بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تاملی درباره ی جایگاه و مولفه های تربیت اخلاقی کودکان در خانواده (براساس دیدگاه امام علی علیه السلام) :

مقدمه

تعلیم و تربیت، ابعاد مختلفی دارد که عبارتند از: تربیت جسمانی، اخلاقی، معنوی، اجتماعی، جنسی، عاطفی و عقلانی. یکی از مؤثرترین و درعین حال دشوارترین مباحث تعلیم و تربیت، تربیت اخلاقی است. درحقیقت، به دلیل اهمیت ارزش ها و اخلاقیات در سعادت فردی و اجتماعی بشر، محققان و دست اندرکاران تربیت، پیروان ادیان الهی و به طورکلی مصلحان اجتماعی همواره به تربیت اخلاقی توجه داشته اند (نک: وجدانی، ۱۳۹۷: ص۱۱۵-۱۴۲). بشر امروزی به دلیل رویارویی با بحران هویت انسانی و ارزش های اخلاقی ناگزیر است به ارزش های اخلاقی روی آورد (نجارزادگان، ۱۳۸۸: ص۲۲). تربیت اخلاقی به منزل یکی از جلوه های متعالی تعلیم و تربیت که هدف عمد آن رشد اخلاقی کودکان است، امری است که مربیان و معلمان ناچارند مستقیم و غیرمستقیم بدان توجه کنند (رهنما، ۱۳۷۸: ص۱). بنابراین، علم اخلاق و در پی آن تربیت اخلاقی از کامل ترین علوم مقدمی است که انسان ها به آن نیاز مبرم دارند[۱] (میناگر، ۱۳۸۱: ص۱۲). انسان، درجایگاه موجودی هدفمند و اندیشه ورز، تنها در پرتو تربیت صحیح است که به اهداف و آرمان های خود دست می یابد و قلّ رفیع سعادتِ مطلوب خویش را فتح می کند؛ تربیت اخلاقی برای انسان مسلمان ضرورتی مضاعف دارد؛ زیرا انسانی که گردنبندی از مرواریدهای دین و بندگی خالق متعال را بر گردن آویخته است، جز در پرتو تربیت اخلاق اسلامی به مدال افتخار عبودیت و تسلیم نائل نمی آید. ازسویی دیگر، انسان مسلمان برای پیمودن راه سعادت و بندگی به الگوهای مطمئن عملی نیاز دارد تا با پیروی از دیدگاه ها و سیر عملی آنان، هم راه درست بندگی و سعادت را بپیماید و هم در این وادی سریع تر گام بردارد و به مقصد برسد. ازاین رو، معصومان (ع) بهترین و مطمئن ترین الگوهای تربیتی هستند و تبیین دیدگاه ها و کشف و عرض سیر تربیتی آنان یک ضرورت انکارنشدنی در عرص تعلیم و تربیت اسلامی است. در این میان، تحلیل دیدگاه ها و سیر تربیتی امام علی (ع) که خود «اَب الائمه» و سرسلسل جانشینان بر حق نبوی، سرآغاز تجلی گاه امامت معصومان (ع) و نخستین تشکیل دهند حکومت اسلامی علوی است اهمیت دوچندان دارد.

امروزه مفهوم تربیت اخلاقی دستخوش دگرگونی هایی شده است؛ ازاین رو، تعریف عارفان و اندیشمندان اخلاقی پیشین – اعم از مسلمان و غیرمسلمان – از اخلاق و تربیت اخلاقی با آنچه اکنون به این نام خوانده می شود، متفاوت است (ر.ک: اسمتانا، ۱۹۹۹م: ص۹۲-۸۵).این اختلاف نظر به زمان شروع تربیت اخلاقی مربوط می شود. بررسی تعاریف تربیت اخلاقی نشان می دهد بیشتر اندیشمندان، تربیت اخلاقی را به دور خاصی محدود نمی دانند؛ اما به دلیل درک متفاوت از مفهوم تربیت اخلاقی، دربار سن آغاز تربیت اخلاقی، اختلاف نظرهایی دارند (نک: آرمند و مهرمحمدی، ۱۳۸۸: ص۶۲-۲۵؛ گلستانی، ۱۳۸۰: ص۱۱۵-۱۳۰؛ حسنی و دیگران، ۱۳۹۱: ص۲۹۵-۲۸۱؛ رهنما، ۱۳۸۵: ص۳۴ -۲۱). با توجه به اینکه در قرآن کریم، دربار زمان شروع کودکی، آشکارا، سخنی به میان نیامده و در بعضی آیات لفظ «طفل» به کار رفته و به روند خلقت انسان توجه شده است، به نظر می رسد از دیدگاه قرآن آغاز کودکی، زمان انعقاد نطفه و پایان آن بلوغ است (اعرافی، ۱۳۹۳: ص۷۵)؛ درحالی که براساس دیدگاه امام علی(ع) در نهج البلاغه، دور کودکی از تولد تا ۱۲ -۱۳ سالگی را دربرمی گیرد و سه مرحل کودکی اولیه (شیرخوارگی: از تولد تا ۲ سالگی)، کودکی میانه (۲ تا ۷ سالگی) و کودکی پایانی (۷ تا ۱۲-۱۳ سالگی) برای آن در نظر گرفته شده است (آذربایجانی و شجاعی، ۱۳۹۳: ص۱۰۷). البته امام(ع) در مبحث تربیت اخلاقی، کودکی را به سه دور هفت ساله تقسیم کرده است. دوران کودکی، دوران تقسیم شاکله و تکوین شخصیت انسانی است و از اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ به همین دلیل است که گفته اند: «کودک در پنج سالگی، نسخ کوچکی از شخص جوانی است که بعداً خواهد بود». در این دوره باید با رعایت اصول تعلیم و تربیت و سازگاری های مناسب، بهره گیری از روش های دموکراتیک، پرهیز از برخوردهای قهری، تکیه بر ارزش های انسانی و ملاک های عاطفی به پرورش و رشد مهارت ها و استعدادهای کودکان و نوباوگان اقدام کرد (ر.ک: اسلامی، ۱۳۷۹: ص۲۳۱-۲۷۰). درحقیقت، محیط خانواده مانند دانشگاهی است که در آن درس انسانیت و اخلاق یا عکس آن داده می شود و این محیط برای کودک سرنوشت ساز است. نقش فرهنگی، اجتماعی، عاطفی و اخلاقی خانواده در تربیت کودکان بسیار مهم است. طی سال های اخیر مطالعاتی دربار تربیت اخلاقی در کشور انجام شده است که از جمل آن می توان به پژوهش های زیر اشاره کرد:

«نسبت منطق و تربیت اخلاقی کودکان با تأکید بر آرای لیپمن» (حسینی، ۱۳۹۱: ص۳۴-۳۷)؛ «امکان تربیت اخلاقی کودکان تا هفت سال براساس آموزه های اسلام (آیات و روایات)» (موحدی و دیگران، ۱۳۹۷: ص۷-۲۴)؛ «فرصت ها و تهدیدهای ساحت تربیت دینی و اخلاقی برنام فلسفه برای کودکان» (کیایی و موسی زاده، ۱۳۹۷: ص۹۷-۱۱۵)؛ «تربیت دینی و اخلاقی کودکان و نوجوانان » (محمدی ری شهری، ۱۳۹۳: ص۲۷)؛ «بررسی انتقادی مدل تربیت اخلاقی تلفیقی مبتنی بر اید خبرگی اخلاقی» (وجدانی، ۱۳۹۷: ص۱۱۵-۱۴۲).

تفاوت پژوهش حاضر با پژوهش های یادشده در این است که پژوهش حاضر، مؤلفه های تربیت اخلاقی کودکان را از دیدگاه امام علی (ع) بررسی کرده و کوشیده راهکارهایی عملی در اختیار خانواده ها قرار دهد. لذا، مسئل اصلی این پژوهش، بررسی جایگاه و مؤلفه های تربیت اخلاقی کودک از دیدگاه امام علی(ع) است. برای نیل به این هدف پرسش های زیر بررسی می شوند:

۱. اخلاق، تربیت اخلاقی و ضرورت آن در کودکی، در اندیش امام علی(ع) چگونه تبیین می شود؟

۲. مراحل رشد تربیت اخلاقی کودکان در سیر امام علی(ع) چگونه است؟

۳. ابعاد و مؤلفه های تربیت اخلاقی (اهداف، اصول و روش ها) از دیدگاه امام علی(ع) چیست؟

۴. با توجه به سیره و کلام امام علی(ع) چه راهکارهای عملی برای تربیت اخلاقی کودکان می‎توان ارائه داد؟

برای یافتن پاسخ هریک از این پرسش ها باید روشی متناسب با اقتضائات هر پرسش را به کارگرفت؛ ازاین رو، در این پژوهش روش های توصیفی و تحلیل مفهومی معرفی می شوند. یکی از روش هایی که برای پاسخگویی به چهار پرسش اول به کارگرفته شد، روش توصیفی است. تحقیق توصیفی شامل مجموعه روش هایی است که هدف آن ها وصف شرایط یا پدیده های پژوهش است. اجرای روش توصیفی می تواند موجب شناخت بیشتر وضعیت موجود یابهبود فرآیند تصمیم گیری شود. برای پاسخگویی به سؤال آخر از روش تحلیل مفهومی (مفهوم پردازی) بهره گرفته شد. روش تحلیل مفهومی بر فراهم آوردن تبیین صحیح و روشن از معنای مفاهیم به واسط توضیح دقیق و ارتباط های آن با دیگر مفاهیم استوار است (سجادیه و دیگران، ۱۳۸۹: ص ۶۸-۹۵).

۱- اخلاق، تربیت اخلاقی و ضرورت آن در کودکی از نظر امام علی(ع)

واژ تربیت اخلاقی مرکب از دو واژ «تربیت» و«اخلاق» است. هر مکتب تربیتی از اخلاق تعریفی ارائه کرده است (میالاره، ۱۳۷۵: ص۱۵). اخلاق در لغت به معنی «سرشت و سجیه» و در اصطلاح به معنی «صفات راسخ انسانی » است (Bernard, 1987: p4). بنابراین، تربیت اخلاقی را می توان فرایند ایجاد و پرورش فضایل اخلاقی در فراگیران و تدارک شرایطی برای بازداشتن آن ها از رذایل اخلاقی، در مقام نظر و عمل، دانست (سلحشوری، ۱۳۹۲: ص۱۵-۳۲). امام(ع) به منزل اولین کسی که دربار مکارم اخلاق دست به نگارش زد، اخلاق را شکوفاشدن تمام ابعاد مثبت انسانی می داند که از حدود خوش رویی و نرمی در برخورد با همنوعان فراتر رود و به انسان در رسیدن به هدف اعلای زندگی کمک کند. امام علی (ع) فرموده است: «اگر فرضاً امیدی به بهشت و ترسی از دوزخ نداشته باشیم، اگر فرضاً ثواب و عقابی در قیامت نباشد، باز هم لازم است از خود مکارم اخلاقی و سجایای انسانی را مطالبه کنیم؛ زیرا به کاربستن صفات پسندیده موجب رستگاری و سعادت است»[۲]

ازنظر امام علی(ع) عالی ترین سرمایه و افتخار، اخلاق پسندیده است و سجایای اخلاقی و صفات انسانی، رمز کاریابی و موفقیت و بهترین وسیله برای سازگاری با دیگران در اجتماع است؛ چراکه حسن خلق و رفتار پسندیده می تواند آدمی را در نظر مردم عزیز و محبوب نماید و موجب آسایش مادی و معنوی او شود. در نهج البلاغه آمده است: «عالی ترین مای مجد و شرف آدمی، حسن خلق است».[۳]

در تحقیقات نظری روان شناسی، رشد اخلاقی با فلسف اخلاق در پیوند است (Kagan & Lamb, 1987)؛ رشد اخلاقی دربرگیرند آن دسته از قوانین و مقررات اجتماعی است که تعیین می کند انسان ها در برقراری رابطه با دیگران چگونه باید رفتار کنند (Flanagan , 1991: p175). به نظر امام(ع)، نفس انسان راه های ورودی گوناگونی دارد که می توان گفت از این میان دو راه، اصلی است: حواس (senses) و باطن (inside) (خیال و خشم). اگر انسان از راه باطن چیزی را دریابد، اثری از آن در دل او حاصل می شود[۴] .

امام(ع) این آثار را خواطر[۵] می نامد و خواطر را منشاء و انگیز تمام افعال انسان می داند. امام معتقد است هرچه دل بخواهد و اراده کند، باید ابتدا به صورت خاطر نزد فرد حاضر باشد و این خواطر، به حسب ذات، می خواهند به شکل حرکات بیرونی ظاهر شوند. امام(ع) خواطر را به دو قسم دسته بندی می کند: یکی، خواطر شر که سرانجام آن زیان است. این خواطر ناپسند را وسوسه می گویند؛ دیگری، خواطر خیر که سودآور است. این خواطر پسندیده را الهام می نامند. امام معتقد است منشاء این دو دسته خاطر متفاوت است؛ منشاء خواطر خیر، فرشته است و منشاء خواطر شر، دیو، وساوس شیطانی اعم از وسوسه های شیطان و نفس است. با توجه به مباحث بالا می توان نتیجه گرفت که امام(ع) برای ماهیت انسان دو خود فرض می کند[۶] یکی «خود حیوانی» و دیگری «خود ملکوتی » و معتقد است دل، میان شیطان و فرشته در حال کشمکش است[۷] و این نشان می دهد که خود مدام در حال کشمکش و جدال میان «خود حیوانی» و «خود ملکوتی» است و بر حسب فطرتش صلاحیت و استعداد آن را دارد که هم آثار فرشتگان را قبول کند و هم آثار شیاطین را.[۸] در اینجاست که اهمیت اخلاق و تربیت اخلاقی معلوم می شود. این حالات بیانگر این است که اخلاق قابل تغییر است و بر همین اساس امام(ع) اخلاق را یک امکان می داند و می گوید در حیوانات اخلاق وجود ندارد، اما انسان یک موجود دو بعدی است و میان دو بعد ملکوتی و حیوانی او علاقه برقرار است. انسان از این ویژگی همچون یک وسیله و ابزار استفاده می کند و اینجاست که اخلاق معنا می یابد؛ زیرا هدف از آفرینش انسان، رسیدن به بعد ملکوتی و مشاهد حضرت حق است. بنابراین با توجه به خود ملکوتی می توان ضرورت اخلاق را توجیه کرد (ر.ک: سلحشوری، ۱۳۹۲: ص۱۵-۳۲). طبق دیدگاه امام علی(ع): «گرانبهاترین چیزی که پدران برای فرزندانشان به ارث می گذارند، ادب است» (خوانساری، ۱۳۸۴، ج۶: ص۳۵۳). امام(ع) ثمر تربیت صحیح را «پرورش فرزند صالح» و پیامد بی توجهی به امر خطیر تربیت را «رشدیافتن فرزند ناصالح» دانسته و برای هریک از این دو، آثار و نتایج مثبت و منفی برشمرده است. از دیدگاه آن حضرت، فرزند صالح مای انس و آرامش والدین است. امام، فرزند صالح را نیکوترین یادگار و بلکه برابر با هم یادگارهای باقی مانده از والدین معرفی می کند. همچنین، آن حضرت به آثار سوء و پیامدهای منفی پرورش فرزند ناصالح اشاره کرده و فرزند ناصالح را مای نابودی شرف و بلندی مرتب پدران و موجب بدنامی پیشینیان خود می خواند (مجلسی، ۱۳۸۶: ج۱۰۴: ص۹۸). حضرت علی(ع) در سخنان دیگر، از فرزند ناصالح به آلوده کنند پیشینیان خود و فاسدکنند اولاد و بازماندگان یاد کرده، او را مای محنت و شومی دانسته (محلاتی، ۱۳۹۳، ج۱: ص۹۵) و در بیانی بلیغ، فرزند ناخلف را شدیدترین مصیبت ها خوانده است (مجلسی، ۱۳۸۶، ج۹۱: ص۳۸۴). فرزند ناصالح نه تنها خویشتن خود را گم کرده و گوهر بندگی و انسانیت را از دست داده، گاهی ممکن است پدر صالح و شایسته را هم به انسانی ناصالح مبدل کند. امام(ع) دربار زبیر فرمود: « زبیر همواره مردی از ما اهل بیت بود تا اینکه فرزند شوم و ناخلف او عبدالله بزرگ شد (و او را از ما جدا کرد)» (طبرسی، ۱۳۸۵: ص۷۴).

۲- مراحل رشد تربیت اخلاقی در کودکان

امام علی(ع) مراحل رشد تربیت اخلاقی را به سه دور هفت ساله تقسیم کرده است: کودک تا شش سال آزاد است و باید به او آسان گرفته شود، در هفت سال دوم تأدیب شود و در هفت سال سوم به کار گمارده شود.

دور هفت سال اول:

– نخستین میلی که در کودک پدید می آید، شهوت خوردن است؛ پس، در اولین قدم باید آداب خوردن را به او یاد داد. امام(ع) دور اول را دور آمادگی فرد می داند. کودک، در این دوره باید به رفتارهای نیک عادت کند.[۹] مربی باید با زشت جلوه دادن چیزهای بد در نظر کودک، هشداردادن به او دربار همنشین بد، تشویق او برای انجام دادن کار نیک و دادن پاداشی که او را شاد کند، بعضی از رفتارهای درست را در کودک تقویت کند.

– اگر کودک مرتکب خطایی شد، یکی دو بار خطای او را نادیده بگیرید تا سخن پیش او بی ارزش نشود؛ زیرا اگر سخنی زیاد تکرار شود، کودک دلیر می شود و آن کار را آشکارا انجام می دهد. زیاده روی در سرزنش باعث شعله ورشدن لجاجت می شود.[۱۰] در این دوره، باید به کودک آداب اجتماعی، مانند احترام گذاشتن به بزرگسالان، مؤدب نشستن در حضور آنان، سوگند نخوردن، حفظ زبان از لعنت و فحش و… را یاد داد.

نکت مهمی که امام(ع) به آن اشاره می کند این است که کودک را به چیز خاصی عادت ندهید، زیرا خوی گرفتن به کارها، مخصوصاً کارهای ناپسند، کودک را کوردل بار می آورد.[۱۱] همچنین، حضرت تأکید می کند که در این دوره، کودکان را از بازی بازندارید؛ زیرا این امر موجب می شود آن ها بدخو شوند و این به کوردلی آنان منجر می شود.[۱۲] امام علی(ع) عادت را در تربیت اخلاقی روا نمی داند؛ زیرا عادت کردن به یک کار اثر آن کار را از بین می برد.

دور هفت سال دوم:

– احساس احترام و شرم در کودکان: امام(ع) معتقد است نماز خواندن را باید در نظر کودکان بزرگ جلوه داد و دروغ و حرام و دزدی… را در نظر آنان زشت گرداند. احساس شرم در کودکان یک عامل بسیار قوی است؛ زیرا اگر کودک به چیزهای پلید گرایش یافت، اما احساس شرم کرد، آن را رها می کند.[۱۳]

– آموختن شعرهای نیکو و جلوگیری از گرایش به شعرها و موسیقی های ناپسند، نکت دیگری است که امام (ع) بر آن تأکید دارد. همچنین، امام(ع) معتقد است که باید کودک را به بازی های نیکو و خوب سوق داد؛ زیرا منع از بازی، کودک را مضطرب می کند، او را از تعلیم گریزان می کند، زندگی را بر او سخت می کند و او را به حیله و دروغ وامی دارد تا از آن کار نجات یابد، اما از طریق بازی نیکو، کودک نشاط لازم را برای تعلیم به دست می آورد و با انگیز بیشتری به تعلیم می پردازد. این نکت بسیار مهم است؛ زیرا اگر نادیده گرفته شود، کودک به سوی بدی و خود حیوانی گرایش پیدا می کند.[۱۴]

دور هفت سال سوم:

– بیان دلایل و فلسفه کارها: هنگامی که فرزند به سن بلوغ رسید، باید اسرار آداب و رفتارهایی را که در دور قبل بر آن ها تأکید می شد، بداند.[۱۵] البته امام (ع) تربیت اخلاقی در این دوره را منوط به دوره های قبل می داند و می فرماید: اگر کودک به صفات نیکو عادت کرده باشد و این صفات در او خوب ریشه دوانده باشد، هنگام بلوغ این سخنان در دل او مؤثر واقع می شود،[۱۶] ولی اگر قضیه برعکس شود؛ یعنی کودکان با بازی های ناپسند و فحش و شهوت خو بگیرند، طعام و لباس خود را بیارایند و به همدیگر فخرفروشی کنند، خود ملکوتی آن ها حق را نخواهد پذیرفت. اگر تربیت اخلاقی کودک از همان ابتدا (قبل از تولد) شروع شود، این آموزش ها همانند نقشی که بر سنگ حک می شود، پابرجا می مانند،[۱۷] اما اگر سنین کودکی (دو دور قبل) نادیده گرفته شود، تأثیر آموزش های اخلاقی در سن بلوغ، همانند نوشتن بر آب، هیچ تأثیری ندارند. به اعتقاد امام، بذر هر کار عظیمی در دور کودکی افکنده شده است.[۱۸] بنابراین مهم ترین کار این است که از همان آغاز تولد (و حتی قبل از تولد) تربیت اخلاقی کودک شروع شود؛ زیرا کودک به طور فطری قابلیت خیر و شر را دارد و قلب او مانند زمین خالی است و تربیت است که وی را به یکی از دو سوی خیر و شر می کشاند.[۱۹]

۳- هدف غایی تربیت اخلاقی کودکان در سیر امام علی(ع)

در نظام تربیتی اسلام مبحث اهداف از اصلی ترین مباحث است و جایگاه مهمی دارد؛ چراکه بدون تعیین هدف، برنامه ریزی و ارزیابی فعالیت های تربیتی به آسانی ممکن نیست. در تربیت فرزندان، آن هم در جامع اسلامی، داشتن اهداف الهی بسی مهم و تعیین کننده است.

با نگاهی به دیدگاه و سیر تربیتی امام علی (ع) آشکار می شود که هدف غایی در نظام تربیت اخلاقی این است که فرزند به مقام اطاعت و عبودیت الهی برسد؛ هدف نهایی، تربیت انسانی است که مطیع پروردگار و تسلیم آستان او باشد. با توجه به حقیقت وجودی انسان و کمال جویی او، باید این امکان را برای کودکان فراهم آوریم تا در مسیر تربیت حقیقی گام بردارند و استعدادهای خود را شکوفا سازند. با این وصف، اهداف واسطه ای تربیت اخلاقی در نگاه امام علی(ع) عبارتند از:

الف) پرورش ابعاد وجودی و شخصیتی انسان:

هدف از تربیت اسلامی، انسان سازی است. انسان می تواند با تربیت، نقاط ضعف خود را به نقاط قوت تبدیل کند. پرورش ابعاد معنوی و اخلاقی شخصیت انسانی، یک هدف مهم تربیتی در نظام اخلاقی امام علی(ع) است؛ زیرا هرکسی می تواند در مسیر تعالی یا سقوط گام بردارد. اگر پرورش، فقط تأمین نیازهای جسمانی باشد، انسان از پرورش صفات عالی اخلاقی و معنوی بازمی ماند. امام علی(ع) به تربیت بعد اخلاقی و معنوی اهتمام ویژه دارد.

ب) آگاه کردن انسان از پایگاه خویش در جهان و شکوفاکردن لطافت وجودی او:

کار اصلی تربیت اخلاق اسلامی، آشناکردن انسان با ماهیت وجودی او و حرکت دادن وی بر مقتضای فطرت و سرشت او است. شناخت انسان از خود، مقدمه ای برای شناخت خداوند می شود. آن گاه زندگی او معنی می یابد و به سوی کمال خویش گام برمی دارد. حضرت علی (ع) فرمود: «برترین معرفت، شناخت آدمی از خویشتن است[۲۰]» و «هرکه خود را بشناسد، پروردگار خود را شناخته است».[۲۱] بنابراین، در تربیت، شناخت انسان جایگاهی بس ارزشمند دارد و چنانچه انسان به این مهم مبادرت نورزد، از فهم مسائل دیگر نیز در می ماند.

ج) آخرت گرایی و پرواپیشگی:

طبق اصول تربیت، انسان باید قوس صعودی را در جهت حقیقت ملکوتی خود بپیماید. امام (ع) در نام تربیتی خود به فرزندش امام حسن مجتبی(ع) می نویسد: «بدان که تو برای آن جهان آفریده شده ای نه برای این جهان[۲۲]». این جهان مدرس تربیت انسان است و باید به سوی آخرت گام بردارد. امام(ع) همگان را بدین مقصد فراخوانده و فرموده است: «از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا مباشید که روز رستاخیز هر فرزند به مادر خود می پیوندد[۲۳]».

انسان، تنها برای امور مادی کوشش نمی کند و یگانه محرک او حوایج مادی زندگی نیست، بلکه برای اهداف و آرمان های بسیار عالی می کوشد. انسان، دارای روح قدسی است که میل به تعالی، صعود و پرواز دارد و بالارفتن او تا ملکوت قابل تصور است. آنچه انسان ها را به کمال مطلوبشان می رساند در سای پرهیزگاری محقق می شود. پیشوای پرهیزگاران در ضمن خطبه ای فرمود: «خداوند به پرهیزگاری سفارشتان کرده و آن را نهایت خشنودی و خواست خود از بندگان قرار داده است[۲۴]» «بندگان خدا، شما را به تقوای الهی و فرمان برداری او سفارش می کنم که نجات فردا در آن است و مای رهایی جاودان است[۲۵]».

آنان که به این توش تربیتی دست یابند، درهای وصول به مقاصد تربیت حقیقی به رویشان گشوده می شود. امام علی(ع) در وصفشان می فرماید: «پرهیزگاران در این جهان اهل فضیلتند، گفتارشان صواب است و میانه روی شعارشان. در رفتار و گفتار فروتنند، دیده هایشان را از آنچه خدا بر آنان حرام کرده، پوشیده و گوش هایشان را به دانشی که آنان را سودمند است به کارگرفته اند. در سختی چنان به