فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران

با فایل فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران شامل 120 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران :

مقدمه

مساجد، مهم ترین نهاد سیاسی و اجتماعی جوامع اسلامی در طول قرون متمادی بوده و نقشی محوری و بی بدیل در ادار جامعه و تحولات آن ایفا کرده است. برای سالیان دراز، اولین اقدام والی هر شهر و خلیف مسلمین به طریق اولی، خواندن خطبه ای در مسجد اصلی شهر بوده است. تمام نمازهای جمعه و گاهی تمام نمازهای مسجد اصلی شهر به امامت والی و خلیفه برگزار می شد و بیشتر ارتباط مردم با والی از همین طریق انجام می گرفت. بسیاری از اقدام های حکومتی مانند قضاوت، جمع سپاه، بسیج مردم برای فعالیت های مشترک و… در مساجد انجام می گرفت و حتی در زمان پیامبر اکرم(ص) چادرهایی برای درمان مجروحان جنگی در حیاط مسجد مدینه برپا شده بود. این همه نشان اهمیت مسجد و از آن مهم تر، ظرفیت این نهاد برای ایفای نقش های مختلف با توجه به نیاز جامعه و شرایط زمانی و مکانی است. از این رو بررسی تحولات اجتماعی و سیاسی جوامع اسلامی حتی در زمان ما، بدون توجه به نقش مسجد و ویژگی های آن، ناقص خواهد بود. این مهم در مورد تحولاتی همچون انقلاب اسلامی ایران که صبغ دینی آن در چشم ناظران سیاسی مشهود بوده و هست، ضروری تر می نماید. یکی از ویژگی های انقلاب ایران که آن را «اسلامی» جلوه داد، نقش مساجد است که توسط اندیشمندان مورد توجه قرار گرفته و انگیز نوشتار حاضر را فراهم آورده است.

میشل فوکو مشاهده های خود را از تهران این گونه می نویسد:

تمام روز ملاها در مسجدها با خشم، از شاه، از آمریکا و از غرب و ماده پرستی آن حرف زده اند و مردم را به نام اسلام و قرآن، به پیکار با هم رژیم فراخوانده اند. هر وقت که مسجد کوچک بوده و برای مردم جا نداشته است بلندگوها را در خیابان نصب کرده اند و این صدا، صدایی به مهابت صدای ساوونارولا در فلورانس، صدای آناباپتیست ها در مونستر یا صدای پرسبیترها در روزگار کرامول، در هم ده یا در سراسر محله طنین انداز شده است… می دانید که این روزها چه عبارتی بیش از هر چیز برای ایرانی ها خنده آور است؟ به نظرشان از هر حرفی ابلهانه تر، خشک تر و غربی تر است؟ «دین تریاک توده هاست. » تا همین دوران رژیم فعلی، ملاها [در روزهای جمعه] تفنگ در دست خطبه می خواندند… (فوکو، ۱۳۸۹: ۲۹-۲۸).

نوشته های حمید عنایت (۱۳۷۷: ۵۰)، عمید زنجانی (۱۳۶۷: ۳۱)، لیلی عشقی (خرمشاد، ۱۳۸۴: ۵۰)، جان. دی استمپل[۱] (۱۳۷۷: ۷۰) ، احمد اشرف و همکاران (۱۹۸۳: ۱۶) و جی. اس. و تی. وای. اسماعیل[۲] (۱۹۸۰: ۶۰۷) نیز در این مورد قابل توجه است.

فرضیه

مقال حاضر با رویکرد مذکور، به بررسی نقش مساجد ایران به مثابه کانون ارتباطات مبارزان انقلاب اسلامی در سال های ده ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی می پردازد. فرضی نویسندگان، آن است که مساجد ایران توانستند با ایجاد اختلال کارکردی در نظام فرهنگی دور پهلوی، موجب عدم تعادل کلی در نظم اجتماعی آن دوره شده و بدین صورت یکی از عوامل سرنگونی رژیم حاکم را فراهم سازند. در واقع نظام حاکم نتوانست خود را با ارزش های جدیدی که مساجد در نظام فرهنگی حاکم وارد ساختند، تطبیق دهد و از این طریق، تعادل خود را حفظ کند. مساجد در این دوره، کارکردی پنهان نیز در سازمان دهی به ارتباطات مبارزان انقلاب اسلامی و از کار انداختن رسانه های جمعی حاکم داشتند.

چارچوب نظری و روش

چارچوب نظری مقاله، نظری کارکردگرایی است و نگارندگان در میان نظریه پردازان کارکردگرا، از نظری پارسونز[۳] پیرامون کارکردهای چهارگان نهادها در نظام اجتماعی و اید مرتون[۴] در مورد کارکردهای پنهان و کژکارکردها استفاده می کنند.

روش این نوشتار مراجعه به کتاب های تاریخی معتبر، تاریخ شفاهی مبارزان، مراکز بایگانی اسناد و مدارک مستند به جا مانده از مبارزه های انقلاب اسلامی ایران است.

قلمرو زمانی و مکانی

مستندات تاریخی پیرامون فعالیت مساجد از دور زمانی ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷ شمسی انتخاب شده و نگارندگان صرفاً در حوز جغرافیایی کشور ایران به بررسی می پردازند.

تحلیل کارکردگرایانه از نقش مساجد در انقلاب اسلامی

رهیافت کارکردگرایانه، جزئی نسبتاً مغفول از اندیش آگوست کنت[۵]، دیدگاه کلی وی نسبت به علم جامعه شناسی بود که امیل دورکهایم[۶] در اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ میلادی با تأثیرپذیری از وی آن را بسط داد. پس از وی، مهم ترین نظریه پرداز در این رهیافت، تالکوت پارسونز جامعه شناس آمریکایی است که در اوایل نیم دوم قرن ۲۰ میلادی به شرح نظری خود پیرامون کارکردهای چهارگان نظام اجتماعی پرداخت.

تالکوت پارسونز معتقد بود جوامع، نظامی خودتنظیم شونده اند و سازوکارهایی برای تطابق با شرایط جدید و حفظ تعادل و تداوم خود دارند. بر اساس آرای وی هر جامعه ای دارای نظامی اقتصادی برای تطبیق با محیط پیرامون و فراهم سازی منابع لازم برای تداوم حیات، نظامی سیاسی برای تعیین اهداف و دستیابی به آن، نظامی حقوقی اجتماعی برای یکپارچگی و تنظیم روابط اجزا و نهایتاً نظامی فرهنگی برای ایجاد و حفظ الگوهای انگیزشی و توجیه عناصر نظام اجتماعی است. در واقع چهار بُعد از نظام اجتماعی چهار کارکرد اصلی این نظام را ایفا می کنند. پارسونز معتقد بود جامعه از طریق تطابق تدریجی با تغییرهای جدید در هر یک از چهار حوز یادشده، حمایت از روش های مختلف اجتماعی شدن و به کار بردن زور در صورت ضرورت، سعی در حفظ تعادل خود می کند و از کنشگران انتظار دارد هر کدام، کارکرد خود را به خوبی ایفا کنند (گیدنز، ۱۳۸۵: ۶۶۹-۶۶۸).

رابرت مرتِن در ده ۱۹۶۰ میلادی نظری پارسونز را با دو اید کاربردی اصلاح کرد: تفاوت کارکردهای آشکار و پنهان، تفاوت کارکرد و «کژکارکرد»[۷]. کارکردهای پنهان به کارکردهایی گفته می شود که شرکت کنندگان در آن پدیده، سازمان یا نهاد، نسبت به آن آگاهی ندارند، معمولاً به تدریج در کنار کارکرد آشکار شکل می گیرد و ناظران هم کمتر بدان توجه می کنند (نقیب زاده، ۱۳۸۹: ۲۰۹). کژکارکرد نیز به جنبه هایی از فعالیت اجتماعی اطلاق می شود که «مشوق ایجاد دگرگونی است» و «نظام روابط موجود را به رویارویی فرامی خواند». برای مثال اشتباه است اگر فرض کنیم دین به عنوان یک عنصر فرهنگی همواره به حفظ الگوها کمک می کند، زیرا گاهی ادیان منجر به شکاف اجتماعی و به چالش کشیدن الگوهای رسمی کنش می شوند (گیدنز، ۱۳۸۵: ۷۵۷-۷۵۶).

اکنون با توجه به مطالب گفته شده در رهیافت کارکردگرایانه، به ارائ تحلیل نقش مسجد در پیروزی انقلاب اسلامی پرداخته و در ادامه، مستنداتی تاریخی از ایفای نقش یادشده ارائه می شود:

مساجد به عنوان یک مؤسس[۸] فرهنگی در نظام اجتماعی دور پهلوی دوم، بخشی از نظام فرهنگی برای ایفای کارکرد چهارم یعنی حفظ الگوی انگیزشی و ارزشی بودند. شاه که شعار رژیم پهلوی را «خدا، شاه، میهن» برگزیده بود، از مساجد انتظار داشت دعاگوی شاه به عنوان تنها حاکم سیاسی شیعه در جهان باشند، به عبادت به معنای اخص آن یعنی نماز و مانند آن بپردازند و کاری به حکومت و مسائل اجتماعی و سیاسی نداشته باشند. وی خود نیز به مکه، مشهد، قم و مانند آن سفر کرد و خود را فردی معتقد به مبانی اسلامی و شیعی می دانست.

در سال های انقلاب اسلامی یعنی ده ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی، مساجد با ایفای کژکارکرد یعنی ترویج الگوهای ارزشی و انگیزشی متضاد با الگوهای رسمی از طرق مختلفی که در ادامه می آید، در کارکرد چهارم نظام اجتماعی دور پهلوی ایجاد دوپارگی و تضاد کردند و حفظ الگوهای انگیزشی و نظام فرهنگی را در نظام اجتماعی اواخر پهلوی دچار عدم تعادل و آشفتگی ساختند. ایفای چنین نقشی، مؤثّر بر و متأثر از ایفای یک کارکرد پنهان توسط مساجد بود: سازمان دهی به ارتباطات مبارزان انقلاب اسلامی، شکل دهی به یک شبک اطلاع رسانی و از کار انداختن رسانه های رژیم شاه در میان توده های مبارز.

رژیم شاه تلاش فراوانی برای حل این تضاد و دوپارگی به کار برد تا دوباره تعادل را به حوز فرهنگی برگرداند، اما با ناکام ماندن این تلاش ها به ویژه به دلیل فعالیت سازمان یافت مساجد و رویکرد نادرست رژیم در سرکوب این ارزش های جدید به جای تطبیق یافتن با آن، آشفتگی یادشده به سراسر نظام اجتماعی و کارکردهای دیگر سرایت کرد و نظام اجتماعی نتوانست تعادل خود را حفظ کند. در نتیجه، نظم دور پهلوی از هم پاشید تا نظام سیاسی، اقتصادی، حقوقی و فرهنگی جدیدی جایگزین نظام های پیشین شوند و نظام اجتماعی را با توجه به این عامل جدید یعنی الگوهای انگیزشی و ارزشی جدیدی که عمدتاً توسط مساجد منتشر شده بود، به تعادل برساند.

مطالب یادشده، تحلیل کارکردگرایان نگارندگان از نقش مسجد در انقلاب اسلامی با توجه به مستندات به جا مانده از آن دوره است، اما پیش از بیان مستندات تاریخی از ایفای کژکارکرد توسط مساجد در سال های انقلاب اسلامی، ذکر سه نکته ضروری می نماید:

– مفهوم «کژکارکرد» که مرتِن آن را به کار برده است، کاربرد علمی دارد نه ارزشی. در واقع منظور از کژکارکرد، ایفای کارکرد اهریمنی، منفی یا حتی نادرست نیست، بلکه منظور از این مفهوم، ایفای نقشی متعارض با کارکردهای رسمی و مورد پذیرش نظام اجتماعی حاکم است. به کار بردن این مفهوم در مورد مساجد نیز در همین معنای اخیر یعنی ایجاد تضاد با نظام فرهنگی حاکم بر ایران در دور پهلوی صورت گرفته است؛

– وارد کردن عناصر ارزشی و انگیزشی جدید به نظام اجتماعی، تنها توسط مساجد صورت نپذیرفت. حوزه های علمیه، برخی از روشنفکران دانشگاهی، گروه هایی از دانشجویان و تعدادی از شاعران و فرهنگ دوستان مردمی نیز نقشی اثرگذار در ایجاد تضاد و اختلال در کارکرد حفظ الگوهای ارزشی و انگیزشی ایفا نمودند. با این حال، نوشتار حاضر تنها بر نقش مساجد تمرکز دارد؛

– نکت آخر اینکه منظور از الگوهای ارزشی «جدید»، استفاده از ادبیات پارسونز در این رابطه است و به معنای الگوهای متضاد با ارزش های رسمی و حاکم بر نظام اجتماعی است، وگرنه ارزش هایی که مساجد ترویج کردند، برگرفته از تعالیم اسلامی و شیعی بود که قرن ها در ایران وجود داشته است.

مستندات تاریخی تطبیق نظری کژکارکرد بر نقش مسجد در انقلاب اسلامی

نهضتی که به رهبری امام خمینی(ره) برای سرنگونی رژیم شاه شکل گرفت، از اوایل ده ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۷ شمسی ادامه یافت و نمونه های تاریخی از این دوره انتخاب شده است. این مستندات نشان می دهد مساجد ایران در سال های انقلاب اسلامی توانستند نقشی مؤثّر در ایجاد اختلال در کارکرد چهارم نظم اجتماعی دور پهلوی دوم یعنی حفظ الگوهای ارزشی و انگیزشی حاکم ایفا نموده و در نتیجه یکی از عوامل اصلی ایجاد عدم تعادل در نظم حاکم بودند.

ایفای کژکارکرد فرهنگی توسط مساجد به صورت های مختلفی انجام یافت که برخی از آنها عملاً نوعی کارکرد پنهان را نیز نشان می دهد. ترویج الگوهای ارزشی جدید، اول از همه نیازمند شکل دهی به یک شبکه از فعالان فرهنگی بود که خود به این ارزش های جدید معتقد باشند. مرحل بعد، آموزش این الگوهای فرهنگیِ متضاد با نظام فرهنگی حاکم توسط این شبک همفکر، به عموم مردم است. در این مرحله، دوپارگی، تضاد و در نتیجه عدم تعادل در نظام فرهنگی جامعه بروز می کند. روحانیان و مبارزان اندیشمند انقلاب اسلامی سعی کردند عمدتاً الگوهای ارزشیِ اثرگذار بر مسائل اجتماعی و سیاسی را بیان کنند، مانند: عدالت، آزادی، استقلال از کفار، ولایت خدا و….

از آنجا که سایر بخش های نظام اجتماعی حاکم، یعنی نظام اقتصادی، سیاسی و حقوقی، متناسب با نظام فرهنگی حاکم یا پیشین بوده است، تضاد آنها با الگوهای ارزشی جدید روشن می شود. این تضاد به مرحل سوم، یعنی انتقاد از نظام اجتماعی حاکم بر اساس الگوهای ارزشی جدید می انجامد که در واقع، عدم تعادل را به کل نظام اجتماعی سرایت می دهد. البته منظور از «مرحله» در مطالب یادشده، تقدم رتبه ای است نه زمانی. از این رو بخش عمده ای از این مراحل به صورت هم زمان پیش رفته است.

اکنون مستندات سه مرحل یادشده در ایجاد کژکارکرد فرهنگی توسط مساجد به ترتیب در سه بخش ارائه می شود. لازم به ذکر است مستندات جمع آوری شده بسیار فراتر از آن چیزی است که در پی می آید و ما در اینجا تنها نمونه های تاریخی محدودی را برگزیده ایم:

تجمیع فعالان متعهد به الگوهای ارزشی متضاد (اسلامی) و تبادل فکری میان آنان

اسناد به جا مانده از انقلاب اسلامی نشان می دهد این نقش توسط مساجد در قالب های گوناگونی انجام می شده است که به صورت جداگانه به آن پرداخته می شود. همچنین از آنجا که بیشتر فعالیت ها در دور انقلاب اسلامی از تهران مدیریت می شد، این نقش مساجد بیش از هر شهر دیگری در تهران بروز و ظهور یافته است:

یکی از برجسته ترین همکاری های صورت گرفته میان اندیشمندان اسلامی در مساجدی چون مسجدالجواد تهران ظهور کرد. آیت الله مفتح در کنار همفکرانش «در مسجد الجواد تهران حضور یافت و… با همکاری استاد شهید علامه مرتضی مطهری(ره) و شهید مظلوم آیت الله دکتر بهشتی، شهید حجت الاسلام دکتر محمدجواد باهنر و دیگر دوستان، کلاس های متعددی در این مسجد منعقد نمود» (مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۲، ج ۲۶: ۲۷). نمونه ای از همین کار در شهر بجنورد نیز انجام یافت (پایدار و دیگران، ۱۳۸۴: ۴۵۵).

علاوه بر این، گروه های دیگری نیز به همفکری پیرامون مسائل روز می پرداختند و نگرش های اسلامی خود را به اشتراک می گذاشتند. توکلی بینا از اهالی مساجد بازار تهران در این مورد می گوید: «در مساجد، اجتماعاتی بود. هر روز صبح و مخصوصاً ظهر و شب اینجا تجمع بود… افرادی بودند که اعلامیه پخش می کردند، اطلاعات رد و بدل می شد و پایگاهی بود که مردم از آنها کاملاً بهره گیری می کردند، خصوصاً از طبق مبارز…» (مهری، ۱۳۸۳: ۲۶). شهید سید علی اصغر دستغیب نیز در خاطرات خود می گوید:

از سال ۱۳۴۸ به پیشنهاد بعضی جوانان متدین، شب های سه شنبه جلسه ای علنی در مسجد حاج میرزاکریم، واقع در یک از محله های قدیمی شیراز… تشکیل یافت. به تدریج مسجد حاج میرزاکریم در آن جو اختناق به عنوان یکی از کانون های فعالیت انقلابی و مبارزه علیه رژیم طاغوت شناخته شده و حساسیت ساواک نسبت به آن روزافزون می گردید (نظری مقدم، ۱۳۹۰: ۸۰).

یکی از نشانه های حضور این فعالان همفکر در مساجد، نصب مطالبی بر در و دیوار مسجد بود که نشان دهند مبانی فکری آنان نسبت به وضعیت جاری تلقی می شد. برای مثال سند شمار ۷۸۸۰۰ ساواک تهران که در مرداد ۱۳۵۴ شمسی ثبت شده است، نشان می دهد در مسجد جلیلی تهران، مواردی مانند «اسلام یعنی تحرک »، «مسلمان، سکوت یعنی چه؟»، «فضل الله المجاهدین علی القاعدین اجراً عظیماً » و… بر دیوار مسجد نصب شده بود (میزبانی و دیگران، ۱۳۸۳: ۱۲۳).

امامان جماعت مساجد نیز نوعی همفکری و تبادل آرا در میان خود داشتند. در بولتن محرمان ساواک مربوط به اخبار سه ماه ۲۵ /۹/۱۳۵۰ تا ۲۵/۱۲/۱۳۵۰ آمده است جمعی از امامان جماعت مساجد شهرستان شیراز پس از تبعید حجت الاسلام مجدالدین محلاتی از امامان جماعت شیراز، گرد آمده و خطاب به یکی از مراجع قم جهت کسب تکلیف نامه ارسال نمودند و این نشان دهند همفکری این گروه فعال در مساجد برای اتخاذ مواضع ارزشی واحد است (حوزه هنری، ۱۳۷۱: ۵۲).

تمام این اسناد و گزارش های تاریخی نشان می دهد در سال های انقلاب اسلامی، مساجد محل تجمیع همفکران و بخشی از فعالان جامعه برای همفکری و تبادل آرا بر مبنای الگوهای ارزشی اسلامی بوده است. البته لازم به ذکر است که گزارش های بالا به خوبی نشان می دهد برخی از مساجد، چنین نقشی را با مشارکت حوزه های علمیه ایفا نمودند.

آموزش الگوهای ارزشی متضاد در حوز اجتماعی و سیاسی به مردم

در این مرحله، الگوهای ارزشی جدید در قالب سخنرانی، برگزاری کلاس های پرمخاطب، ترویج کتاب های خاص، انجام فعالیت هنری و حتی برگزاری همایش به مردم آموزش داده شده است که در اینجا نمونه هایی از هر کدام ذکر می شود:

سخنرانی روحانیان بر منبر

سخنرانی رایج روحانیان در مساجد به ویژه در ماه های محرم، صفر، رمضان و مناسبت های مذهبی صورت می گرفته اما جعفریان بر اساس اسناد ساواک معتقد است:

حلقه ای از منبری های مذهبی در تهران و شهرستان ها، هم زمان و به طور منظم، از اواخر ده ۴۰ شروع به کار کرد که رسالت اصلی آن طرح مباحث اجتماعی و سیاسی در دل مباحث به ظاهر مذهبی بود. گزارش ساواک حاکی است در تاریخ ۸/ ۱۰/ ۱۳۴۸ مجلسی در منزل محمدجواد باهنر تشکیل می شود که در آن شهید مطهری، شهید محلاتی، مهدوی کنی، علی اصغر مروارید، اکبر هاشمی رفسنجانی، سیدعلی غیوری، شیخ جعفر شجونی و لاهوتی شرکت می کردند. هدف آنان هماهنگ کردن برنام اعزام مبلّغ به روستاهاست که کار را میان خود تقسیم کنند. این جلسه ها به صورت هفتگی برگزار می شده است. مانند همین برنامه و طی همین دوره و پس از آن، برای مساجد تهران و سخنرانی در آنها، در جلسه هایی که به صورت مخفیانه برگزار می شده، اجرا شده است (۱۳۸۵: ۲۶۵-۲۶۴).

در سند شمار ۱۵۷۸۰/۲۰ه۱۲ ساواک تهران در مورد فعالیت های آیت الله مفتح آمده است:

نامبرد بالا در حدود ساعت ۰۰: ۱۳ روز ۷/ ۸/ ۵۱ در مسجدالجواد به منبر رفت و ضمن صحبت اظهار داشت… من امروز می خواهم دربار حکومت اسلام سخن بگویم… دین اسلام بر چهار پای محکم استوار است و مانند حکومت های دیگر دارای قانون اساسی است و قانون اساسی اسلام قرآن کریم می باشد که در آن از قضاوت، سیاست، اقتصاد، علوم اجتماعی، روابط بین المللی، علوم قضایی و تمام موضوعات بحث شده است. دومین رکن حکومت اسلام دعوت به اتحاد و اتفاق است… (مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۸۲، ج ۲۶: ۲۴۹).

البته همان گونه که جعفریان معتقد است، این فعالیت ها به تهران ختم نمی شد. فعالیت های سید عبدالکریم هاشمی نژاد در مسجد خادم مشهد (میزبانی و دیگران، ۱۳۸۳: ۳۶) و آیت الله قاضی طباطبایی در دو مسجد شعبان و مقبر تبریز (مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸، ج ۱۳: ۴۰۷-۴۰۶) نیز قابل توجه است.

برگزاری کلاس های آموزشی

پیش تر در مورد کلاس های محدود و نسبتاً مخفی که نشان دهند تجمیع همفکران و تبادل آرا میان آنها بود، اشاره شد؛ اما در اینجا منظور ما کلاسی پرشور و پرمخاطب است که صبغ آموزش عمومی داشته و در آن به ترویج الگوهای ارزشیِ متضاد با نظام اجتماعی حاکم در میان مردم می پرداختند. برای مثال مسجد کرامت مشهد محل فعالیت آیت الله خامنه ای بود که بر اساس اسناد ساواک، «پس از اتمام نماز، آیاتی از قرآن را که مورد نظرش بود، تفسیر می نمود. چند روز قبل به وی تذکرات لازم داده شد… » (میزبانی و دیگران، ۱۳۸۳: ۳۶). محمدعلی مهدوی راد از مبارزان مشهد ذکر می کند:

آقای خامنه ای روزهای پنج شنبه و جمعه در مدرَس مدرسه میرزاجعفر و سپس در مسجدی در پایین خیابان نزدیک مدرسه ابدال خان و آنگاه در همان خیابان و در مسجد قبله تفسیر می گفت. تفسیری بسیار پرشورِ حرکت آفرین و جهت دهنده… مسجد امام حسن(ع) یکی دیگر از پایگاه های وی بود و بحث های نهج البلاغ همین مسجد و سخنرانی های پرشور مناسبت ها در این مسجد بسیار بیدارگر بود (جعفریان، ۱۳۸۵: ۲۵۴-۲۵۳).

مسجد هدایت تهران نیز که در سال ۱۳۲۷ شمسی تأسیس شد، با مدیریت آیت الله طالقانی و درس تفسیر مشهور ایشان که وجه اجتماعی و سیاسی داشت، مخاطبان بسیاری را به دور خود جمع کرد که برخی از آنان، بعدها از انقلابیون مؤثّر شدند، همچون شهید رجایی، شهید چمران و مرحوم دکتر حسن حبیبی. وجه اجتماعی این جلسه ها، موجب شد نهایتاً رژیم شاه درس را تعطیل کرد و ایشان را به زندان انداخت (سعیدی، ۱۳۸۳). این رویه در میان بسیاری از مساجد دیگر نیز نفوذ کرد. به همین خاطر بود که در گزارشی از ساواک آمده است:

با توجه به اینکه اخیراً رسم شده است در اغلب مساجد علاوه بر وعظ و تبلیغ، جلسه های دیگری نیز تحت عنوان تفسیر قرآن و تدریس زبان عربی تشکیل می شود و عده ای از جوانان و طبقات دیگر در این جلسه ها شرکت می کنند، اگر امام جماعت هر مسجدی جزء مخالفان دولت باشد، سعی خواهد کرد افکار شرکت کنندگان در این قبیل جلسه ها را به دلخواه خود پرورش دهد (میزبانی و دیگران، ۱۳۸۳: ۴۳ -۴۲).

ترویج کتاب های خاص

در سال های انقلاب اسلامی، فعالیت آموزشی و فرهنگی مساجد به قدری گسترش یافت که در سند شمار ۱۷۸ از آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی در مورد کتابخانه های مساجد آمده است: «دستور فرمایید به نحو مقتضی تحقیق نموده، صورت مساجد، انجمن های اسلامی یا سایر محل های مذهبی حوز استحفاظی آن ساواک را که دارای کتابخانه می باشد، با ذکر تعداد تقریبی کتاب ها، تهیه و گزارش نمایند. رئیس ساواک تهران، پرنیان فر» (همان: ۳۱).

انجام فعالیت های هنری

همچنین نیروهای انقلابی از اجرای نمایش جهت آموزش مطالب اجتماعی و سیاسی بر مبنای فکری و فرهنگی اسلامی به مردم استفاده می کردند که در سند شمار ۱۱۵۰۸/۳۱۲ اداره کل سوم ساواک خراسان ثبت شده است:

اخیراً مشاهده می شود بعضی از جلسه های مذهبی تحت تأثیر افراد ناراحت، مبادرت به اجرای نمایشنامه هایی می نمایند که حاوی مطالب تحریک آمیز و گمراه کننده می باشد… خواهشمند است دستور فرمایید من بعد، از اجرای هر گونه نمایشنامه در جلسه های مذهبی، مساجد و کانون های دینی ممانعت به عمل آمده و نتیجه را به موقع به این اداره کل اعلام نمایند (همان: ۱۱۳).

عده ای از روحانیان پس از تبعید امام خمینی(ره) از ایران نیز در مساجد به برگزاری جلسه های شعر با موضوع هجران و دوری امام از وطن پرداختند و این روش را برای آگاه سازی مردم انتخاب کردند (همان: ۳۵-۳۴).

برگزاری میتینگ و همایش برای ترویج دیدگاه های اجتماعی و سیاسی

در بولتن محرمان ساواک مربوط به اخبار شش ماه ۱/ ۷/۱۳۵۴ تا ۱/ ۱/ ۱۳۵۵ آمده است:

روز ۳/۱۱/۵۴ مجلس دعایی به منظور ابراز همدردی با مسلمانان لبنان با شرکت عده ای از روحانیون و طلاب علوم دینی و مردم، در مسجد امام شهر قم از طرف آیت الله گلپایگانی تشکیل شد. در این مجلس ابتدا یک نفر لبنانی، به زبان عربی برای حاضرین در مجلس سخنرانی نمود، سپس یکی از روحانیون ضمن اشاره به وضع شیعیان لبنان، به مسیحیان و دولت اسرائیل حمله کرد و برای پیروزی مسلمانان دعا نمود. سپس کمک مالی برای شیعیان لبنان جمع آوری شد (حوزه هنری، ۱۳۷۱: ۱۴۰).

جلس ۱۰ هزار نفری در مسجد عزیزالله تهران با حضور سفرای خارجی و وعاظ ایرانی پیرامون مسائل جهان اسلام نیز قابل تأمل است (مهری، ۱۳۸۳: ۲۸۸).

مستندات یادشده نشان می دهد یکی از برجسته ترین فعالیت مساجد در سال های انقلاب اسلامی، آموزش اجتماعی و سیاسی مردم از طریق تعلیم معارف اسلامی در این حوزه بوده است. از این طریق، الگوهای ارزشی متضاد با نظام اجتماعی حاکم در میان بخش وسیعی از مردم ترویج شد و نوعی دوپارگی و عدم تعادل در نظام فرهنگی آن دوره شکل گرفت.

انتقاد به سیاست های حاکم بر نظام اجتماعی، بر مبنای الگوی ارزشی متضاد

پیش تر گفتیم که پس از شکل گیری گروه های همفکر و آموزش الگوهای ارزشی متضاد با نظام فرهنگی حاکم، تضاد میان این الگوهای جدید با نظام اقتصادی، حقوقی و سیاسی حاکم که با الگوهای فرهنگی گذشته متناسب بود، رخ نمود. بر این اساس روحانیان و فعالان اجتماعی در مساجد با استفاده از سخنرانی، نشر اعلامیه، پخش نوار صوتی و مانند آن به انتقاد از سیاست های حاکم بر نظام اجتماعی دور پهلوی دوم پرداختند و حتی عملاً به تجمع، راه اندازی تظاهرات و درگیر شدن با نیروهای رژیم شاه اقدام کردند.

فوکو در یادداشت های خود از مشاهده هایش در تهران مطلبی را ذکر کرده که نشان دهند نقش گفتمان متضاد روحانیان با نظام حاکم در بسیج افکارعمومی و نیروهای اجتماعی علیه رژیم شاه است:

روحانیان سرچشم یک تسلای دائمی اند: ایشان باید بیداد را نفی کنند، از دولت انتقاد کنند، بر ضد اقدام های ناشایست برخیزند، نکوهش کنند و رهنمود بدهند… مذهب شیعه… شکلی است که مبارز سیاسی، همین که لایه های مردمی را بسیج کند، به خود می گیرد و از هزاران ناخرسندی، نفرت، بینوایی و سرخوردگی، یک نیرو پدید می آورد و به این دلیل این همه را به صورت یک نیرو درمی آورد که خودش یک صورت بیان است، یک شیو با هم بودن است، نوعی گفتمان است، چیزی است که از راه آن می توان صدای خود را به گوش دیگران رساند و با ایشان، هم زمان با ایشان، هم خواست شد (۱۳۸۹: ۳۲-۳۱).

از همین روست که در جای جای اسناد به جا مانده از دوران انقلاب اسلامی به مواردی برمی خوریم که مساجد نسبت به تحولات سیاسی و وضعیت اجتماعی، به انتقاد پرداخته، مردم را به نوعی واکنش شکل داده