الی الایجاب»- وکالت آن است که شخصی در حال حیات خود برخی امورش را به دیگران واگذار کند تا برایش انجام دهند یا در حال حیاتش راه اندازی امری از امورش را به دیگران واگذار کند و وکالت عقدی است که محتاج ایجاب است (خمینی،۱۳۷۹، ج ۲: ۳۹). با دقت در معنای لغوی و اصطلاحی واژه وکالت میتوان چنین استنباط کرد که در معنای آن نوعی عجز از انجام مستقیم کار نهفته است و موکل با وجود این که مجاز به انجام کاری است زمانی اقدام به تعیین وکیل مینماید که به دلایلی قادر به انجام مستقیم کار نمیباشد. ائمه نیز به دلیل اختناق فضای حاکم، گستردگی سرزمین های اسلامی و پراکندگی جمعیت شیعه و… اقدام به تعیین وکیل مینمودند؛ و همین واژه را برای نمایندگان به کار میبردند، چنان که امام حسن عسگری(ع) به عثمان بن سعید فرمود: «امض یا عثمان فانک الوکیل و الثق المأمون علی مال الله» (طوسی،۳۵۶: ۱۴۱۱).

تاریخچه تشکیل سازمان وکالت

۱. آغاز و شکل گیری سازمان: به عقیده نگارنده آغاز شکل گیری این نهاد مربوط به عصر امام باقر(ع) است. ایشان در سال ۱۱۳ هجری قمری فرزندش سلطان بن علی بن باقر را به عنوان اولین سفیر اهل بیت در ایران به درخواست مردم کاشان به این شهر اعزام کردند. نام وی به عنوان نایب خاص امامان پنجم و ششم(ع)؛ در منطقه فین کاشان ذکر شده است (زجاجی،۱۳۷۸: ۵۲).

۲. تقویت و گسترش فعالیت سازمان: این مرحله از زمان امام صادق(ع) آغاز شد و تا پایان دوره امامت امام جواد(ع) ادامه یافت.

۳. تکامل نهاد وکالت: در زمان امامین عسگریین(ع) فعالیت سازمان با توجه به عوامل و زمینه – های خاص این دوره که در آستانه غیبت بود تکامل یافت (جباری، ۶۵:۱۳۸۲).

۴. اوج فعالیت سازمان وکالت: عصر غیبت صغری (۲۵۵-۳۲۹ق) نقطه اوج فعالیت نهاد است (پور سید آقایی و همکاران، ۱۳۸۳: ۲۳۳). در این مرحله، نواب چهارگانه به علت عدم حضور ولی عصر(عج)، در رأس سازمان و واسطه بین امام(ع) و سایر وکلا بودند.

۵. پایان کار سازمان:[۱] با مرگ نایب چهارم امام(عج)؛ (علیبن محمد سمری) و شروع غیبت کبری فعالیت سازمان وکالت نیز به پایان رسید.

علل تشکیل سازمان وکالت

در مورد دلایل تشکیل سازمان وکالت، میتوان به موارد ذیل اشاره نمود:

۱. لزوم ارتباط بین رهبر و پیروان: یکی از عوامل اساسی ایجاد این نهاد لزوم ارتباط بین امامان معصوم و پیروان آن هاست. بنابراین کسانی از سوی ائمه، تعیین میشدند تا به عنوان وکلای آنان، با شیعیان ارتباط برقرار میکردند. این مسأله زمانی روشن تر میشود که به گستردگی عالم اسلامی در آن عصر و پراکندگی شیعیان در نقاط مختلف، اعم از عراق، حجاز، ایران، یمن، مصر و مغرب توجه کنیم (همان: ۲۳۵). از آنجایی که همه شیعیان، توانایی مسافرت به مدینه و سایر شهرهای اقامتی امامان را نداشتند، پس لازم بود کسانی به عنوان نمایندگان و افراد مورد اعتماد ائمه(ع)، شناخته شده و به مناطق دور و نزدیک اعزام و رابط بین رهبری و پیروانش باشند.

۲. خفقان حکومت عباسی و لزوم حفظ شیعیان و مکتب توسط امام: هر چند وجود خفقان را نمیتوان علت اصلی تشکیل نهاد وکالت دانست، ولی به طور قطع، این مسأله، علت تشدید فعالیت این نهاد و گسترش و توسعه آن بوده است. امام عسگری(ع) بر اثر فشارهای عباسیان، امکان ارتباط با شیعیان را نداشت و در یکی از روزها هنگام رفت و آمد هفتگی نزد خلیفه ضمن توقیعی فرمودند: کسی بر من سلام و حتی اشاره هم به طرف من نکند؛ زیرا در امان نیستید (راوندی،۱۴۰۹، ج ۱: ۴۳۹). البته فشار خلفا عباسی به امامان(ع) محدود نمیشد، بلکه پیروان ایشان نیز، هراز چند گاه توسط حکام زندانی یا به قتل میرسیدند. ظلم عباسیان به آن جا رسیده بود که منصور اجساد قربانیان علوی را به عنوان میراث در اتاقی در بسته برای فرزندش مهدی گذاشته بود (مقریزی، ۱۳۷۰،ج ۱۰۳:۱).

۳. آماده سازی شیعیان برای عصر غیبت: یکی دیگر از وجوه رویآوری ائمه (علیهم السلام)، به تشکیل این نهاد، آماده سازی شیعیان برای پذیرش وضعیت جدید در عصر غیبت بود؛ عصری که شیعه در آن جز از طریق سفرا و وکلای امام، امکان ارتباط با ایشان را نداشت. با توجه به همین حقیقت بود که هر چه شیعه به عصر غیبت نزدیک تر میشد، راه ارتباط مستقیم او با امام نیز محدودتر میگشت و در مقابل، نهاد وکالت نیز تقویت میشد تا حدی که در زمان امامین عسگریین (علیهم السلام) غالب ارتباطات شیعه با این دو امام بزرگوار، از راه مکاتبه و یا وکلا و نمایندگان، صورت میگرفت. از آن رو، میتوان گفت که حداقل در عصر دو امام هادی و عسگری(علیهم السلام)، تقویت نهاد وکالت به خاطر تمهید و زمینه چینی برای ورود شیعه به عصر غیبت بوده است. به گونه ای که مسعودی نقل کرده است: ابو الحسن عسگری(ع) از بسیاری از شیعیان به جز تعدادی اندکی در احتجاب بود و وقتی نوبت به ابی محمد امام حسن عسگری(ع) رسید با خواص خود و غیر آنان از پس پرده سخن میگفت مگر در زمان هایی که به خانه سلطان میرفت (قمی، ۱۳۹۰،ج ۲: ۶۵۹). این نحوه رفتار ایشان و پدر گرامیاش مقدمه ای برای غیبت صاحب الزمان(عج) بود تا شیعه با این وضع خو گرفته و نسبت به غیبت بیگانه نباشد و عادت بر احتجاب و استتار جاری شود

ساختار سازمان وکالت در عصر امام حسن عسگری(ع)

مرتبه اول: امام

والاترین جایگاه در سازمان وکالت بر عهده امام حسن عسگری(ع) بود. اموری مانند تعیین وکیلان و معرفی آنان به شیعیان، نظارت بر عملکرد آنان، تأمین مالی وکلا، عزل وکلای خائن و فاسد، معرفی جریان های مدعیان وکالت و بابیت و برخورد قاطع با آنان از عمده ترین مسئولیت – های ایشان به عنوان رهبر سازمان بود.

مرتبه دوم

وکیل ارشد یا باب: پس از امام مرتبه بعدی مربوط به سر وکیل یا باب آن حضرت(ع) بود.

عثمان بن سعید عمری در رأس سلسله مراتب وکلا امامین عسگریین و اولین نایب و باب ناحیه مقدسه در عصر غیبت صغری بوده است. او مدیریت امور داخلی و روابط بین سازمان و شعب آن در نواحی دور دست، دقت در دریافت اموال و نظارت بر کار وکلا را بر عهده داشت. حضرت(ع) در توقیع شریف به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری میفرماید: هر آنچه که از نواحی مختلف برای ما ارسال میشود در نهایت امر به دست عمری میرسد تا به ما برساند (کشی بیتا، ح ۵۸۰: ۱۰۸۸) این سخن حکایت از آن دارد که نظارت بر کار تمامی وکلا در این عصر بر عهده عمری است و او در حقیقت واسطه آنان با حضرت(ع) محسوب میشده است. او کار وکالت را در پوشش روغن – فروشی انجام میداد و به جهت تقیه و ترس اموال و نامه هایی را که شیعیان به وی تحویل میدادند در ظروف و خیک های روغن حمل و به امام تحویل میداد.

مرتبه سوم: وکلای نواحی

پس از وکیل ارشد، وکلای نواحی قرار داشتند. براساس شواهد تاریخی، چهار منطقه اصلی از نظر سازمان وکالت برای شیعیان وجود داشت. ناحیه نخست بغداد، مدائن و کوفه. ناحیه دوم بصره و اهواز. ناحیه سوم قم، همدان و مناطق جبال؛ و ناحیه چهارم حجاز، یمن و مصر (جاسم، ۱۳۷:۱۳۸۵) که این وکلا در نواحی مهم مستقر شده بودند و یک ناحیه تحت سرپرستی آنان قرارداشت. که در ذیل به این وکیلان اشاره میکنیم.

۱. در کوفه: ایوب بن نوح بن دراج نخعی

نجاشی بر وکالت او برای امام هادی و امام عسگری تصریح کرده و درباره اش چنین تعبیری دارد: ایوب بن نوح بن دراج نخعی، وکیل ابوالحسن امام هادی و ابومحمد امام عسگری و نزد آنان دارای منزلتی بس عظیم و مورد اعتماد و دارای درجات والایی از ورع و تقوی و عبادتش بسیار و مورد وثوق بود (نجاشی،۱۴۱۶: ۱۰۲). با توجه به سابقه حضور خاندان ایوب بن نوح در کوفه، وی نیز در کوفه وکیل آن حضرت بود. او یکی از وکلا ارشد دو معصوم محسوب میشود و نقش ارتباطی بین آن دو بزرگوار و وکلای برخی از نواحی را ایفا میکرده است.

۲. در اهواز: ابراهیم بن مهزیار

او از اصحاب امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام عسگری(ع) است. طبرسی بر وکالت وی و پسرش محمد تصریح کرده است (طبرسی، ۱۳۷۶، ج ۲۵۹:۲). وی در اوایل غیبت و پس از شهادت امام عسگری تصمیم گرفت اموالی را که در نتیجه وکالت در نزد او جمع شده بود از مسیر آبی به بغداد برساند ولی پس از سوار شدن بر کشتی احساس کرد که لحظات وفاتش فرار رسیده لذا از فرزندش محمد خواست او را بازگرداند و خود اموال را به بغداد ببرد.

۳. در همدان: علی بن ابراهیم بن محمد همدانی

ابراهیم بن محمد؛ با امام رضا، امام جواد و امام هادی (علیهم السلام) هم عصر بود. در یکی از نامه های امام جواد(ع) خطاب به او به عنوان وکیل آمده است: «به دوستانم در همدان نامه نوشتم و در آن نامه به آنان دستور دادم که از تو پیروی کنند و به آن ها تذکر دادم که جز تو من نماینده ای در همدان ندارم (کشی، همان، ج ۲، ح ۱۱۳۶: ۸۶۹). وی تا عصر امام هادی وکیل بود و پس از ایشان فرزندش علی در امور وکالت در همدان جانشین پدر شد.

۴. در قم: احمد بن اسحاق اشعری

در تاریخ قم از وی به عنوان وکیل امام عسگری(ع) در امور موقوفات قم یاد شده است (قمی،۱۳۶۱: ۲۱۱)؛ اما وکالتش برای امامین عسگریین از قراینی غیر از آن چه از تاریخ قم نقل شد قابل استفاده است. در دلائل الامام آمده است؛ احمد بن اسحاق اشعری قمی وکیل امام عسگری است؛ و امام پیش از رحلتش او را به وکالت صاحب الزمان(عج) نیز معرفی کرد، حضرت حجت(عج) توقیعاتش را به او میسپرد و احمد بن اسحاق آن توقیعات را به دوستان حضرتش میرساند (طبری، بیتا: ۵۰۳).

۵. در ری: احمد بن اسحاق رازی

در نامه امام عسگری(ع) به اسحاق بن اسماعیل، به وکالت او تصریح شده است: ای اسحاق، بر تو و بر همه دوستانم سلام. خداوند همه شما را به توفیق خویش استوار گرداند. هر کس که این نامه ام را بخواند و از انحراف و کژی به حق بگرود باید حق ما را به ابراهیم بن عبده بسپارد و او موظف است که آن را به احمد بن اسحاق رازی برساند یا به هر کس که احمد به او معرفی کرده است و این رأی و دستور من است (مجلسی،۱۴۰۳، ج ۳۲۲: ۵۰). منطقه وکالت او ناحیه ری است.

و از کلام حضرت میتوان استنباط کرد با توجه به اینکه وکیل نیشابور مأمور تماس با رازی بوده پس رازی وکیل ارشد ناحیه خود بوده و بر کار وکلای مناطق شرقی نیز نظارت داشته است.

۶. در نیشابور: ابراهیم بن عبده نیشابوری

ایشان یکی دیگر از وکلای مورد اعتماد امام عسگری، و از اصحاب امام هادی به حساب می – آیند. حضرت(ع) در ضمن تأیید وکالت او در پیامی به دوستان و شیعیان نوشت: نامه ای برای ابراهیم بن عبده فرستادم و در آن ایشان را به نمایندگی خویش معرفی نمودم، تا حقوقم را از دوستانم دریافت دارد و به من برساند. آن نامه از ناحیه من و به خط من است او را به نمایندگی خویش برگزیدم تا در شهر شما به وظیفه خویش عمل کند. او باید تقوای الهی را رعایت کند و شما وظیفه دارید حقوق شرعیه را به او بسپارید. من به او اجازه دادم که آن را در امور مشروع مصرف کند (کشی، همان، ح ۵۸۰: ۱۰۸۹). همان گونه که پیش تر در ذکر احوال احمد بن اسحاق رازی گذشت. مشخص میشود که ابراهیم بن عبده وکیل سرشناس امام(ع) در نیشابور، بیهق و نواحی مجاور بود و سایر وکلای این ناحیه میبایست با وی در ارتباط باشند و او نیز ارتباط خود را با رازی محفوظ دارد.

۷. در مرو: ابو علی محمد بن احمد بن حماد مروزی محمودی

وی از اصحاب امام جواد و امامین عسگریین (علیهم السلام) است و از نامه امام عسگری(ع) به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری استنباط میشود؛ که او در عصر امام عسگری(ع) وکیل آن جناب بوده است؛ در این نامه خطاب به اسحاق بن اسماعیل آمده است: ای اسحاق! نامه را برای بلال بخوان؛ چرا که مورد وثوق و امین نسبت وظایفش میباشد؛ و آن را همچنین بر محمودی بخوان که اطاعت وی از ما ستودنی است؛ و هنگامی که وارد بغداد شدی آن را بر دهقان بخوان (همان، ح ۱۰۸۸: ۵۷۹). در این بخش از توقیع، امام عسگری(ع) دستور قرائت نامه را بر کسانی میدهد که جزء وکلای آن جانب هستند، نظیر بلال و دهقان؛ و از این رو وکالت محمودی از ناحیه آن حضرت، بدین وسیله تأیید میشود

۸. در مکه: علی بن جعفر همایی برمکی

او از وکلای مکه بود (کشی همان ح ۱۱۲۹: ۶۰۷). شیخ طوسی او را از اصحاب امام هادی(ع) و امام عسگری(ع) برشمرده و تصریح به وکالتش برای آن دو بزرگوار نموده است ؛ و در رجال خود در ذیل اصحاب امام عسگری(ع) درباره اش تعبیر «قیم لأبی الحسن ثق» را بکار برده است (طوسی،بیتا:۴۰۰). پس از شهادت امام هادی(ع) و انتقال امر امامت به امام عسگری(ع) او همچنان در سمت وکیل ارشد به انجام وظیفه خود ادامه داد و حلقه واسطه بین وکلای سایر نواحی و امام عسگری بود. ابوجعفر عمری میگوید: ابوطاهر بن بلال، در سفر حج دید علی بن جعفر پول های زیادی انفاق میکند. پس از بازگشت در نامه ای موضوع را به امام حسن عسگری(ع) گزارش کرد. ایشان در پاسخ نوشت: که ما دستور پرداخت دویست هزار دینار را به او دادیم. ولی او تنها نیمی از آن را پذیرفت، مردم حق ندارند در اموری که ما اجازه اظهارنظر و مداخله در آن ها را به آنان نداده ایم دخالت کنند (طوسی،۱۴۱۱، ج ۱: ۳۵۰).

۹. در بغداد: علی بن ریان بن صلت

از وکلای بغداد میتوان به علی بن ریان بن صلت بغدادی خراسانی اشاره کرد. نام علی بن ریان ضمن اصحاب امام هادی(ع) و امام عسگری(ع) ذکر شده است (شهید ثانی، ۱۴۱۱: ۳۸۰) و تعبیر ثق وکیل نیز درباره او بکار رفته است (همان).

مرتبه چهارم: وکلای محلی

در پایین ترین سطح سازمان وکالت، وکلای مستقر در شهرهای مختلف بودند که با افراد عادی در ارتباط و در انتخاب این افراد معمولا توان اجرایی و محلی بودن آنان در نظر گرفته میشد. این وکلا بازوی اجرایی سازمان و با شیعیان در ارتباط مستقیم بودند (جباری و ملبوبی،۱۳۹۱: ۱۴۱).

۱. محمد بن احمد بن جعفر قمی عطار قطان

ایشان یکی دیگر از وکلای امام حسن عسگری(ع)، است. منطقه وکالت وی با توجه به ذکر لقب قمی احتمالا ناحیه قم بوده باشد. شیخ طوسی در رجال، وی را از یاران و وکیل امام عسگری(ع) شمرده و میگوید: «محمد بن احمد بن جعفر (جعفری) قمی وکیل آن حضرت بود و ابوالحسن (امام هادی) را درک نمود (طوسی، بیتا،:۴۰۲). لقب قطان از آن رو به وی داده شده بود که او به صورت ظاهر و برای پوشش فعالیت هایش در سازمان وکالت، به شغل پنبه فروشی می – پرداخت و وجوه شرعی و نامه های شیعیان و امام(ع) را در میان محموله های پنیه دریافت و یا ارسال میکرد (جاسم، همان: ۱۵۰).

۲. قاسم بن علاء آذربایجانی

ایشان یکی دیگر از وکلای امام حسن عسگری است. محدث نوری پس از ذکر نام وی تعبیر وکیل ابی محمد را آورده است (نوری،۱۴۰۸، ج ۵۳۸:۷). در برخی از کتب رجالی معاصر به این نکته توجه شده است که لقب قاسم بن علاء، «همدانی» (به سکون میم) است (سبحانی تبریزی،۱۴۱۸، ج ۴: ۳۲۹) که از قبیله همدان و ساکن آذربایجان بود (طوسی،۱۴۱۱: ۲۷۶). اما اگر به فتح میم نه سکون (همدان) لقب داده شود، آن چنان که محقق اردبیلی معتقد به وحدت قاسم بن علاء آذربایجانی با قاسم بن علاء همدان است احتمال وکالت وی در همدان نیز می رود (جباری، ۱۲۴:۱۳۸۲)؛ و امکان دارد که وی قبل از انتقال به آذربایجان مدتی در همدان به وکالت مشغول بوده باشد.

۳. ایوب بن ناب

ایوب بن ناب نیز وکیل امام عسگری (علیه السلام) در نیشابور بود. ولی معاشرت او با غلات موجب مخالفت فضل بن شاذان از علمای معروف شیعه در منطقه با او شده، فضل و گروه شیعیان هوادار او از دادن حقوق شرعی به این نماینده اجتناب و او را طرد کردند. از این رو وکیل مزبور و گروه شیعیان هوادارنش مراتب شکوه خود را از فضل به حضرت(ع) ابلاغ نموده و یادآور شدند که فضل در اصالت وکالت او تردید روا داشته و مردم را از دادن حقوق شرعی به او منع کرده – است. لذا توقیع عتاب آمیزی از سوی امام عسگری صادر و صحت وکالت وکیل مزبور را تأیید و فضل نیز به سبب این کار مورد ملامت قرارگرفت (کشی، همان: ۵۴۳).

۴. جهفر بن سهیل صیقل

شیخ طوسی او را از اصحاب امام عسگری و تصریح به وکالتش برای امام هادی(ع)، امام عسگری(ع) و حضرت حجت(عج) نموده است (طوسی، بیتا: ۳۹۸).

۵. ابو طاهر محمد بن علی بن بلال

او از اصحاب امام هادی(ع) و وکیل امام حسن عسگری(ع) است. وی تا پیش از وفات امام حسن عسگری(ع) دارای اعتقادی سالم و امام(ع) او را در توقیعات خود با عناوینی همچون «راستگو» و «آگاه به واجبات» ستوده است ولی سرانجام منحرف و انحراف او در عصر غیبت آشکار شد به این گونه که نیابت نایب دوم حضرت مهدی(عج) را منکر شد؛ و درباره اموالی که نزد وی جمع شده بود تا به امام زمان(عج) برساند، خیانت کرد(طوسی، ۱۴۱۱،۴۰۰).

۶. احمد بن هلال کرخی

او از دوران امام رضا (علیه السلام) تا سال هفتم غیبت صغرا را درک کرد؛ و جزء وکلای عسگریین (علیهم السلام) بود. وی پس از وفات امام یازدهم، اگر چه امامت حضرت حج بن الحسن(عج) و نیابت نایب اول او، یعنی عثمان بن سعید عمری، را پذیرفت، ولی در ادامه، از پذیرفتن نیابت نایب دوم ایشان، یعنی محمد بن عثمان خودداری نمود و به همین د