---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فرهنگ کار در اسلام :

مقدمه

آفرینش انسان طوری می باشد که تلاش و کوشش در وجود آن نهفته است و انسان مدام در حرکت و تکاپو می باشد. این حرکت و تلاش در جهت رفع نیازهای زندگی است. حال ممکن است هدف از کار رفع نیازهای زیستی یا نیازهای سطح بالاتر مثل، احساس کمک به نیازمندان به خاطر جلب رضایت خداوند و… باشد. در شبانه روز هر فرد مدت زمان محدودی جهت اداره امور زندگی در اختیار دارد و در اختصاص زمان به امور روزمره خودمختار می باشد. در شرایط عادی و به طور منطقی انسان به کسب درآمد، عبادت، استراحت یا فراغت و تفریح نیاز دارد و بسته به دیدگاه و طرز فکری که دارد اهمیت ویژه ای برای هرکدام از اینها قائل است و در اختصاص وقتخود به این موارد اقدام خواهد کرد. می توان گفت که هرکدام از اینها به نحوی با درآمد در ارتباط هستند و خود درآمد از کار نشأت می گیرد. لذا کار جزء مهمی از زندگی وندر کل تعیین کننده مسیر زندگی می باشد. بر همین اساس تعاریف متفاوتی از آن شده است و در مکاتب فکری مختلف به شکلهای متفاوتی اهمیت و هدف از کار بیان شده است. در اسلام اهمیت کار مضاعف و اهداف آن نیز برتر می باشد، زیرا از جنبه صرف دنیوی خارج شده و تلفیقی زیبا از نیاز مادی و بعد معنوی ارائه می دهد. مکاتب فکری مسلط در عصر حاضر و حتی مکاتب قدیمی کار را چون یک عامل تولیدی همچون سایر عوامل تلقی می کردند و از نظر آنها خرید و اختصاص آن به امر تولید کالا و خدمات مانند عوامل دیگر تولید می باشد و خریدار آن صرفا به بازدهی و تعداد واحدهای آن اهمیت می دهد و آن را در قبال هزینه خریدش مورد مقایسه قرار می دهد، لذا تنها ارزشی که به تولید می دهد مدنظر می باشد. اما در دیدگاه اسلام، عامل کار از آن جهت که انسان انجام دهنده و عرضه کننده آن است و طبعا انسان دارای شرایط جسمی و روحی می باشد و به خود، خانواده و کل جامعه ربط دارد، کار اهمیت ویژه ای پیدا می کند. در این مقاله سعی می شود این اهمیت ویژه مورد بررسی قرار گیرد. قابل توجه است که در بررسی هر مطلب به آیات، روایاتو احادیث مربوطه اشاره می گردد. هدف این است که مشخصات ویژه دیدگاه اسلامی در رابطه با کار ارائه شود.

تعریف کار

از نظر لغوی کار به معنی فعل و عمل می باشد و هرآنچه که از شخص صادر و خود را به آن مشغول کند.

در اقتصاد، کار یکی از عوامل تولید کالا و خدمات می باشد و در عوض آن دستمزد پرداخت می گردد، عامل انسانی در جریان تولید است و در همه مکاتب فکری از جایگاه ممتازی برخوردار می باشد.

کلسن، کار را چنین تعریف می کند: «استفاده ایست که انسان از نیروی مادی و معنوی خود در راه تولید ثروت یا ایجاد خدمات می برد»[۱]

غلامعباس توسلی به طور کلی کار را چنین تعریف می کند: «مجموعه عملیاتی که انسان با استفاده از مغز، دستها، ابزار، و ماشینها برای استفاده عملی از ماده روی آن انجام می دهد و این اعمال نیز متقابلا بر انسان اثر می گذارند و او را تغییر می دهند»[۲]

براساس تعریف مرکز آمار ایران«هر نوع عمل فکری یا فیزیکی که مطابق قوانین کشور و عرف جامعه غیرمجاز تلقی نشود و برای کسب درآمد، اعم از نقدی یا غیرنقدی صورت گیرد و نتیجه آن تولید کالا و یا خدمت باشد، کار تلقی می شود»[۳]

می توان گفت در تعریف کار سه ویژگی مطرح است. اولین این که کار فعلیت فکری یا فیزیکی انسان است، دوم این که از طریق آن کالا یا خدمتی تولید می شود و سوم در قبال آن دستمزد پرداخت می شود.

کار در اسلام تعریف گسترده تری دارد و معانی بالاتری به خود می گیرد مبنای استحقاق درآمد و عامل تولید می باشد. اما با دیگر عوامل تولید متفاوت است و عوامل دیگر تولید در خدمت این عامل هستند. در واقع کلیه ثروتها برای انسان خلق شده و کار در خدمت عوامل دیگر تولید قرار ندارد. در نظام سرمایه داری نیروی کار در خدمت سرمایه و ابزار تولید است. همچون دیگر عوامل تولید کار خریدنی می باشد و ارزش نیروی کار به اندازه بازده آن و تاثیرش بر مقدار تولید است. در نظام سوسیالیستی براساس نظریه ارزش کار، اهمیت کار به وسیله ارزش مبادله ای کالا و به مقدار کالا صرف شده در آن برآورد می شود.

تفاوت اصلی دیدگاه اسلامی با مکاتب سرمایه داری و سوسیالیزم اصالت دادن به انسان است. در اسلام کار منشاء مالکیت است، مگر این که فرد نتیجه کار خود را به دیگری واگذار کند.

از دیدگاه دینی کار به دو شکل مورد بررسی قرار می گیرد، اول این که اگر روی منابع طبیعی و به صورت مفید و اقتصادی باشد و در راه بهره گیری از ثروت قرار گیرد و سد راه دیگران نشود، ثمره آن مالکیت و درآمد است و دوم این که اگر کار روی ماده و ثروتی که به تملک دیگران درآمده است صورت گیرد مستحق درآمد مقطوع و اجرت است اما در ارزش افزوده شریک نمی باشد.

علاوه بر این در دیدگاه اسلامی نیت در کار، اصل می باشد و تاکید روی خالص بودن نیت انجام کار است. کار علاوه بر اجرت مزد و مالکیت بر ثروت خاص، می تواند صرفا جهت برآوردن رضای خدا و هدف از انجام آن به صورت خدمت رایگان جهت طلب رضایت خداوند باشد. به همین جهت در اسلام هم شکل عایدی و درآمد کار تغییر می کند، هم قصد انجام کار، که صرفا برآورد نیاز مادی نیست و جنبه معنوی دارد و حتی اگر هدف از آن رفع نیاز مادی باشد، در آن رضایت خداوند مدنظر است.

هدف از کار

چه چیزی است که انسان را به تلاش و حرکت ترغیب می کند؟هدف از کار چیست و انسان که دنبال کار می رود در عوض زحمتی که می کشد چه چیزی را میخواهد کسب کند؟هدفهای زیادی را می توان برای کار کردن مطرح نمود. بعضی از افراد کار را برای کسب درآمد انجام می دهند و باید گفت درآمد خود هدف نمی باشد بلکه وسیله ای است برای رسیدن به اهداف دیگر، و درآمد و جمع نمودن اموال فقط افراد مال دوست را خوشحال می کند.

اهداف مادی و معنوی زیادی در وجود درآمد مستتر می باشد. کار کردن بالنفسه اهمیت دارد و بیکاری ناپسند و زشت است، لذا حتی اگر هدف دیگری بر کار کردن مترتب نباشد، نباید کار رها شود. تنها انگیزه مادی نیست که فرد مسلمان را به کار وادار می کند، بلکه اهداف معنوی، فردی و اجتماعی زیادی مدنظر می باشد و آنچه برای عامل کال مهم است اطاعت از فرمان خدا و کسب رضایت او می باشد و کلیه اهداف دیگر تحت این هدف مهم قرار می گیرند. انسان با ایمان چه بسا برای پیروی از امر خدا شغلهای پردرآمد را رها کرده و به شغل کم درآمد و حتی کار بدون درآمد مشغول شود.

اهدافی که برای کار کردن می توان گفت:

الف-کار برای تامین معاش خانواده

ب-کار برای توسعه و گشایش در زندگی خود و خانواده

ج-کار برای نیازمند نشدن به دیگران

د-کار برای افزایش ثروت، جهت استفاده مشروع از آن

ه‍-کار برای دستگیری از نیازمندان و خدمت به دیگران

و-کار برای اطاعت از فرمان خدا که دستور به انجام کار برای تامین معاش داده است.

در دیدگاه مادی هدف از کار فقط درآمد است که جهت برآورد امور زندگی است. اما آنچه در اسلام هدف است، اطاعت خداست که تامین امور زندگی یکی از طاعات پسندیده خدا می باشد. خداوند در قرآن می فرماید: «و اوست خداوندی که شما را از زمین آفریده، سپس شما را به آبادانی آن مشغول کرد»[۴]

پس می توان گفت که حتی اگر انسان نیازی به درآمد نداشته باشد برای آبادانی زمین به نیت برآوردن عبادت خدا باید کار و تلاش نماید.

اهمیت کار در اسلام

دین اسلام به کار و اشتغال اهمیت زیادی داده و از بیکاری به شدت نکوهش کرده است. در اسلام بر اهمیت برآوردن نیازهای زندگی تاکید شده و کار با عناوین ویژه ای چون عبادت، جهاد در راه خدا، گذشتن از پل صراط و… تعبیر شده است و می توان اهمیت آن را در آیات و روایات دینی استنباط نمود:

در اسلام هدف از خلقت انسان عبادت است[۵] اما عبادت نباید جای کار بنشیند و انسان باید در زمان کار، به کار مشغول شود و در زمان عبادت باید دست از کار بکشد و به عبادت بپردازد[۶] و باید به هر دوی کار و عبادت در وقت خود رسید.

کار عبادت می باشد و پیامبر اسلام در این زمینه می فرماید: «عبادت هفت جزء دارد که با فضیلت ترین و ارزشمندترین جزء آن کسب درآمد حلال است»[۷]

احادیث و روایات دیگری نیز در این زمینه موجود می باشد که به بعضی از آنها اشاره می شود:

«کسی که با فعالیت اقتصادی زندگی کند روز قیامت از پل صراط مانند برق می گذرد»[۸]

«درهای بهشت بر روی وی-کسی که کار کند -گشوده شده و از هر کدام از این درها که اراده کند می تواند داخل شود»[۹]

«خداوند با دید رحمت به وی نظر کند»[۱۰]

همچنین در روایات دیگر کار عامل پاک کننده گناهان تلقی شده: «تنها کار پاک کننده بعضی از گناهان است»[۱۱]

«کسی که از دسترنج خویش روزی خورد، روز قیامت در ردیف و شمار انبیا قرار می گیرد»[۱۲]

«کسی که کار کندمانند مجاهدان راه خداست»[۱۳]

پیامبر می فرماید: «بدنبال کسب روزی حلال رفتن، جهاد شمرده می شود»[۱۴]

«تلاشگر برای امرار معاش خانواده همانند جهادکننده در راه خداست»[۱۵]

از امام صادق (ع)که پیامبر فرمود: «هرکس شب را با خستگی از تلاش در بدست آوردن روزی حلال بسر آورد با آمرزش گناهان خود شب را به پایان رسانده است»[۱۶]

همچنین پیامبر می فرماید: «ای جمع بازرگانان سربلند باشید که در پیش شما راهی روشن است، در روز رستاخیز به کیش فاجران مبعوث می شوید مگر آنکه در سخن راستگوی باشید»[۱۷]

و از جمله وصایای ارزشمند امیرمومنان علی(ع):

«در حال فقر یا ثروت، در هیچ حالتی فعالیت اقتصادی را رها نکنید، زیرا با کار، انسان محبوب خداوند می شود و گناهانی که هیچ کار نیکی آن را پاک نمی کند فقط به دلیل کار و تلاش از پرونده اعمال انسان محو می شود، دعای چنین انسانی مستجاب شده و در مقابل، انسان بیکار دعایش مورد اجابت قرار نمی گیرد»[۱۸]

از همه این آیات و روایات نتیجه می گیریم که فرد مسلمان علاوه بر برآوردن نیاز خود و خانواده و همچنین عدم نیاز به دیگران و حتی کمک به دیگران، کار را به عنوان عبادت و وسیله آمرزش گناهان، آبادانی زمین و جهاد در راه خدا تلقی نموده و جنبه معنوی آن را مدنظر دارد. لذا اهمیت کار در متون اسلامی بیشتر از جنبه معنوی آن می باشد و برای فرد مسلمان رضایت خداوند ماورای هر درآمد و نفع شخصی می باشد.

نقش کار در زندگی

همچنانکه در مقدمه گفته شد تمام وقتی(زمانی)که در شبانه روز در اختیار یک فرد قرار دارد به کار، عبادت، استراحت و فراغت اختصاص پیدا می کند و فرد مدتی را که به کار اختصاص می دهد بستگی به اهمیتی دارد که برای کار قائل است و یا درآمدی است که در زندگی به آن نیاز دارد. کاری که انسان در این مدت انجام میدهد علاوه بر تاثیر بر زندگی فرد موجب رشد و تعالی شخص و افزایش قدرت آدمی می گردد.

کار در نشاط روحی نیز نقش بسزائی دارد و انسان را هدفمند می کند و از هرزگی و بیکاری نجات می دهد. فعالیت جزئی از نظام زندگی جامعه بشری را تشکیل می دهد و کار ضرورتی اجتماعی است و تنها با تکیه بر کار است که احتیاجات مادی اجتماع انسانی برطرف می شود و در پرتو فعالیت و کار است که اهداف اقتصادی قابل دستیابی هستند و کار عامل رهائی از فقر می باشد.

اشتغال به کار مایه بقای اموال و سرمایه شخصی است و اگر شخص از ثروت خود به طور عادی و متعارف مصرف کند، با درآمد خود، جای آن را پر می کند، اما اگر کار نکند اموال او مستهلک شده و از بین می رود.

کار مایه بقاء و رشد عقل و خردمندی انسان است، زیرا در کار اقتصادی، انسان فکر و عقل خود را به کار می گیرد و پیوسته رشد می کند. اشتغال بکار مایه عزت و حفظ آبرو می باشد، زیرا اگر انسان کار نکند و درآمدی بدست نیاورد، نیازمند دیگران خواهد بود و عزت و شخصیت او حفظ نخواهد شد و نیاز او به دیگران موجب خواری است. امام صادق(ع)می فرمایند: «درخواست و نیاز از مردم موجب خردشدن شخصیت و از بین برنده شرم و حیا می باشد و چشم پوشی از دارئیهای مردم عزت مومن در دین، اما طمع، فقر همیشگی است»[۱۹] معلمی که ظاهرا شخص کاسبی بود و علی الظاهر روزی دیرتر از معمول به محل کارش می رفت، با حضرت صادق(ع)برخورد کرد، حضرت فرمود: «اول صبح به سراغ عزتت برو یعنی کسب و کاری که موجب بی نیازی انسان از غیر خدا شود مایه عزت است»[۲۰]

حضرت علی(ع)می فرمایند: «سستی و تنبلی کلید غم و بدبختی است و با عجز و ناتوانی و تنبلی، نیازمندی و فقر همراه است و نتیجه آن هلاکت، و کسی که به دنبال چیزی نرود طبعا آن را بدست نمی آورد و در نتیجه به فساد کشیده می شود»[۲۱]

امام صادق(ع)میفرمایند: «گستاخی، ناسپاسی، شیوع فساد و کارهای زشت از پیامدهای بیکاری است»[۲۲]

کار آدمی را از پوچگرائی بیرون آورده و اهداف عالی به آن می بخشد. پیامبر(ص)می فرمایند: «مبغوضترین انسان پیش خدا عثری است و عثری کسی است که در کار دنیا باشد و نه در طلب دنیا آخرت»[۲۳]

می توان پی برد کار علاوه بر کسب درآمد که منجر به بی نیازی از دیگران، کمک به دیگران، معاش خانواده، دستگیری پدر و مادر، آبادانی زمین و… می باشد در زندگی انسان نقشهای چون عزت بخشیدن، رهائی از پوچگرائی و سستی و تنبلی ایفا می کند و زندگی را ارزشمند میگرداند.

ارزش کار در اسلام

برای فرد مسلمان آنچه خداوند در قرآن فرموده است و آنچه پیامبر و امامان انجام داده اند اهمیت دارد و پ