فایل پاورپوینت کامل روش شیخ کلینی در طبقه بندی روایات کافی

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل روش شیخ کلینی در طبقه بندی روایات کافی :

طرح مسئله

طبقه در لغت به معنای گروه، صف و رده است[۱] و طبقه بندی به معنای صف بندی، تبویب و رده بندی کردن است. (دهخدا، ۱۳۵۲، ج۳۳، صص ۱۶۴-۱۶۵) طبقه بندی در اصطلاح به معنی کنار هم قرار دادن اشیاء بر اساس خواص یا ویژگی های مشترک آنهاست. (مارسلا و آرتور، ۱۳۸۶ش، صص ۲۰-۲۳)

مطابق تعریف دیگری طبقه بندی مرتب سازی و تنظیم اشیاء یا افکار بر پایه ما به الاشتراکات و ما به الامتیازات ذاتی یا صفاتی، حقیقی یا مجازی آنهاست. (داودی، ۱۳۷۰، صص ۲۷۱-۳۰۱)

موضوع طبقه بندی در جهان اسلام در پی ترجمه کتب مختلف به زبان عربی و گسترش کمی و کیفی علوم ضرورت یافت. یکی از جریان های تأثیرگذار در این زمینه نهضت ترجمه بود. نهضت ترجمه که از اواسط قرن دوم تا پایان قرن چهارم ادامه داشت، سبب انتقال میراث علمی بشر در حوزه علوم مختلف به زبان عربی شد. (سجادی، ۱۳۶۰، صص ۲۰-۲۱) با در نظر گرفتن شروع نهضت ترجمه، قرن دوم را می توان قرن آغاز طبقه بندی در حوزه علوم اسلامی دانست. البته برخی از محققان نقطه شروع طبقه بندی در حوزه اسلامی را قرن سوم می دانند (نصر، ۱۳۵۰، ص۴۶) که با توجه به وجود کتب مبوب روشمند از قرن دوم، چنین نظری بعید می نماید.

در حوزه احادیث، موضوع طبقه بندی احادیث و تبویب و تنظیم آنها از سده اول هجری مطرح بود و در قرن دوم در اثر انتقال علوم به جهان اسلام و گسترش روش های طبقه بندی، طبقه بندی احادیث و چگونگی تبویب آنها نیز دچار تحول شد.

محدثان اهل سنت، سبک های مختلف نگارشی همچون مسندنویسی، مصنف نویسی، سنن و جامع نگاری را تجربه کردند و در درون این گونه های نگارشی قواعد مختلف طبقه بندی بکار گرفته شد. در فضای حدیثی شیعه نیز سبک های مختلف نگارشی بکار گرفته شد و قواعد طبقه بندی نیز مورد استفاده قرار گرفت. این روند طبقه بندی در کتب اربعه بویژه درباره کافی مورد توجه علما قرار گرفته است.

برخی بر این باورند که تبویب و تنظیم احادیث کلینی بر اساس موضوعات صورت گرفته است. کلینی با مدنظر قرار دادن روش موضوعی کتاب خود را به سه بخش اصول، فروع و روضه تقسیم کرده است. بر پایه این روش، اصول و فروع به گونه تنظیم درختی، دارای چند کتابند که هر یک از این کتب دربر دارنده چند باب و هر باب نیز حاوی چند حدیث است. (حجت، ۱۳۸۸، ص۳۴)

اما در اساس تقسیم بندی کافی به سه کتاب اصول، فروع و روضه توسط خود کلینی صورت نگرفته است و حتی تا چندین سده پس از کلینی نیز چنین تقسیم بندی شناخته شده نبوده است.

مطابق نظر برخی از محققان پیشینه این نام گذاری فراتر از سده یازدهم نمی رود.

کهن ترین گزارش در این زمینه کلام ملا محمد امین استرآبادی (۱۰۳۳ق) در «الفوائد المدنیه» است که اشاره به «اصول کافی» دارد. پس از وی اشاره سید محمد تقی موسوی (۱۰۹۴ق) به اصول و فروع کافی است که در خاتمه گردآوری حواشی سید بدر الدین عاملی ذکر شده است. (حسین پوری، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۱)

از این رو نمی توان تقسیم بندی مذکور را طبقه بندی مؤلف دانست و بر پایه آن اندیشه وی را کشف کرد. با در نظر گرفتن این مسأله، نکته مهم درباره طبقه بندی کافی، چگونگی و چرایی تنظیم کتب و ابواب این کتاب است. این مقاله با بررسی روش کلینی در طبقه بندی کتب و ابواب در صدد دستیابی به ضرورت هایی است که کلینی را به چنین طبقه بندی واداشته است.

۱. روش های طبقه بندی احادیث

طبقه بندی در حوزه حدیثی می تواند به روش های مختلفی صورت پذیرد که در زیر به بررسی آنها می پردازیم.

۱-۱. طبقه بندی بر اساس مفاهیم و آموزه های حدیثی

اساس این روش، بر طبقه بندی مفهومی است. محدثان بر اساس مفاهیم و موضوعات مطرح در احادیث، دست به گردآوری آنها در کتب و ابواب می زدند. در بین مفاهیم حدیثی، مفاهیم کلیدی، نقش شناسه برای اجزاء موضوع دارند و مبنای طبقه بندی هستند. برای دستیابی به این مفاهیم و آموزه ها، می توان به دو روش «استخراجی»[۲] و «تبیینی»[۳] عمل کرد.

روش استخراجی مبتنی بر استخراج مفاهیم و آموزه ها از منابع موجود بر پایه روش هایی همچون تحلیل محتوا درباره موضوع طبقه بندی است. و روش تبیینی که همسان یابی مفاهیم و آموزه ها و تبیین آن در ساختار رایج تعلیمی در منابع در دسترس موضوع طبقه بندی است. (نک: پاکتچی، ۱۳۸۶، ص۱۴۴)

محدثان بر پایه روش استخراجی دست به استخراج مفاهیم کلیدی روایات می زدند و آنها را در ضمن مفاهیم و موضوعات مختلفی طبقه بندی می کردند. تقدم و تأخر در موضوعات و جایگاه آنها در طبقه بندی در کتب نیز تابع قواعدی است که محدثان در طول تاریخ بدان اهتمام داشته اند. از جمله این قواعد می توان به عموم و خصوص، توقف (اناطه) و اشرفیت (عراقی، ۱۳۵۸، صص ۲۷ -۲۸؛ خاکساری، ۱۳۶۹، صص ۲۰- ۲۱) اشاره کرد. این قواعد در طبقه بندی علوم و طبقه بندی کتب و ابواب کتاب کاربرد داشته است که در ادامه به بررسی آنها می پردازیم.

۱-۱-۱. عموم و خصوص

مطابق این قاعده حرکت از موضوعات عام به موضوعات خاص است. در واقع موضوعات خاص از موضوعات عام مشتق می شوند. (عراقی، ۱۳۵۸، ص۲۷؛ خاکساری، ۱۳۶۹، ص۲۰)

برخی این قاعده را به عنوان تعریف علم طبقه بندی نیز در نظر گرفته اند. از جمله «طاش کبری زاده» عالم اسلامی قرن ده هجری علم طبقه بندی را علمی می داند که به دنبال مراتب و درجات موضوعات از اعم به اخص است تا بدین وسیله موضوع علمی که در ضمن اعم قرار گرفته است، حاصل شود. (طاش کپری زاده، ۱۴۰۵، ج۱، ص۱۵) قاعده عموم و خصوص که عده ای از آن با عنوان «اصل و فرع» نیز یاد کرده اند، از مهمترین قواعد در حوزه تنظیم طبقه بندی هاست. این قاعده از جمله قواعد کاربردی است که امروزه نیز در طبقه بندی های مختلف نظری و عملی استفاده می شود. (عراقی، ۱۳۵۸، ص۲۷؛ خاکساری، ۱۳۶۹، ص۲۱)

۱-۱-۲. توقف یا اناطه

مطابق این قاعده برخی از علوم حالت مقدمه ای برای دیگر علوم دارند. از این رو تعلیم و تعلم در برخی از علوم متوقف بر اطلاع و آگهی از دیگر علوم است. به طور مثال ورود به علم بلاغت و تعلیم و تعلم در آن منوط به آگاهی از علم صرف و نحو است یا علم اصول پیش شرط ورود به فقه است و بدون آگاهی از علم اصول فقه امکان استنباط صحیح احکام وجود ندارد. این قاعده در نظام تعلیم و تربیت مدارس اسلامی رعایت شده است و همین قاعده در طبقه بندی علوم نیز وارد شده و اغلب بکار گرفته شده است. (عراقی، ۱۳۵۸، ص۲۸؛ خاکساری، ۱۳۶۹، ص۲۱)

۱-۱-۳. اشرفیت

اشرفیت، قاعده ای است که ترتیب طبقه بندی علوم را بر اساس شرف آن علم و اهمیت موضوع آن در نظر می گیرد. اشرفیت یک علم نیز از چند طریق قابل دستیابی است:

۱- به دلیل شرف موضوع آن علم؛ مانند علم تفسیر که به دلیل موضوع خود که کلام خداست، بر علم حدیث که کلام خلق است، اشرفیت دارد. این قاعده در اکثر طبقه بندی ها لحاظ شده است.

۲- به دلیل شرف غایت و هدف علم؛ به طور مثال علم طب از این جهت بر علم نحو اشرفیت دارد.

۳- به دلیل میزان نیازمندی ؛ بر این اساس علم فقه که دربر دارنده قوانین اجتماعی و مصالح دین و دنیاست اشرف از علم تاریخ است. (عراقی، ۱۳۵۸، ص۲۸؛ خاکساری، ۱۳۶۹، ص۲۱)

در طبقه بندی قدما یک یا دو مورد از این قواعد و گاه هر سه مورد بکار گرفته شده است. (خاکساری، ۱۳۶۹، ص۲۱)

۱-۲. طبقه بندی بر اساس دانش های حدیثی

این روش مبتنی بر طبقه بندی بر اساس دانش های مختلف حدیثی از جمله درای الحدیث، فقه الحدیث و رجال است. در این روش نیز دو راهکار استخراجی و تبیینی قابل استفاده است.

۱-۳. طبقه بندی بر اساس منابع و شرایط تحقق تاریخی

در این روش از طبقه بندی عوامل بیرونی مبنای طبقه بندی هستند. این گونه از طبقه بندی در زمانی اتفاق می افتد که تحقیقات در حوزه «موضوع طبقه بندی» توسعه کافی را پیدا نکرده اند و فاقد گویایی و اطمینان بخشی هستند. ویژگی های مربوط به منابع موجود درباره «موضوع طبقه بندی» می تواند مبنای طبقه بندی قرار گیرد که در ضمن این ویژگی ها می توان از زبانی که منابع به آن تألیف شده اند، یاد کرد. (پاکتچی، ۱۳۸۶، ص۱۴۴)

۲. روش طبقه بندی کافی

کلینی بر اساس روش طبقه بندی مفهومی دست به طبقه بندی مفاهیم حدیثی زده است.

اندیشه وی را می توان بر اساس روش طبقه بندی مفاهیم و آموزه های حدیثی تحلیل کرد. کلینی مفاهیم کلیدی مدنظر خود را در مقدمه بیان داشته است و این مفاهیم کلیدی را در طبقه بندی کتب و ابواب خود نمایان ساخته است. در مقدمه کتاب، کلینی واژه علم را ۲۰ بار، جهل را ۱۵ بار و عقل را ۸ بار بکار برده که حاکی از توجه زیاد وی به این مفاهیم است. تحلیل مفهومی مقدمه نیز چنین امری را اثبات می کند.

مقدمه کلینی دارای چند بخش است. بخش اولیه خطبه اولیه کتاب که دربر دارنده حمد و سپاس الهی و اشاره به نبوت پیامبر گرامی اسلام و امامت ائمه (ع) است. بخش دوم طرح نامه دوست خویش است. کلینی در دو قسمت به طرح مسائل موجود در نامه می پردازد، مطابق قسمت اول این نامه مسأله اصلی عصر وی جهالت مردم و دوری آنها از اهل علم است. مردمی که در نادانی به سر می برند و به ظاهر دین دارند و امور دین خودشان را به صورت دلبخواهی و بر پایه عادت، و تقلید از نیاکان و بزرگان و با تکیه بر عقل خود می گیرند. (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵)

کلینی به این بخش از نامه در دو جا پاسخ می دهد؛ یکجا در مقدمه و بار دیگر در تنظیم دو کتاب «کتاب العقل و الجهل» و «کتاب فضل العلم». وی در مقدمه با بیان این مسأله که مردم دو دسته اند: گروهی سالم و تندرست و گروهی زمین گیر و ضعیف، بر پایه عدل و حکمت الهی گروه سالم مورد امر و نهی الهی قرار گرفته اند تا بیهوده و مهمل نباشند و او را به بزرگی بستایند و اقرار به توحید داشته باشند. آیات الهی در قرآن نیز این دسته را مأمور به قول حق کرده است و اجازه نادانی و جهل در قول حق را نداده و امر به تفقه در دین کرده است.

کلینی بر این نظر است که بهترین چیزی که عاقل می گیرد، علم به دین و شناخت روشی است که خدا خلقش را به پرستش واداشته است که عبارت است: توحید الهی، احکام الهی و امر و نهی و آداب خود. شرط روش خداپرستی این است که آن را با علم و یقین انجام دهد تا این وظیفه نزد خداوند مورد پسند و موجب ثواب و پاداش بزرگ گردد. در صورتی که فرد جاهل باشد اعتماد به کار خود ندارد و خود هم باور ندارد که دینداری کرده است. (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، صص ۵-۷)

بر این اساس کلینی شرط قبول اعمال و تکالیف را علم و یقین می داند و جهل را مانع قبولی و انجام تکالیف می داند. محور مهم در این بخش تمسک به قرآن و سنت است و همان گونه که معصوم فرموده اند: دین باید از کتاب و سنت گرفته شود. قرآن نیز مؤید امامت ائمه (ع) است. بنا بر فرموده معصوم هر کس که امر امامت ما را از قرآن نفهمد، فتنه ها را زیر پا نتواند گذاشت. کلینی دلیل چیره شدن کیش های فاسد و مذهب های زشت بر مردم زمان خود را نیز همین مسأله می داند. (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۷)

قسمت دوم مطالب مطرح شده در نامه، موضوع اختلاف روایات و داشتن کتابی جامع در زمینه فنون علم دین است. کلینی قاعده اخذ یکی از احادیث اختلافی از باب تسلیم و رضا را بیان می دارد. در مجموع محورهای مطرح در مقدمه کافی را می توان در این موارد خلاصه کرد: عقل و جهل، فضل علم، ضرورت تمسک به سنت و قرآن، توحید، نبوت و امامت، آداب و فرائض و احکام.

چنین چینشی از کتب، در طبقه بندی کلینی از کتاب کافی نیز دیده می شود. عقل و جهل و فضل علم مقدمه ای بر کتاب کافی اند که پاسخ تفصیلی مباحث مقدمه است. در واقع برای تصحیح راه مردمی که جهل را پیشه خود ساخته و از علم و تعالیم کتاب و سنت فاصله گرفته اند، تبیین مفهوم عقل و جهل، و بیان فضلیت علم و عالمان ضروری است. همچنین خودسری و تکیه بر رأی و قیاس نیز آفت دیگری در جامعه آن زمان است که با مبنا قرار دادن کتاب و سنت می توان از شر چنین انحرافاتی در امان ماند و کتاب و سنت تنها طرق دستیابی به مسائل دینی است. کلینی به گونه ای مقدمه وار تمام این موارد را در پاسخ درخواست دوست خویش در قالب دو کتاب «عقل و جهل» و «فضل العلم» ارائه می دهد.

برخی از شارحان نیز ماهیت مقدمه ای بودن بحث عقل و جهل را مطرح کرده اند.

دقت در کتب کافی نیز حاکی از آن است که در بین کتب مختلف کافی، کتاب العقل و الجهل فاقد باب است که بر پایه اخبار آخر این کتاب نیز مشخص می شود که درباره عقل و جهل، کتابی مستقل تنظیم شده است که ذکر آنها در این مقدمه حالت مقدمه ای دارد. همچنین کتاب فضل علم نیز تتمیمی بر مقدمه ی مذکور است. (کلینی، ۱۳۹۲ق، ج۱، ص۱۵)

کلینی پس از ذکر مقدماتی در عقل و جهل و فضل علم و تبیین مبانی خود، وارد دیگر محورهای ذکر شده خود یعنی توحید، نبوت و امامت و اخلاق و آداب می شود که در کتب توحید، حجه، ایمان و کفر، دعا، فضل القرآن و کتاب العشره تجلی یافته است. محور فرائض و احکام نیز در فروع کافی قابل پیگیری است. مقدمه کلینی فاقد اشاره ای به مباحث روضه است و نمی توان ساختار روضه را بر اساس اندیشه های کلینی و ساختار مباحث کتاب تبیین کرد.

برای بررسی دقیق تر طبقه بندی کتب، ابواب و احادیث در ادامه به بررسی هر یک از آنها می پردازیم.

۲-۱. طبقه بندی کتب اصول کافی

کافی با کتاب های «العقل و الجهل» و «فضل العلم» شروع می شود و پس از آن کتب اعتقادی قرار می گیرند که شامل توحید و امامت است. سپس به «کتاب الایمان و الکفر»، «کتاب الدعاء»، «کتاب فضل القرآن» و «کتاب العشره» می پردازد. ترتیب و تنظیم این کتب در این بخش مبتنی بر روش های طبقه بندی عصری است. دو کتاب «العقل و الجهل» و «فضل العلم» مبتنی بر روش اناطه یا توقفند. در واقع این کتب مقدمه ای برای ورود به مباحث بعدی هستند. در زیر به بررسی کتب اصول می پردازیم.

۲-۱-۱. کتاب العقل و الجهل

کلینی عقل را به عنوان نقطه شروع مباحث خود برگزیده است. در واقع وی راهبرد کلی خود را در ترسیم جایگاه عقل قرار داده است. عقل از زاویه روایات کافی، حجت الهی بر مردم (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۶)، برترین موهبت الهی (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، صص ۱۲-۱۳)راهنمای مؤمن (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۵)، مطیع فرمان الهی (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۰) و نافرمان در برابر شیطان (کلینی، ۱۴۰۷، ج۱، ص۱۱) است.

عقل در شناخت خداوند (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱)، اثبات حجیت پیامبران (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۵) امر و نهی و ثواب و عقاب (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۰) نقش مؤثری دارد.

بر این اساس دایره تأثیر آن گسترده و وسیع است اما نقش آن صرفا ابزاری و واسطه ای است. کلینی در کتاب فضل العلم در ضمن باب «الرد الی الکتاب و السنه» تأکید دارد که هر چیزی در کتاب و سنت است که از کنار هم قرار دادن این مطالب می توان دریافت که عقل ابزاری برای کشف معارف دینی است و برخلاف جریان های موجود در عصر کلینی نمی توان نقشی مستقل برای آن در نظر گرفت.

۲-۱-۲. کتاب فضل العلم

کتاب «فضل العلم» در صدد توجه دادن به علم و وجوب آن، صفت علم، ویژگی علماء و تبیین جایگاه عالم و متعلم و همچنین تاکید بر علم الهی متخذ از کتاب و سنت و نفی هر گونه علم متکی بر رأی و قیاس است. عنوان این کتاب در آثار پیش از کلینی نیز قابل مشاهده است. از جمله می توان از کتاب «فضل العلم و العلماء» تألیف حمید بن زیاد (نجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۱۳۲) و کتاب «فضل العلم و آدابه» از علی بن محمد بن جعفر (نجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۲۶۲) یاد کرد. از این رو می توان گفت نگاشتن در این موضوع مسبوق به سابقه است اما ظاهرا کلینی نخستین فردی است که در جامع حدیثی به این موضوع پرداخته است.

کتاب «فضل العلم» دربردارنده ۱۷۶ روایت درباره ماهیت خود علم است. در میان راویان، قمی ها ۱۵۳ حدیث یعنی ۸۷ درصد را به خود اختصاص داده اند که اشعری ها ۶۰ حدیث یعنی ۳۳ درصد مجموع روایات را روایت کرده اند. علی بن ابراهیم قمی ۵۸ حدیث معادل ۳۲ درصد. محمد بن یحیی ۴۳ درصد از احادیث را روایت کرده است که هر دو نفر یعنی علی بن ابراهیم قمی و محمد بن یحیی احادیثی را از احمد بن محمد بن عیسی اشعری روایت کرده اند. احمد بن محمد بن خالد برقی نیز از عده قمی اش ۲۶ حدیث معادل ۱۵ درصد از احادیث را نقل کرده است. حسین بن محمد ۱۵ حدیث، علی بن محمد بن عبدالله برقی ۴ حدیث، صفار قمی ۳ حدیث و احمد بن ادریس اشعری و عده قمی ها هر یک دو حدیث را نقل کرده اند.

در مجموع روایات، وابستگی کلینی به بوم خود یعنی ری نیز آشکار است.[۴] زیرا وی ۱۱ حدیث را از اهالی ری یعنی علی بن محمد بن ابراهیم رازی که همگی از سهل بن زیاد روایت شده است. حدیث دیگری از محمد بن عبدالله اسدی مقیم ری نقل شده است. (نیومن، ۱۳۸۴، ص۱۹۲)

بر اساس آنچه در کتاب العقل و الجهل بیان شد، عقل با تمام مزایای که برای انسان دارد، افراط در آن می تواند آدمی را به ورطه هلاکت بیندازد. کلینی در این کتاب اعتراضی به نوع بهره گیری از عقل در بین برجستگان عصر خویش دارد که این مطلب از چینش احادیث این کتاب قابل برداشت است. در واقع نقش استقلالی دادن به عقل بدون در نظر گرفتن آموزه های نقلی می تواند به برداشت ها و تفسیرهای نادرست از آموزه های اسلامی منجر شود. از این رو کلینی با مد نظر قرار دادن فرمایشات ائمه (ع) به گونه ای با تنظیم کتاب العقل و الجهل به دنبال تصحیح چنین تفکری است که در بین امامیان نیز رخنه کرده است و طرفدارنی داشته است.

در ادامه کلینی در کتاب فضل العلم به اهمیت علم قطعی اشاره می کند که علم قطعی در صورتی بدست می آید که به تنها منبع علم یعنی ائمه (ع) رجوع شود. افزون بر این کلینی در کتاب فضل العلم به نقد جریان های انحرافی قیاس محور نیز می پردازد (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، صص ۵۴-۵۹). علاوه براین کتاب فضل العلم کافی دربردارنده دیدگاه اصلی مؤلف در رجوع به کتاب و سنت در همه مسائل است. (نک : کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۹)

وجود دو باب مهم «باب الرد الی الکتاب و السنه» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، صص ۵۹-۶۱) و «باب الاخذ بالسنه و شواهد الکتاب» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۹) نشان از اهمیت نقل در نگاه کلینی است. حتی می توان گفت تقدم سنت بر قرآن نیز در باب «الأخذ بالسن و شواهد الکتاب» حاکی از توجه خاص کلینی به سنت است.

۲-۱-۳. کتاب التوحید و کتاب الحجه

بر اساس گزارش نجاشی افراد زیادی پیش از کلینی در حوزه توحید کتاب تألیف کرده اند. از جمله می توان به حماد بن عیسی (نجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۱۴۳) اشاره کرد. از آنجا که مسأله توحید مسأله ای است که از ابتدا مورد توجه علما و محدثان بوده است از این رو در این زمینه کتب مختلفی نگاشته شده است و کلینی در پرداخت آن نخستین فرد نیست.

انتخاب موضوع توحید و حجت در کتاب کافی، بعد از آن از بین اصول اعتقادی حاکی از اولویت عصری پرداختن به این مباحث را نشان می دهد. در واقع بر مبنای اولویتی که در زمان کلینی نسبت به این مفاهیم احساس شده است تنظیم آنها در اصول قابل تبیین است.

۲-۱-۴. کتاب الایمان و الکفر

در بین آثار علمای پیش از کلینی آثاری در زمینه ایمان و کفر نگاشته شده است. از جمله می توان به «کتاب الایمان» فضل بن شاذان (م ۲۶۰ق)، کتاب «شرایع الإیمان» نگاشته حمدان بن معافی (نجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۱۳۸) اشاره کرد. همچنین ایمان با اسلام در کتاب «ایمان و اسلام» مفضل بن عمر (نجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۴۱۶) و کتاب «درجات الایمان و الکفر و وجوه الکفر» از بکر بن صالح رازی (طوسی، بی تا، ش۱۲۷) از دیگر کتبی هستند که در این موضوع نگاشته شده اند.

از این رو می توان گفت که تألیف در این موضوع سابقه ای طولانی دارد و تألیفات فراوانی در این زمینه به رشته تحریر درآمده است. کلینی با بهره گیری از کتب پیش از خود به سلسله ای از مباحث در این زمینه پرداخته است که حاکی از نیازهای عصر کلینی است از جمله پرداختن به موضوع ایمان در عصر وی در صدر توجه فرقه های مختلف است. حقیقت ایمان و یقین، درجات ایمان، رابطه اسلام و ایمان، کفر و ارکان آن، پرداختن به برخی سجایای ایمانی و رذائل نفسانی از جمله مباحث مهم این کتاب است.

۲-۱-۵. کتاب الدعاء، کتاب فضل القرآن و کتاب العشره

این سه کتاب جزء کتبی هستند که کلینی پس از مهمترین مباحث خود به بیان آنها پرداخته است و در محور آداب و اخلاقی که در مقدمه بیان شد، جای می گیرند. توجه به این مسائل حاکی از نگاه ویژه کلینی به موضوع دعاء و قرآن و روابط اجتماعی و انسانی است.

در واقع کلینی به آداب عبادی و اخلاق اسلامی و رفتار ایمانی در جامعه اسلامی توجه دارد که در روایات این سه کتاب نیز آشکار است. کلینی در کتاب الدعاء کلینی به بیان چگونگی برقراری رابطه بین عبد و خالق خویش می پردازد و نحوه آن را از لسان ائمه بیان می دارد. در کتاب بعدی اهمیت قرآن، حامل قرآن، ثواب قرائت و مسائل مربوط به آن را می پردازد و سپس نحوه روابط اجتماعی را بیان می کند.

۲-۲. طبقه بندی کتب فروع کافی

در بخش فروع نیز کلینی به ذکر مباحث موجود در فقه پرداخته است. کلینی روایات فروع را بر اساس ارتباط آنها با شناخت احکام فرعی شرعی که به طور معمول در کتب فقهی مورد بحث قرار می گیرد، تنظیم کرده است. وی این بخش یعنی فروع را به ۲۶ کتاب تقسیم کرده است که در تمامی این ابواب ۱۰۹۱۱ حدیث جای گرفته است. از خلال این کتب به روشنی مشخص می شود که شاخصه اصلی فروع، فقهی بودن این بخش است که بجز در موارد اندک در غالب ابواب و احادیث این مسأله رعایت شده است. (عمیدی، ۱۳۷۲، صص ۲۴۸ -۲۴۹)

کار کلینی در کافی مبتنی بر نگاه فقهی کلینی به عنوان یک فقیه مجدد در عصر خویش است که وی با توجه به تقدم علمای دیگر بر وی در تألیف این دست از کتب، وی متأثر از دیگر آثار نیز بوده است. شیخ طوسی تعداد زیادی از اصحاب امامیه که کتب فراوانی در فقه داشته اند و کتب خود را بر اساس ابواب معروف فقه تنظیم کرده اند، نام برده است که از جمله آنها می توان به اسماعیل بن موسی بن جعفر (طوسی، بی تا، صص ۱۰-۱۱) حسن بن محمد بن سماعه (طوسی، بی تا، صص ۵۱ -۵۲)، حسین بن سعید (طوسی، بی تا، صص ۵۸-۵۹) و علی بن حسن بن فضال (طوسی، بی تا، صص ۹۲-۹۳) اشاره کرد.

علی رغم اینکه کلینی در روش تألیف کتاب خود پیرو آثار پیش از خود بوده است، توانسته است با فراهم آوردن ابواب فراوان دسترسی افرادی را که تمایل به اطلاع از شناخت حکم دارند را به سادگی میسر سازد و کار خویش را از پیشینیان خود متمایز سازد. این مطلب به این دلیل است که عناوین این ابواب مستنبط از مضامین احادیث آنها هستند بلکه بسیاری از ابواب فروع مشعر بر نوعیت حکم موجود در آن احادیث است.

کلینی عنوان را با یکی از احکام تکلیفیه پنجگانه مانند باب «ما یجب فیه الفداء من لبس الثیاب» و باب «ما یستحب من تزویج النساء…» و باب «کراهی اجاره الرجل نفسه» و باب «ما یجوز للمحرم بعد اغتساله…» آغاز می کند. از نکات جالب در روش کلینی در انتخاب عناوین ابواب این است که وی در این انتخاب نوعیت احادیث و آیات قرآنی که مطابق آنها هستند را رعایت کرده است حتی تا آنجا که عنوان از قرآن اقتباس شده است مانند: «و من دخله امنا» و «و لکن لاتواعدوهن سرا» و «و لا تضاروهن لتضیقوا علیهن». (عمیدی، ۱۳۷۲، صص ۲۴۹ -۲۵۰)

نکته قابل توجه در طبقه بندی کافی این است که کلینی در بخش فروع احادیثی را ذکر کرده است که ارتباطی با فروع احکام فقهی ندارد و نزدیک تر به تاریخ است تا فقه که ذکر آنها در روضه کافی که در آن احادیث مختلفی از آداب، سیر، و تاریخ و حکم و خطب و مانند آن است، مناسب تر بود. از جمله می توان به قصه تبع و ورودش به مکه و قصدش در خراب کردن مکه اشاره کرد که پس از خراب کردن مکه برگشت یا قصه اصحاب فیل و خراب کردن مکه یا قصه حفر چاه زمزم توسط عبدالمطلب. (کلینی، بی تا، ج۴، صص ۲۱۵-۲۲۲)

شاید دلیل پرداختن کلینی به این امور این باشد که وی در کتاب حج آنها را استطرادا در مورد آنچه بیت العتیق از ادوار تاریخی گذشته ذکر کرده است و این مسائل به موضوع حج مرتبط است اما با فروع فقهی ارتباطی ندارد.

۲-۳. طبقه بندی روضه کافی

بخش روضه کافی که بخش سوم کتاب کافی است، دارای ساختاری متفاوت از اصول و فروع است. در این بخش فقط یک کتاب است که شامل مباحث مختلفی از جمله خطبه ها، نامه های ائمه (ع)، مواعظ، قصص و مطالب تاریخی است. روضه کافی تنظیم و ترتیب موضوعی موجود در کتب و ابواب اصول و فروع را دارا نیست. این بخش توسط محمد حسین بن قاریاغدی در ۳۰ باب به صورت موضوع طبقه بندی شده است که ظاهرا این طبقه بندی تنها فهرست طبقه بندی موضوعی شناخته شده روضه است. (نک: غاریاغدی، ۱۳۸۷ش، کل اثر)

۲-۴. طبقه بندی ابواب حدیثی کافی

چینش ابواب کتاب کافی دارای تقدم و تأخری در خور تأمل است. در واقع در بخش هایی رعایت اولویت می تواند، چینش نسبی از ابواب را ارائه دهد. به طور مثال در بخش اصول در ذیل کتاب «فضل العلم» که در آن طبقه بندی ابواب لحاظ شده است، ابتدا به ابواب وجوب علم و طلب و جستجوی آن و سپس به صفت علم، فضیلتش و فضیلت علما و موارد دیگر می پردازد. (کلینی، بی تا، ج۱، صص ۳۰-۳۶)

پرداختن به وجوب علم و طلب آن بر صفت علم و فضیلت علم اولویت دارد. این موضوع گاه در بخش قابل توجهی از ابواب یک کتاب و گاه در بخش هایی از ابواب کتب رعایت شده است. در بخش فروع نظم ابواب مبتنی بر موضوعات فقهی است که این مسأله نظم بیشتری را در این بخش از کتاب حا